|

بسط موسیقایی ذهن تن‌مند‌ در جهان منقبض امروز

عبدالرحمن نجل‌رحیم. مغزپژوه

تقویم یادآوری می‌کند که اول تیر سالروز تولد ژان پل سارتر و عباس کیارستمی است. حافظه در پیوند با خیال بدن‌مند، مرا به دو تجربه اولیه این دو شخصت فرانسوی و ایرانی، اولی فیلسوفی اگزیستانسیالیست و دومی هنرمند جست‌وجوگر خویش در دیگری، نزدیک می‌کند. رمان فلسفی تهوع (۱۹۳۸) از سارتر را در جوانی خواندم. ضد قهرمان آن، آنتوان روکانتین 30ساله، بیگانه‌‌ای با خود و اجتماع است که در طول رمان، شیءوارگی او را به نوعی احساس تهوع ناشی از هراس فلسفی پدیدارشناختی وامی‌دارد. او در جامعه سرمايه‌داری زندگی می‌کند که «بودن» فدای «داشتن» می‌شود. اما «بودن» برای او اصل است. برای او تسلط شيء‌وارگی بر زندگی نهايت پوچی فلسفی است. طبق آنچه سارتر از پدیدارشناسی هوسرل و هایدگر آموخته است، انسان فقط نمی‌تواند یا فاعل شناسا باشد یا تماشاگر و ناظر محض، بلکه از روز اول زندگی هر دو آنهاست و دائما در حال شدن و خود جزئی لاینفک از واقعیت جهانی است که در آن به تجربه می‌پردازد. به‌نظر سارتر هر تجربه انسانی از ابتدا اجتماعی است و هر فعلی، انتخابی مسئولانه برای آزادی است. جالب است که روکانتین در تجربه‌‌ای عاطفي با بارها شنیدن صفحه‌‌ای قدیمی موسیقی جاز آمریکایی به نام «یکی از این روزها» حالت تهوعش از شیءوارگی ناشی از هراس وجودی التیام می‌یابد. نشانه‌هایی که سارتر از اجرای این صفحه قدیمی می‌دهد به‌نظر نمی‌رسد از واقعیت می‌گوید، بلکه این قطعه جاز را از عالم آزادی خیال خود خواننده و نوازنده بیرون می‌کشد. این وجود «دیگری» در جهان خیال، با آوای موسیقی جاز، ناگهان آزادی وجودی خلاقانه‌‌ای را برای روکانتین دچار هراس و وحشت اگزیستانسیالیستی ممکن می‌کند. به این ترتيب، تأثير درمان‌بخش وجوه عاطفي موسیقایی، از پدیدارشناسی احساس مشترك ملموس بدن‌مند حاصل می‌شود. پژوهش‌های مغزپژوهی امروز نشان می‌دهد که موسیقی شاید هنری باشد که بیش از هنرهای دیگر، احساس، ادراک و کنش‌های بدنی ما را درگیر می‌کند و به قدرت یاد‌آوری و خیال مغز، بال و پر می‌دهد. اولین کار جدی کیارستمی در رابطه با سينما هم با ساختن تیتراژ فيلم قیصر کیمیایی (۱۳۴۸) متولد می‌شود. کیارستمی از عالم طراحی آگهی تبلیغاتی به سینما آمده است. همان‌طور که سائول باس (که کیارستمی نیز از او یاد می‌کند) که سازنده تیتراژ‌های معروف سینما از فیلم‌های پریمینجر گرفته تا هیچکاک، کوبریک و اسکورسیزی است نیز از عالم تبلیغات گرافیکی تجاری به عالم سینما کشیده شد. در تیتراژ فيلم قیصر می‌توان تولد کیارستمی، فیلم‌ساز جست‌وجوگر خویش در دیگری را دید. کیارستمی نشان می‌دهد که به جزئیاتی توجه دارد که افراد عادی ندارند و از درون این جزئیات قادر به خلق پدیده‌‌ای نو است که بداعت هنری تحسین‌برانگیزی دارد. در تیتراژ فيلم قیصر، او فقط به جزئيات خالکوبی‌های بدن لات‌های جوانمرد ایرانی (بدن هشت نفر از کشتارگاه تهران) توجه دارد. کیارستمی از پهلوی هم قراردادن این خالکوبی‌ها که بعضی از آنها‌ها با جنبش‌های عضلانی متحرک به‌نظر می‌رسند، قصه‌‌ای کوتاه می‌سازد که بخش هیجان‌انگیز انتهایی آن وقتی است که جوانی کوچک‌اندام چاقوبه‌دست در پایین تصویر با عقابی عظیم‌الجثه منقارگشوده مسلط از بالا روبه‌روست. کلوزآپ حرکت خالکوبی منقار عقاب با انقباض عضلانی بدن دیگری از نگاه دوربین کیارستمی، دیدنی است. حیرت‌انگیز اینکه در برشی با تغییر حالت بدن خالکوبی‌شده، جوان کوچک‌اندام در بالای تصویر و عقاب منقارگشوده بزرگ در پایین تصویر دیده می‌شود. به این ترتیب کیارستمی از روی خالکوبی بدن دیگری در سینما، نوید پیروزی انسان را در دنیای خیالی خلاقیت خود به ما می‌دهد. اما واقعیت این است که جاهل‌های واقعی یعنی «سوژه‌ها» هنوز نمی‌دانند باید به دیوار مشت بکوبند یا به دیگری که دیده شوند. نمی‌دانند که کیارستمی نیازی ندارد تا به دنیای سوبژکتیو آنها نزدیک شود. او به دنبال ترسیم دنیای خود در دیگری با استفاده از امكانات سينماست. به عبارتی او در جزئيات خالکوبی بدن دیگری، جست‌وجوگر خویش در عالم تخیل است، در عین حال که به پدیدارشناسی بدن‌مند وفادار می‌ماند. اما آنچه در مغز من، هم‌زمانی سالروز تولد سارتر و کیارستمی و رمان تهوع سارتر را به تیتراژ فیلم قیصر کیارستمی پیوند می‌زند و با کمک حافظه و خیال، ذهن بدن‌مند من را منبسط می‌کند، نقش تسهيلگر و پویای تأثیر موسیقی است. پیوند موسیقایی جاز «یکی از این روزها» در رمان تهوع با موسیقی برنارد هرمن در تیتراژ فیلم سرگیجه از سائول باس و موسیقی اسفندیار منفردزاده در تیتراژ فیلم قیصر از عباس کیارستمی است. این همان احساس عاطفي وجودی (اگزیستانسیالیستی) متبلور در موسیقی است که خیال بدن‌مند را در ابعاد زمان و مکان ذهنی گسترش می‌دهد و شناخت همه‌جانبه و ملموس درهم‌آمیختگی ادراکی بدنی را برای بسط فهم هنری افزایش می‌دهد. همین تأثیر است که بلافاصله بعد از شنیدن خبر ناگوار مرگ بازیگر توانای تئاتر و سینمای ایران، محمدعلی کشاورز، خیال مرا با خود به موسیقی انتخابی حیرت‌انگیز کیارستمی در سکانس پایانی فیلم زیر درختان زیتون، یعنی کنسرتو برای سازهای بادی و زهی از دومینکو چیمارزا، اپرا‌نویس کلاسیک قرن‌هجدهمی می‌رساند. در این سکانس، اشارات نمای دور تصویری همراه با موسیقی هدایتگر چیمارزاست که ابهام تعلیقی آیا حسین عاشق، دل معشوق (طاهره) را برای ازدواج به‌دست آورده یا نه، به اوج می‌رساند. در این فیلم محمدعلی کشاورز در نقش کارگردان (بدل کیارستمی) بازی می‌کند، در حالی که می‌دانیم تمامی ماجرای فیلم از جریانات پشت صحنه فیلم قبلی کیارستمی (زندگی و دیگر هیچ) ساخته شده است. در این فیلم کیارستمی جای خود را به بازیگر کارکشته‌‌ای چون محمدعلی کشاورز داده که سابقه‌‌ای دراز در اجرای نقش‌های اغراق‌آمیز در حافظه همگانی دارد. کیارستمی که سعی کرده همیشه فیلم‌هایی با نابازیگران بسازد، این بار در بدن و فیزیک دیگری، یعنی بازیگری کارکشته و ماهر چون کشاورز به جست‌وجوی خویش می‌پردازد. در این یادداشت حتما توجه کردید آنچه قدرت خیال مغز مرا در وسعت زمان و مکان به حرکت درآورد تا در میان حوادث متفاوت، ارتباط ذهنی برقرار کند، خاصیت جادویی موسیقی است. در واقعیت دنیای امروز، میل سیری‌ناپذیری وجود دارد تا تخیل خلاقانه در هنر از جمله در موسیقی به کالای مصرفی در بازار تبديل شود. در چنین دنیایی که از بسط آزادانه تخیل برای خلاقیت بدن‌مند ذهنی در مغزها جلوگیری می‌شود، به قول دیوید هاروی، سرمایه‌داری حاکم برای کسب سود بیشتر با استفاده از سرعت تکنولوژیک سعی بر منقبض و فشرده‌کردن فضا و زمان واقعی و درهم‌شکستن مرزهای جغرافیایی آن دارد.

تقویم یادآوری می‌کند که اول تیر سالروز تولد ژان پل سارتر و عباس کیارستمی است. حافظه در پیوند با خیال بدن‌مند، مرا به دو تجربه اولیه این دو شخصت فرانسوی و ایرانی، اولی فیلسوفی اگزیستانسیالیست و دومی هنرمند جست‌وجوگر خویش در دیگری، نزدیک می‌کند. رمان فلسفی تهوع (۱۹۳۸) از سارتر را در جوانی خواندم. ضد قهرمان آن، آنتوان روکانتین 30ساله، بیگانه‌‌ای با خود و اجتماع است که در طول رمان، شیءوارگی او را به نوعی احساس تهوع ناشی از هراس فلسفی پدیدارشناختی وامی‌دارد. او در جامعه سرمايه‌داری زندگی می‌کند که «بودن» فدای «داشتن» می‌شود. اما «بودن» برای او اصل است. برای او تسلط شيء‌وارگی بر زندگی نهايت پوچی فلسفی است. طبق آنچه سارتر از پدیدارشناسی هوسرل و هایدگر آموخته است، انسان فقط نمی‌تواند یا فاعل شناسا باشد یا تماشاگر و ناظر محض، بلکه از روز اول زندگی هر دو آنهاست و دائما در حال شدن و خود جزئی لاینفک از واقعیت جهانی است که در آن به تجربه می‌پردازد. به‌نظر سارتر هر تجربه انسانی از ابتدا اجتماعی است و هر فعلی، انتخابی مسئولانه برای آزادی است. جالب است که روکانتین در تجربه‌‌ای عاطفي با بارها شنیدن صفحه‌‌ای قدیمی موسیقی جاز آمریکایی به نام «یکی از این روزها» حالت تهوعش از شیءوارگی ناشی از هراس وجودی التیام می‌یابد. نشانه‌هایی که سارتر از اجرای این صفحه قدیمی می‌دهد به‌نظر نمی‌رسد از واقعیت می‌گوید، بلکه این قطعه جاز را از عالم آزادی خیال خود خواننده و نوازنده بیرون می‌کشد. این وجود «دیگری» در جهان خیال، با آوای موسیقی جاز، ناگهان آزادی وجودی خلاقانه‌‌ای را برای روکانتین دچار هراس و وحشت اگزیستانسیالیستی ممکن می‌کند. به این ترتيب، تأثير درمان‌بخش وجوه عاطفي موسیقایی، از پدیدارشناسی احساس مشترك ملموس بدن‌مند حاصل می‌شود. پژوهش‌های مغزپژوهی امروز نشان می‌دهد که موسیقی شاید هنری باشد که بیش از هنرهای دیگر، احساس، ادراک و کنش‌های بدنی ما را درگیر می‌کند و به قدرت یاد‌آوری و خیال مغز، بال و پر می‌دهد. اولین کار جدی کیارستمی در رابطه با سينما هم با ساختن تیتراژ فيلم قیصر کیمیایی (۱۳۴۸) متولد می‌شود. کیارستمی از عالم طراحی آگهی تبلیغاتی به سینما آمده است. همان‌طور که سائول باس (که کیارستمی نیز از او یاد می‌کند) که سازنده تیتراژ‌های معروف سینما از فیلم‌های پریمینجر گرفته تا هیچکاک، کوبریک و اسکورسیزی است نیز از عالم تبلیغات گرافیکی تجاری به عالم سینما کشیده شد. در تیتراژ فيلم قیصر می‌توان تولد کیارستمی، فیلم‌ساز جست‌وجوگر خویش در دیگری را دید. کیارستمی نشان می‌دهد که به جزئیاتی توجه دارد که افراد عادی ندارند و از درون این جزئیات قادر به خلق پدیده‌‌ای نو است که بداعت هنری تحسین‌برانگیزی دارد. در تیتراژ فيلم قیصر، او فقط به جزئيات خالکوبی‌های بدن لات‌های جوانمرد ایرانی (بدن هشت نفر از کشتارگاه تهران) توجه دارد. کیارستمی از پهلوی هم قراردادن این خالکوبی‌ها که بعضی از آنها‌ها با جنبش‌های عضلانی متحرک به‌نظر می‌رسند، قصه‌‌ای کوتاه می‌سازد که بخش هیجان‌انگیز انتهایی آن وقتی است که جوانی کوچک‌اندام چاقوبه‌دست در پایین تصویر با عقابی عظیم‌الجثه منقارگشوده مسلط از بالا روبه‌روست. کلوزآپ حرکت خالکوبی منقار عقاب با انقباض عضلانی بدن دیگری از نگاه دوربین کیارستمی، دیدنی است. حیرت‌انگیز اینکه در برشی با تغییر حالت بدن خالکوبی‌شده، جوان کوچک‌اندام در بالای تصویر و عقاب منقارگشوده بزرگ در پایین تصویر دیده می‌شود. به این ترتیب کیارستمی از روی خالکوبی بدن دیگری در سینما، نوید پیروزی انسان را در دنیای خیالی خلاقیت خود به ما می‌دهد. اما واقعیت این است که جاهل‌های واقعی یعنی «سوژه‌ها» هنوز نمی‌دانند باید به دیوار مشت بکوبند یا به دیگری که دیده شوند. نمی‌دانند که کیارستمی نیازی ندارد تا به دنیای سوبژکتیو آنها نزدیک شود. او به دنبال ترسیم دنیای خود در دیگری با استفاده از امكانات سينماست. به عبارتی او در جزئيات خالکوبی بدن دیگری، جست‌وجوگر خویش در عالم تخیل است، در عین حال که به پدیدارشناسی بدن‌مند وفادار می‌ماند. اما آنچه در مغز من، هم‌زمانی سالروز تولد سارتر و کیارستمی و رمان تهوع سارتر را به تیتراژ فیلم قیصر کیارستمی پیوند می‌زند و با کمک حافظه و خیال، ذهن بدن‌مند من را منبسط می‌کند، نقش تسهيلگر و پویای تأثیر موسیقی است. پیوند موسیقایی جاز «یکی از این روزها» در رمان تهوع با موسیقی برنارد هرمن در تیتراژ فیلم سرگیجه از سائول باس و موسیقی اسفندیار منفردزاده در تیتراژ فیلم قیصر از عباس کیارستمی است. این همان احساس عاطفي وجودی (اگزیستانسیالیستی) متبلور در موسیقی است که خیال بدن‌مند را در ابعاد زمان و مکان ذهنی گسترش می‌دهد و شناخت همه‌جانبه و ملموس درهم‌آمیختگی ادراکی بدنی را برای بسط فهم هنری افزایش می‌دهد. همین تأثیر است که بلافاصله بعد از شنیدن خبر ناگوار مرگ بازیگر توانای تئاتر و سینمای ایران، محمدعلی کشاورز، خیال مرا با خود به موسیقی انتخابی حیرت‌انگیز کیارستمی در سکانس پایانی فیلم زیر درختان زیتون، یعنی کنسرتو برای سازهای بادی و زهی از دومینکو چیمارزا، اپرا‌نویس کلاسیک قرن‌هجدهمی می‌رساند. در این سکانس، اشارات نمای دور تصویری همراه با موسیقی هدایتگر چیمارزاست که ابهام تعلیقی آیا حسین عاشق، دل معشوق (طاهره) را برای ازدواج به‌دست آورده یا نه، به اوج می‌رساند. در این فیلم محمدعلی کشاورز در نقش کارگردان (بدل کیارستمی) بازی می‌کند، در حالی که می‌دانیم تمامی ماجرای فیلم از جریانات پشت صحنه فیلم قبلی کیارستمی (زندگی و دیگر هیچ) ساخته شده است. در این فیلم کیارستمی جای خود را به بازیگر کارکشته‌‌ای چون محمدعلی کشاورز داده که سابقه‌‌ای دراز در اجرای نقش‌های اغراق‌آمیز در حافظه همگانی دارد. کیارستمی که سعی کرده همیشه فیلم‌هایی با نابازیگران بسازد، این بار در بدن و فیزیک دیگری، یعنی بازیگری کارکشته و ماهر چون کشاورز به جست‌وجوی خویش می‌پردازد. در این یادداشت حتما توجه کردید آنچه قدرت خیال مغز مرا در وسعت زمان و مکان به حرکت درآورد تا در میان حوادث متفاوت، ارتباط ذهنی برقرار کند، خاصیت جادویی موسیقی است. در واقعیت دنیای امروز، میل سیری‌ناپذیری وجود دارد تا تخیل خلاقانه در هنر از جمله در موسیقی به کالای مصرفی در بازار تبديل شود. در چنین دنیایی که از بسط آزادانه تخیل برای خلاقیت بدن‌مند ذهنی در مغزها جلوگیری می‌شود، به قول دیوید هاروی، سرمایه‌داری حاکم برای کسب سود بیشتر با استفاده از سرعت تکنولوژیک سعی بر منقبض و فشرده‌کردن فضا و زمان واقعی و درهم‌شکستن مرزهای جغرافیایی آن دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.