|

تلاقی روایت ادبی و فلسفی

شرق:‌ «همه‌جا را نگاه می‌کنم. سعی می‌کنم بفهمم. سعی می‌کنم چیزی که به سرم آمده را به دیگری بدهم و نمی‌دانم چه‌کسی اما نمی‌خواهم با آن تجربه تنها باشم. نمی‌دانم چه‌کارش کنم، از آن به‌هم‌ریختگی عمیق حسابی وحشت کرده‌ام. حتی مطمئن نیستم اتفاقی که برایم افتاد را باور دارم یا نه. اصلا اتفاقی افتاد یا چون نمی‌دانستم چه‌طور تجربه‌اش کنم به یک تجربه دیگر رسیدم؟» «مصائب جی.‌اچ» کلاریس لیسپکتور این‌طور آغاز می‌شود؛ کتابی که به تازگی با ترجمه نیلوفر خسروی‌بلالمی در نشر حکمت‌ کلمه منتشر شده است.
آن‌طور که از همین سطور برمی‌آید، «مصائب جی‌.اچ» با روایت بحران آغاز می‌شود. بحرانی که راوی به آن دچار است و انگار خودش هم هنوز ابعاد این بحران را به طور کامل درک نکرده و سعی دارد تا هم تجربه‌‌ای که پشت‌سر گذاشته را درک کند و هم آن را به دیگری منتقل کند. در «مصائب جی.‌اچ» از همان ابتدا و بی‌‌آنکه بدانیم چه بر راوی گذشته، به میانه بحران او پرتاب می‌شویم و با روایتی که گاه برآمده از ناخودآگاه راوی‌اند پیش می‌رویم. هرچه هست، راوی وحشت‌زده است و این ناشی از به‌هم‌ریختگی و ازبین‌رفتن نظم پیشین و معمول زندگی‌اش رخ داده است: «همان چیز دیگر است که می‌خواهم نامش را به‌هم‌ریختگی بگذارم و سپس به اندازه کافی اعتماد‌به‌نفس خواهم داشت که با شهامت پیش بروم چون می‌دانم زمانی که این پیشروی تمام شد باید به کجا برگردم: به همان نظم پیشین. ترجیح می‌دهم نامش را به‌هم‌ریختگی بگذارم چون نمی‌خواهم خودم را در چیزی که تجربه کردم غرق کنم- اگر در آن غرق شوم دنیای پیشینم را از دست خواهم داد و می‌دانم که تحمل یک دنیای دیگر را ندارم».
راوی در وضعیتی قرار دارد که نظم پیشین از بین رفته و فکر می‌کند چیزی را گم کرده که تا پیش از این برایش ضروری بوده اما حالا دیگر به آن نیازی ندارد. او حالا کسی است که پیش از این هرگز نبوده یا دست‌کم این‌طور نبوده است. او می‌گوید «من دوباره کسی هستم که پیش از این هرگز نبوده‌ام».
کلاریس لیسپکتور در «مصائب جی‌.اچ»، روایتی از یک زن به دست می‌دهد که هویتش از بین رفته و او تلاش می‌کند که هویتش را بازسازی کند و روایت شرح ازبین‌رفتن و ساخته‌شدن مدام هویت این زن است. کلاریس لیسپکتور، در سال 1924 در اوکراین متولد شد اما تنها چند ماه بعد از تولدش، خانواده‌‌اش به اجبار و به‌خاطر برنامه پاک‌سازی قومی که در اوکراین جریان داشت، کشورشان را ترک کردند و به برزیل رفتند. لیسپکتور، به‌عنوان روزنامه‌نگار و نویسنده در برزیل با استقبال ادبی روبه‌رو شد. توجه هلن سیسو به آثار لیسپکتور نقش عمده‌ای در شهرت او در بیرون از برزیل داشت.
«مصائب جی‌.اچ» از روی ترجمه انگلیسی کتاب به فارسی برگردانده شده است. دونالد دابلیو سوسا مترجم انگلیسی اثر، در بخشی از مقدمه‌‌اش با عنوان «روزی روزگاری در یک اتاق»، درباره این اثر لیسپکتور نوشته: «آیا باید داستان جی.اچ را تخیلی در نظر بگیریم یا تعمقی روی مشکلات فلسفی؟ مشکلاتی که در طول روایت اتفاق می‌افتند و به صورت سنتی به آن می‌گوییم طرح داستان. کجا ادبیات تمام شده و فلسفه آغاز می‌شود؟ پاسخ منطقی به این پرسش ساده است: هر دو آنها در زبان تمام می‌شوند. همان چیزی که برای لیسپکتور وسیله‌ای برای ساختن نام‌هایی مانند ادبیات و فلسفه است می‌تواند وسیله‌ای باشد که با آن و در آن دسترسی به هر آنچه نازبانی است هم امکان می‌یابد. مشکل اینجاست که به نظر او زبان سفسطه‌آمیز هم هست مگر اینکه بتوان از محدودیت‌های آن فراتر رفت و بدین‌وسیله چیزی را آشکار کرد که ساختار ظرف‌مانند زبان سعی در پنهان‌کردن آن دارد. به‌خاطر همین ماجراجویی‌های زبانی است که مصائب جی‌.اچ مجموعه‌ای از به‌کارگیری‌های ناسنتی زبان را در خود دارد و از بخش‌هایی تشکیل شده است که تا حدودی به صورت خطی چیده شده‌اند. اما درواقع تکرارهایی هستند که در طول روایت بخش‌های دیگری به آنها افزوده یا حذف می‌شوند- بنابراین هم حرکت وجود دارد و هم بازگشت و در هر حرکت متوالی جزئیاتی از موضوع‌های پیش‌تر گفته‌شده دوباره و با دقت شرح داده می‌شوند اما به صورتی کاملا متفاوت».
در «مصائب جی‌.اچ»، ابهام‌های زبانی و مفهومی هم وجود دارد و یکی از نمونه‌های این ویژگی، در همین عنوان کتاب دیده می‌شود. آن‌طور که مترجم انگلیسی اثر توضیح داده، مصائب در پرتغالی اصطلاحی محاوره‌ای برای عشق و عاشق است و به‌جز این، مصائب امری انتزاعی است که به مصائب مسیح هم اشاره دارد. ازاین‌روست که سوسا می‌گوید می‌توان به راحتی نام کتاب را «عشق از نگاه جی.اچ» گذاشت.

شرق:‌ «همه‌جا را نگاه می‌کنم. سعی می‌کنم بفهمم. سعی می‌کنم چیزی که به سرم آمده را به دیگری بدهم و نمی‌دانم چه‌کسی اما نمی‌خواهم با آن تجربه تنها باشم. نمی‌دانم چه‌کارش کنم، از آن به‌هم‌ریختگی عمیق حسابی وحشت کرده‌ام. حتی مطمئن نیستم اتفاقی که برایم افتاد را باور دارم یا نه. اصلا اتفاقی افتاد یا چون نمی‌دانستم چه‌طور تجربه‌اش کنم به یک تجربه دیگر رسیدم؟» «مصائب جی.‌اچ» کلاریس لیسپکتور این‌طور آغاز می‌شود؛ کتابی که به تازگی با ترجمه نیلوفر خسروی‌بلالمی در نشر حکمت‌ کلمه منتشر شده است.
آن‌طور که از همین سطور برمی‌آید، «مصائب جی‌.اچ» با روایت بحران آغاز می‌شود. بحرانی که راوی به آن دچار است و انگار خودش هم هنوز ابعاد این بحران را به طور کامل درک نکرده و سعی دارد تا هم تجربه‌‌ای که پشت‌سر گذاشته را درک کند و هم آن را به دیگری منتقل کند. در «مصائب جی.‌اچ» از همان ابتدا و بی‌‌آنکه بدانیم چه بر راوی گذشته، به میانه بحران او پرتاب می‌شویم و با روایتی که گاه برآمده از ناخودآگاه راوی‌اند پیش می‌رویم. هرچه هست، راوی وحشت‌زده است و این ناشی از به‌هم‌ریختگی و ازبین‌رفتن نظم پیشین و معمول زندگی‌اش رخ داده است: «همان چیز دیگر است که می‌خواهم نامش را به‌هم‌ریختگی بگذارم و سپس به اندازه کافی اعتماد‌به‌نفس خواهم داشت که با شهامت پیش بروم چون می‌دانم زمانی که این پیشروی تمام شد باید به کجا برگردم: به همان نظم پیشین. ترجیح می‌دهم نامش را به‌هم‌ریختگی بگذارم چون نمی‌خواهم خودم را در چیزی که تجربه کردم غرق کنم- اگر در آن غرق شوم دنیای پیشینم را از دست خواهم داد و می‌دانم که تحمل یک دنیای دیگر را ندارم».
راوی در وضعیتی قرار دارد که نظم پیشین از بین رفته و فکر می‌کند چیزی را گم کرده که تا پیش از این برایش ضروری بوده اما حالا دیگر به آن نیازی ندارد. او حالا کسی است که پیش از این هرگز نبوده یا دست‌کم این‌طور نبوده است. او می‌گوید «من دوباره کسی هستم که پیش از این هرگز نبوده‌ام».
کلاریس لیسپکتور در «مصائب جی‌.اچ»، روایتی از یک زن به دست می‌دهد که هویتش از بین رفته و او تلاش می‌کند که هویتش را بازسازی کند و روایت شرح ازبین‌رفتن و ساخته‌شدن مدام هویت این زن است. کلاریس لیسپکتور، در سال 1924 در اوکراین متولد شد اما تنها چند ماه بعد از تولدش، خانواده‌‌اش به اجبار و به‌خاطر برنامه پاک‌سازی قومی که در اوکراین جریان داشت، کشورشان را ترک کردند و به برزیل رفتند. لیسپکتور، به‌عنوان روزنامه‌نگار و نویسنده در برزیل با استقبال ادبی روبه‌رو شد. توجه هلن سیسو به آثار لیسپکتور نقش عمده‌ای در شهرت او در بیرون از برزیل داشت.
«مصائب جی‌.اچ» از روی ترجمه انگلیسی کتاب به فارسی برگردانده شده است. دونالد دابلیو سوسا مترجم انگلیسی اثر، در بخشی از مقدمه‌‌اش با عنوان «روزی روزگاری در یک اتاق»، درباره این اثر لیسپکتور نوشته: «آیا باید داستان جی.اچ را تخیلی در نظر بگیریم یا تعمقی روی مشکلات فلسفی؟ مشکلاتی که در طول روایت اتفاق می‌افتند و به صورت سنتی به آن می‌گوییم طرح داستان. کجا ادبیات تمام شده و فلسفه آغاز می‌شود؟ پاسخ منطقی به این پرسش ساده است: هر دو آنها در زبان تمام می‌شوند. همان چیزی که برای لیسپکتور وسیله‌ای برای ساختن نام‌هایی مانند ادبیات و فلسفه است می‌تواند وسیله‌ای باشد که با آن و در آن دسترسی به هر آنچه نازبانی است هم امکان می‌یابد. مشکل اینجاست که به نظر او زبان سفسطه‌آمیز هم هست مگر اینکه بتوان از محدودیت‌های آن فراتر رفت و بدین‌وسیله چیزی را آشکار کرد که ساختار ظرف‌مانند زبان سعی در پنهان‌کردن آن دارد. به‌خاطر همین ماجراجویی‌های زبانی است که مصائب جی‌.اچ مجموعه‌ای از به‌کارگیری‌های ناسنتی زبان را در خود دارد و از بخش‌هایی تشکیل شده است که تا حدودی به صورت خطی چیده شده‌اند. اما درواقع تکرارهایی هستند که در طول روایت بخش‌های دیگری به آنها افزوده یا حذف می‌شوند- بنابراین هم حرکت وجود دارد و هم بازگشت و در هر حرکت متوالی جزئیاتی از موضوع‌های پیش‌تر گفته‌شده دوباره و با دقت شرح داده می‌شوند اما به صورتی کاملا متفاوت».
در «مصائب جی‌.اچ»، ابهام‌های زبانی و مفهومی هم وجود دارد و یکی از نمونه‌های این ویژگی، در همین عنوان کتاب دیده می‌شود. آن‌طور که مترجم انگلیسی اثر توضیح داده، مصائب در پرتغالی اصطلاحی محاوره‌ای برای عشق و عاشق است و به‌جز این، مصائب امری انتزاعی است که به مصائب مسیح هم اشاره دارد. ازاین‌روست که سوسا می‌گوید می‌توان به راحتی نام کتاب را «عشق از نگاه جی.اچ» گذاشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.