شریعتی خوب میگفت اما خوب نمیاندیشید
محمد زارع شیرینکندی
مانند بیشتر همنسلانم عاشق و شیفته شخصیت و آثار زندهیاد دکتر علی شریعتی بودم. بعدها که دو کلمه فلسفه خواندیم، خواستیم بفهمیم که این همه اشتیاق و عشق و علاقه به شریعتی از کجا نشئت میگیرد. گمان میکنم هنوز هم از تیراژ بسیار بالای آثارش نسبت به سالهای پیش چیزی فروکاسته نشده است. به نظر میرسد علت و سبب آن همه شور و شوق ما به آثار شریعتی در این بود که ما را به سهولت به جانب نوعی شناخت آماده (بخوانید آگاهی کاذب) و بدون طی فرایند پیچیده پرسشگری میکشانید. به عبارت دیگر، آثار او ما را از اندیشیدن مستقل که کاری دشوار است و دانستن متکی و مبتنی بر خویشتن که باز کاری صعب و سخت است مستغنی میکرد. گویی یک نفر (دکتر) به جای همه ما میاندیشد و ما بیآنکه هیچ پرسشی داشته باشیم و طرح کنیم پاسخهای آمادهمان را دریافت میکردیم و اسلام و تشیع و امامت و محمد و علی و سارتر و کامو و غرب و تاریخ و جامعه و سیاست و اقتصاد و تکنیک و ماشین و ادبیات و شعر و عرفان و مارکسیسم و لیبرالسیم و سایر امور را میشناختیم. (بخوانید نسبت به آنها آگاهی کاذب پیدا میکردیم) شریعتی بهصراحت میگفت که میخواهد مذهب را به ایدئولوژی بدل کند. ایدئولوژیها بر نقطه حساسی از روح آدمی انگشت میگذارند، شور و هیجان مخاطبانشان را بر میانگیزند و امکان غلبه بر احساسات و اندیشیدن مستقل فردی را از آنها سلب میکنند. ایدئولوژیها اعتقادات را به مخاطبانشان القا میکنند و میکوشند بدون استدلال عقلانی آنها را اقناع و ارضا کنند. ایدئولوژیها مخاطبانشان را به حرکت و جنبش جمعی فرا میخوانند نه ایستادن و تردید و تشکیک و اندیشیدن فردی. اگر اندیشیدن را در مقابل عمل کردن بگذاریم، بیشتر روشنفکران چپ ما، از جمله شریعتی، در زمره اهل عمل ایدئولوژیک قرار میگیرند نه اهل تفکر؛ اهل عملبودن برای ایجاد تغییر و دگرگونی در وضع موجود. نوشتن و سخنرانی نوعی عمل است. روشنفکران و نویسندگان اهل عمل با نوشتن و سخنرانی میخواهند وضع موجود را به نفع وضع مطلوب دگرگون کنند. به دیگر سخن، اهل عمل بر اساس خواست و اراده به آرمان تحول و انقلاب نظر دارند. ایدئولوژیهای مدرن ریشه در ارادهمحوری و عملگرایی مدرن دارند. همه ایدئولوژیهای مدرن خواهان تغییر به جای تفسیراند و ایدئولوژی شریعتی نیز از این قاعده مستثنی نیست. پرسش مدام در ذات اندیشیدن است، تا پرسیدن هست اندیشیدن پیش میرود و اگرچه ممکن است به نتیجهای عینی منجر نشود اما با نفس پرسیدن و اندیشیدن بسیاری از گرهها به نحو غیرمستقیم گشوده میشود.
شریعتی فلسفه و تفکر فلسفی را آشکارا امری زاید و مزاحم میدانست و فیلسوفان را افرادی بیکار و بیعار. او میگفت که میخواهد دردهای جامعهاش را فریاد بکشد به جای آنکه آن دردها را در تأملات بیندیشد. او میگفت مراد محبوب و الگوی من ابوذر است که فریاد میکشید نه ابوعلی که فکر میکرد. شریعتی یکی از کسانی است که در این صد و پنجاه سال اخیر در برابر طوفانهای سهمگین معاصر صرفا فریاد کشیده است اما اگر او اصول و مبانی غرب مدرن را از حیث فلسفی میشناخت و تاریخ اخیر جامعه خویش را با عمق و ژرفا میکاوید به فکر فرو میرفت، دیگر ایدئولوژی نمیساخت، موافق و مخالف نمیتراشید، کسی را تحریک و تهییج نمیکرد و به جای همه ما نمیاندیشید. شریعتی خوب میگفت و خوب مینوشت اما خوب نمیاندیشید. اگر میاندیشید آرامش و قرار داشت، دیگر فریاد نمیکشید، سر در جیب تفکر فرو میبرد، تامل میکرد و میدید که به گفته نیچه، اندیشههای بسیار آرام است که باعث طوفان میشوند. جهان را اندیشههایی راه میبرند که با پای کبوتر راه میروند.
منبع: ایبنا
مانند بیشتر همنسلانم عاشق و شیفته شخصیت و آثار زندهیاد دکتر علی شریعتی بودم. بعدها که دو کلمه فلسفه خواندیم، خواستیم بفهمیم که این همه اشتیاق و عشق و علاقه به شریعتی از کجا نشئت میگیرد. گمان میکنم هنوز هم از تیراژ بسیار بالای آثارش نسبت به سالهای پیش چیزی فروکاسته نشده است. به نظر میرسد علت و سبب آن همه شور و شوق ما به آثار شریعتی در این بود که ما را به سهولت به جانب نوعی شناخت آماده (بخوانید آگاهی کاذب) و بدون طی فرایند پیچیده پرسشگری میکشانید. به عبارت دیگر، آثار او ما را از اندیشیدن مستقل که کاری دشوار است و دانستن متکی و مبتنی بر خویشتن که باز کاری صعب و سخت است مستغنی میکرد. گویی یک نفر (دکتر) به جای همه ما میاندیشد و ما بیآنکه هیچ پرسشی داشته باشیم و طرح کنیم پاسخهای آمادهمان را دریافت میکردیم و اسلام و تشیع و امامت و محمد و علی و سارتر و کامو و غرب و تاریخ و جامعه و سیاست و اقتصاد و تکنیک و ماشین و ادبیات و شعر و عرفان و مارکسیسم و لیبرالسیم و سایر امور را میشناختیم. (بخوانید نسبت به آنها آگاهی کاذب پیدا میکردیم) شریعتی بهصراحت میگفت که میخواهد مذهب را به ایدئولوژی بدل کند. ایدئولوژیها بر نقطه حساسی از روح آدمی انگشت میگذارند، شور و هیجان مخاطبانشان را بر میانگیزند و امکان غلبه بر احساسات و اندیشیدن مستقل فردی را از آنها سلب میکنند. ایدئولوژیها اعتقادات را به مخاطبانشان القا میکنند و میکوشند بدون استدلال عقلانی آنها را اقناع و ارضا کنند. ایدئولوژیها مخاطبانشان را به حرکت و جنبش جمعی فرا میخوانند نه ایستادن و تردید و تشکیک و اندیشیدن فردی. اگر اندیشیدن را در مقابل عمل کردن بگذاریم، بیشتر روشنفکران چپ ما، از جمله شریعتی، در زمره اهل عمل ایدئولوژیک قرار میگیرند نه اهل تفکر؛ اهل عملبودن برای ایجاد تغییر و دگرگونی در وضع موجود. نوشتن و سخنرانی نوعی عمل است. روشنفکران و نویسندگان اهل عمل با نوشتن و سخنرانی میخواهند وضع موجود را به نفع وضع مطلوب دگرگون کنند. به دیگر سخن، اهل عمل بر اساس خواست و اراده به آرمان تحول و انقلاب نظر دارند. ایدئولوژیهای مدرن ریشه در ارادهمحوری و عملگرایی مدرن دارند. همه ایدئولوژیهای مدرن خواهان تغییر به جای تفسیراند و ایدئولوژی شریعتی نیز از این قاعده مستثنی نیست. پرسش مدام در ذات اندیشیدن است، تا پرسیدن هست اندیشیدن پیش میرود و اگرچه ممکن است به نتیجهای عینی منجر نشود اما با نفس پرسیدن و اندیشیدن بسیاری از گرهها به نحو غیرمستقیم گشوده میشود.
شریعتی فلسفه و تفکر فلسفی را آشکارا امری زاید و مزاحم میدانست و فیلسوفان را افرادی بیکار و بیعار. او میگفت که میخواهد دردهای جامعهاش را فریاد بکشد به جای آنکه آن دردها را در تأملات بیندیشد. او میگفت مراد محبوب و الگوی من ابوذر است که فریاد میکشید نه ابوعلی که فکر میکرد. شریعتی یکی از کسانی است که در این صد و پنجاه سال اخیر در برابر طوفانهای سهمگین معاصر صرفا فریاد کشیده است اما اگر او اصول و مبانی غرب مدرن را از حیث فلسفی میشناخت و تاریخ اخیر جامعه خویش را با عمق و ژرفا میکاوید به فکر فرو میرفت، دیگر ایدئولوژی نمیساخت، موافق و مخالف نمیتراشید، کسی را تحریک و تهییج نمیکرد و به جای همه ما نمیاندیشید. شریعتی خوب میگفت و خوب مینوشت اما خوب نمیاندیشید. اگر میاندیشید آرامش و قرار داشت، دیگر فریاد نمیکشید، سر در جیب تفکر فرو میبرد، تامل میکرد و میدید که به گفته نیچه، اندیشههای بسیار آرام است که باعث طوفان میشوند. جهان را اندیشههایی راه میبرند که با پای کبوتر راه میروند.
منبع: ایبنا
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.