درباره تنهایی عزتالله انتظامی با نقش و سایه حرف و حروفی با او
که من راستی آغاز کردم ...
روزبه حسینی
حرف نخست: زبانیت
نوشتن درباره کسی که نام «آقای بازیگر» را سالها با اطلاق جناب گلمکانی عزیز در سینما، به عنوان پیشوند نامش داشته، دشواری تحملناپذیری است. این را حتما خیلیها گفتهاند. دشواری برای من و امثال من که او را هرگز روی صحنه زنده بازی ندیدهام دشوارتر هم میشود (دستکم برای من که اینطور است). حرفزدن درباره تلهتئاتر هم به جای تئاتر روی صحنه، که جدا امری ناصواب است؛ حتی با اینکه بدانیم عمده آن نمایشها در پخش زنده برای تلویزیون ضبط و پخش میشدند. صحنه قطعا چیز دیگری است. من پژوهشگر تاریخ تئاتر، تاریخ ادبیات یا هرجور چیز تاریخی ثبتشده نیستم. خوانندهاش شاید باشم. تاریخ را هم شاید کمی خوانده باشم. اما من اگر پژوهیدنی هم میکنم، حال چه برای خود چه برای همگان، پژوهیدن خود تئاتر و ادبیات است که بیدرنگ به سبب زمانبند و مکانبندبودن همه چیز (به جز خلق و خلاقیت) یک سوی آن امکان دارد به تاریخ و جغرافیا و... وصل باشد. غرض اصلی برای من در هر نوشتهای اعم از روایتی وقوعیافته یا امری خیالی و خلاق در گونههای خلاق نوشتن، تحویل آن نوشته به خود زبان با تمام جزئیات چهارسوی آن است. پس به رغم تمام دشوارترینها، به دشواری
«وظیفه»، باید که پذیرفت و کلمات را چید کنار یکدیگر ناگزیر.
حرف دوم: استشهادیه
من: عزتخان! پیشنهاد من برای بخشی که اصلا اسمش باید «کرگدن» باشه تو این فیلم، اینه که استاد سمندریان درباره شما و نمایش کرگدن و برانژهای که شما بازی کردید حرف بزنه ...
عزتالله: ... من دوست ندارم برای کار من بیفتید دنبال استشهادیه.
:(مقصودشان این بود که دلشان نمیخواست از اعتبار دیگر نامآوران استفاده کنند).
من: استشهادنامه نیست که. بریم تالار فردوسی، اون فضا رو تو خود سالن با هم دو نفره مرور کنید. تمرینهایی که میکردین. تمرینهاتون وقتی تنها میموندین بعد از همه، یا قبل از همه میاومدین سر تمرین. مثل اون مستنده درباره «گاو» که با آقای مهرجویی سر لوکیشن رفته بودین و با اهالی اون ده...
عزتالله: خوبه. اینطوری خوب میشه.
من: خوب میشه. یه تکه شما دو تا رسما مشغول تمرین بشید؛ نه شکل خاطرهگویی، ها! عملی؛ اساسی!
(سکوتی کرد و مصمم برخاست و تلفن زد به استاد سمندریان؛ کلی تعارفات دلچسب کردند و من با دوربین روشن لذتش را میبردم. میشد فهمید که آن سوی خط هم، گفتار شیرین است و تحسین عزتخان، به راه).
عزتالله: قرار شد تو زمان را با حمید هماهنگ کنی دیگه. دانشگاه تهران هم کار خودته. خوب میشه. میریم.
... نرفتیم. نشد که بریم. برنامهها درهم ریخت. دنیا وارونه شد. جای متهم و شاکی عوض شد. آسمان به زمین آمد و این یعنی که همه چیز، از جمله زمان، متوقف شد. شش ماه کار، شش ماه متوسط هفتهای پنجاه ساعت کار، که خروجیاش شد هیچ. هیچ که هیچ است. برای عدهای شد نان، برای من اما شد آب. آب که روشنایی و روشنگر است.
(اگر جدا شوق کشف چیستی «هیچ» آن شش ماه دارید، به بزرگان عزیزم امید روحانی و محمدرضا اصلانی سری بزنید).
حرف سوم: آینهها
فرق نمیکرد که تو جوانی یا پیری یا چهکارهای اصلا؛ (حرف دوم را گفتم که حرف سوم بشود آن روی سکه برای نسل از خودراضی هنرپیشههای تئاتر و سینمای به عرشرفته ما) آری فرق نمیکرد. اگر به حریم تنهاییاش راه یافته بودی، اگر در جدال با حتی یک سطر، یک سخن، یک نگاه از یک نقش بود، تو را آینه میکرد به رسم صداقت آینگی؛ عکس خود بر چشمان تو میدید و از تو میخواست زبان آینه باشی:
- ببین اینطور بگم بهتره یا اینجور... یا ...؟
- میخوام طرف رو نگاه کنم و حرف نزنم. یعنی این دیالوگ رو نگم اصلا ...
- میخوام سکوت کنم. حسم رو جمع کنم بعد به جای این چند جمله، فقط دو تا کلمه بگم: رضا؟ آقارضا!
درخشان بود؛ همیشه تمام این ایدههایی را که با توی آینهشده، با توی راهیافته به تمام تمام صداقت او در باور هستی نقش، در میان میگذاشت، درخشان بود. نمیدانستی بگویی اولی، دومی، سکوت کنی بهتر است یا ... . انتظامی کوشش و همزیستی جانانهای در نمایش نقش در تمرینهای پیش از اجرا داشت، چیزی را شناخته بود برای بازی نقش که نامش زندگی با نقش نبود؛ جدال با نقش نبود؛ استحاله در نقش یا چیزهایی از این قبیل، چیزی بود شبیه به عشقبازی با زبان، زبانی که هم سکوت دارد هم کلمه؛ زبانی که هم خود باور کرده با تمام تمام هستی خودش، هم تمامی آینههای نزدیک و دور از او؛ چیزی که من نامش را میگذارم تنهاییهای با نقش.
حرف چهارم: تنهایی
ادراک، تحلیل، دریافت، پرداخت و... کلماتی هستند که درباره ساخت نقش، برخاسته از شخصیت روی کاغذآمده، جهانی را با یکدیگر میسازند که نامش بازیگری میتواند باشد. در این جهان اگر کلمات نوشته در زبان (توسط نمایشنامهنویس یا ...)، با زبان کلمات انسان (هنرپیشه) جفت شوند، آن جهان بازی آماده تماشا میشود. «فهم» اگر با معنای نوین فلسفی خود میان این دو سمت حرکت زبان (از سمت نوشتار به بازیگر، از سمت بازیگر به آنسوی صحنه)، جایی در تمام هستی (آناتومی کامل) بازیگر، استقرار یافته، عقلانیت موجود در او، آماده تماشا/تماشایی خواهد شد.
انتظامی از تعالیم آموخته از نوشین در فضای صحنه، و از ساعدی در فضای کلمات بسیار میگفت؛ از آنچه پژوهشگران «تاریخ تئاتر» در بازشناسی گروه هنر ملی و تئاتر سنگلج بایسته است به مخاطب جستوجوگر، با وسواسی تمام، انتقال دهند. اما برای بازی نقش، به جای رجعت به خواندهها که نامش را سبک گذاشتهاند، از تاریخی بهره میگرفت که خود به آن تبدیل شده بود. پشت میز شلوغ و سرسامگرفته کارش، هر متنی را حاشیه میزد برای انتقال کلماتی که باید نوشته میشدند و نشده بودند. کلماتی را تنها با چشم، انگار در مردمک چشم، در سفیدی چشم، در ریشههای گوشتی عضلات قلب و ریه و حنجره، در سلولهای خاکستری زیر جمجمهاش بالا و پایین میبرد و در آینه تنهاییاش با خود حرف میزد؛ باصدا یا بیصدا. برای بازی در یک صحنه/سکانس، آنچنان زمان را صرف فهم امروزین کلمات میکرد که انگار بار اول و آخریست که قرار است نامش ذیل نام بازیگران قرار گیرد. تو گویی انگار اولین بار است که باید باوری پیدا کند که اگر در خیابان، زیر باران و برف روی سنگفرش پارک قیطریه راه میرود، به دوربین تو نگاه کند، اما در همین سکوتها، ایمان دارم که جایی دیگر از زمان، مکان و زبان، زندگی
کرده است؛ جایی برای پوشیدن رخت صحنه و نفسکشیدن برای حسی دوباره از حس و لمس نفس آدمهای در تاریکی، برای لمس مردمکان چشمهای در تاریکی، چشمهای تماشاگران. با خود و در تنهاییهای بیامان که همیشه حتی در جمع و جمعیت، تنهاییهای نقشها انگار دورهاش کرده بودند، چیزی به نام فهم را از هستیاش میگذراند؛ عبور میداد، خط میزد؛ حاشیه میزد، در آینه میانداخت، خط میزد، در چشمان تو، تو که در حریماش جا خوش کرده بودی میانداخت، خط میزد؛ و این خطزدنها و فهم و آینه و تاریخ و پژوهش و خلاصه همه چیز، به باد سکوتی بیامان فرو میرفت انگار. بعد، نقش را با زبانش به زبان جهان نقش، تحویل میداد؛ بیآنکه چیزی از آن همه یادش بیاید. هیچ، به جز تنهایی بیامان که هر لحظه با او در این جهان، پیوند میگرفت انگار.
حرف پنجم: مرد روی بالکن
- یک نمایش میخواهم بنویسم که شما نقش «مرد روی بالکن» نمایشنامه «آی باکلاه، آی بیکلاه» ساعدی را بازسازی کنی، یک معشوقی باشد و دست آخر خود «غلام»، همانطور که تو دوست داری.
- پس برای نقش غلام، پرویز (پرستویی) رو صدا کنیم. خودم باهاش حرف میزنم.
... ذوق و بیتابی داشت که مگر خواهد شد این بازگشت شکوهمندانه روی صحنه سنگلج، آن هم کنار ساعدی؟!
نزد. نشد که بزند. ننوشتم. من هم ننوشتم. در طول زندگی من خیلی چیزها نشد که بشود. حسرت نمیتوان خورد چون همان آب هم نمیشود برای من، و اما یکجا آب و نان میشود برای سورچرانان و زورچرانان. نه! نمیشود. نشد. نزد. گفتم که در طول زندگی من خیلی چیزها نشد که بشود؛ و نمیشود؛ درباره عزتخان که بسیار چیزها و بسیارتر چیزها!
حرف آخر: هراس
همیشه از مرگ هراسیدهام. «هرگز در مردگان خویش با طرح خندهای» نظر نبستهام؛ و هرگز «نوبت خود را به انتظار» ننشستهام، حتی «بیهیچ خندهای». نزدیکشدن بیمحابا و بیکتاب و حساب به نویسندگان صاحبنام، در کارگاه و حلقههای نزدیک به استادم دکتر «رضا براهنی» و نزدیکشدن به اهالی جدی تئاتر دهههای چهل و پنجاه شمسی بهویژه عزیزم «محمود استادمحمد» و نیز «محمد ابراهیمیان» و البته بچههای «کارگاه نمایش»، تنها یک «عباس جوانمرد» کم داشت برای من، که به زیبایی حاصل بود. به هر کدام از آدمهای صحنه و کلمات، از نسل پیش از ایشان نزدیک میشدم، هراس از دستدادن فراگیر بود؛ که چه خوش که ایشان بیشتر تاب آوردند و نسل جوانتر از ایشان، گاه سفید نکرده، درماندند و گریختند یا که ماندند و...!
نزدیکی اما به عزتالله انتظامی چیزهایی را برایم از شنیدهها به عینیت درآورد که گفتنشان دیگر سودی ندارد. یا در من کارگر افتاده یا نیفتاده؛ یا همان روشنایی آب حصول یافته یا چون گذشتههای دور، خوش و ناخوش تنها از روایت دیگر روایتگران بوده نه از سیر و سلوک با اصل اصیل آن مرد. حالا یا یکی از اینهاست که گفتم، یا همه ناگفتهها یکجایی کنار حضرت عشق در پستوی خانه نهان باشد به! که شاید، «وقت دیگر شاید»!
حرف آخر: راستی
«راست نتوانم گفتن؛/ که من راستی آغاز کردم/ مرا بیرون کردند./ اگر تمام راست گفتمی/ به یکبار همه شهر/ مرا بیرون کردندی.
«شمس تبریزی»
حرف نخست: زبانیت
نوشتن درباره کسی که نام «آقای بازیگر» را سالها با اطلاق جناب گلمکانی عزیز در سینما، به عنوان پیشوند نامش داشته، دشواری تحملناپذیری است. این را حتما خیلیها گفتهاند. دشواری برای من و امثال من که او را هرگز روی صحنه زنده بازی ندیدهام دشوارتر هم میشود (دستکم برای من که اینطور است). حرفزدن درباره تلهتئاتر هم به جای تئاتر روی صحنه، که جدا امری ناصواب است؛ حتی با اینکه بدانیم عمده آن نمایشها در پخش زنده برای تلویزیون ضبط و پخش میشدند. صحنه قطعا چیز دیگری است. من پژوهشگر تاریخ تئاتر، تاریخ ادبیات یا هرجور چیز تاریخی ثبتشده نیستم. خوانندهاش شاید باشم. تاریخ را هم شاید کمی خوانده باشم. اما من اگر پژوهیدنی هم میکنم، حال چه برای خود چه برای همگان، پژوهیدن خود تئاتر و ادبیات است که بیدرنگ به سبب زمانبند و مکانبندبودن همه چیز (به جز خلق و خلاقیت) یک سوی آن امکان دارد به تاریخ و جغرافیا و... وصل باشد. غرض اصلی برای من در هر نوشتهای اعم از روایتی وقوعیافته یا امری خیالی و خلاق در گونههای خلاق نوشتن، تحویل آن نوشته به خود زبان با تمام جزئیات چهارسوی آن است. پس به رغم تمام دشوارترینها، به دشواری
«وظیفه»، باید که پذیرفت و کلمات را چید کنار یکدیگر ناگزیر.
حرف دوم: استشهادیه
من: عزتخان! پیشنهاد من برای بخشی که اصلا اسمش باید «کرگدن» باشه تو این فیلم، اینه که استاد سمندریان درباره شما و نمایش کرگدن و برانژهای که شما بازی کردید حرف بزنه ...
عزتالله: ... من دوست ندارم برای کار من بیفتید دنبال استشهادیه.
:(مقصودشان این بود که دلشان نمیخواست از اعتبار دیگر نامآوران استفاده کنند).
من: استشهادنامه نیست که. بریم تالار فردوسی، اون فضا رو تو خود سالن با هم دو نفره مرور کنید. تمرینهایی که میکردین. تمرینهاتون وقتی تنها میموندین بعد از همه، یا قبل از همه میاومدین سر تمرین. مثل اون مستنده درباره «گاو» که با آقای مهرجویی سر لوکیشن رفته بودین و با اهالی اون ده...
عزتالله: خوبه. اینطوری خوب میشه.
من: خوب میشه. یه تکه شما دو تا رسما مشغول تمرین بشید؛ نه شکل خاطرهگویی، ها! عملی؛ اساسی!
(سکوتی کرد و مصمم برخاست و تلفن زد به استاد سمندریان؛ کلی تعارفات دلچسب کردند و من با دوربین روشن لذتش را میبردم. میشد فهمید که آن سوی خط هم، گفتار شیرین است و تحسین عزتخان، به راه).
عزتالله: قرار شد تو زمان را با حمید هماهنگ کنی دیگه. دانشگاه تهران هم کار خودته. خوب میشه. میریم.
... نرفتیم. نشد که بریم. برنامهها درهم ریخت. دنیا وارونه شد. جای متهم و شاکی عوض شد. آسمان به زمین آمد و این یعنی که همه چیز، از جمله زمان، متوقف شد. شش ماه کار، شش ماه متوسط هفتهای پنجاه ساعت کار، که خروجیاش شد هیچ. هیچ که هیچ است. برای عدهای شد نان، برای من اما شد آب. آب که روشنایی و روشنگر است.
(اگر جدا شوق کشف چیستی «هیچ» آن شش ماه دارید، به بزرگان عزیزم امید روحانی و محمدرضا اصلانی سری بزنید).
حرف سوم: آینهها
فرق نمیکرد که تو جوانی یا پیری یا چهکارهای اصلا؛ (حرف دوم را گفتم که حرف سوم بشود آن روی سکه برای نسل از خودراضی هنرپیشههای تئاتر و سینمای به عرشرفته ما) آری فرق نمیکرد. اگر به حریم تنهاییاش راه یافته بودی، اگر در جدال با حتی یک سطر، یک سخن، یک نگاه از یک نقش بود، تو را آینه میکرد به رسم صداقت آینگی؛ عکس خود بر چشمان تو میدید و از تو میخواست زبان آینه باشی:
- ببین اینطور بگم بهتره یا اینجور... یا ...؟
- میخوام طرف رو نگاه کنم و حرف نزنم. یعنی این دیالوگ رو نگم اصلا ...
- میخوام سکوت کنم. حسم رو جمع کنم بعد به جای این چند جمله، فقط دو تا کلمه بگم: رضا؟ آقارضا!
درخشان بود؛ همیشه تمام این ایدههایی را که با توی آینهشده، با توی راهیافته به تمام تمام صداقت او در باور هستی نقش، در میان میگذاشت، درخشان بود. نمیدانستی بگویی اولی، دومی، سکوت کنی بهتر است یا ... . انتظامی کوشش و همزیستی جانانهای در نمایش نقش در تمرینهای پیش از اجرا داشت، چیزی را شناخته بود برای بازی نقش که نامش زندگی با نقش نبود؛ جدال با نقش نبود؛ استحاله در نقش یا چیزهایی از این قبیل، چیزی بود شبیه به عشقبازی با زبان، زبانی که هم سکوت دارد هم کلمه؛ زبانی که هم خود باور کرده با تمام تمام هستی خودش، هم تمامی آینههای نزدیک و دور از او؛ چیزی که من نامش را میگذارم تنهاییهای با نقش.
حرف چهارم: تنهایی
ادراک، تحلیل، دریافت، پرداخت و... کلماتی هستند که درباره ساخت نقش، برخاسته از شخصیت روی کاغذآمده، جهانی را با یکدیگر میسازند که نامش بازیگری میتواند باشد. در این جهان اگر کلمات نوشته در زبان (توسط نمایشنامهنویس یا ...)، با زبان کلمات انسان (هنرپیشه) جفت شوند، آن جهان بازی آماده تماشا میشود. «فهم» اگر با معنای نوین فلسفی خود میان این دو سمت حرکت زبان (از سمت نوشتار به بازیگر، از سمت بازیگر به آنسوی صحنه)، جایی در تمام هستی (آناتومی کامل) بازیگر، استقرار یافته، عقلانیت موجود در او، آماده تماشا/تماشایی خواهد شد.
انتظامی از تعالیم آموخته از نوشین در فضای صحنه، و از ساعدی در فضای کلمات بسیار میگفت؛ از آنچه پژوهشگران «تاریخ تئاتر» در بازشناسی گروه هنر ملی و تئاتر سنگلج بایسته است به مخاطب جستوجوگر، با وسواسی تمام، انتقال دهند. اما برای بازی نقش، به جای رجعت به خواندهها که نامش را سبک گذاشتهاند، از تاریخی بهره میگرفت که خود به آن تبدیل شده بود. پشت میز شلوغ و سرسامگرفته کارش، هر متنی را حاشیه میزد برای انتقال کلماتی که باید نوشته میشدند و نشده بودند. کلماتی را تنها با چشم، انگار در مردمک چشم، در سفیدی چشم، در ریشههای گوشتی عضلات قلب و ریه و حنجره، در سلولهای خاکستری زیر جمجمهاش بالا و پایین میبرد و در آینه تنهاییاش با خود حرف میزد؛ باصدا یا بیصدا. برای بازی در یک صحنه/سکانس، آنچنان زمان را صرف فهم امروزین کلمات میکرد که انگار بار اول و آخریست که قرار است نامش ذیل نام بازیگران قرار گیرد. تو گویی انگار اولین بار است که باید باوری پیدا کند که اگر در خیابان، زیر باران و برف روی سنگفرش پارک قیطریه راه میرود، به دوربین تو نگاه کند، اما در همین سکوتها، ایمان دارم که جایی دیگر از زمان، مکان و زبان، زندگی
کرده است؛ جایی برای پوشیدن رخت صحنه و نفسکشیدن برای حسی دوباره از حس و لمس نفس آدمهای در تاریکی، برای لمس مردمکان چشمهای در تاریکی، چشمهای تماشاگران. با خود و در تنهاییهای بیامان که همیشه حتی در جمع و جمعیت، تنهاییهای نقشها انگار دورهاش کرده بودند، چیزی به نام فهم را از هستیاش میگذراند؛ عبور میداد، خط میزد؛ حاشیه میزد، در آینه میانداخت، خط میزد، در چشمان تو، تو که در حریماش جا خوش کرده بودی میانداخت، خط میزد؛ و این خطزدنها و فهم و آینه و تاریخ و پژوهش و خلاصه همه چیز، به باد سکوتی بیامان فرو میرفت انگار. بعد، نقش را با زبانش به زبان جهان نقش، تحویل میداد؛ بیآنکه چیزی از آن همه یادش بیاید. هیچ، به جز تنهایی بیامان که هر لحظه با او در این جهان، پیوند میگرفت انگار.
حرف پنجم: مرد روی بالکن
- یک نمایش میخواهم بنویسم که شما نقش «مرد روی بالکن» نمایشنامه «آی باکلاه، آی بیکلاه» ساعدی را بازسازی کنی، یک معشوقی باشد و دست آخر خود «غلام»، همانطور که تو دوست داری.
- پس برای نقش غلام، پرویز (پرستویی) رو صدا کنیم. خودم باهاش حرف میزنم.
... ذوق و بیتابی داشت که مگر خواهد شد این بازگشت شکوهمندانه روی صحنه سنگلج، آن هم کنار ساعدی؟!
نزد. نشد که بزند. ننوشتم. من هم ننوشتم. در طول زندگی من خیلی چیزها نشد که بشود. حسرت نمیتوان خورد چون همان آب هم نمیشود برای من، و اما یکجا آب و نان میشود برای سورچرانان و زورچرانان. نه! نمیشود. نشد. نزد. گفتم که در طول زندگی من خیلی چیزها نشد که بشود؛ و نمیشود؛ درباره عزتخان که بسیار چیزها و بسیارتر چیزها!
حرف آخر: هراس
همیشه از مرگ هراسیدهام. «هرگز در مردگان خویش با طرح خندهای» نظر نبستهام؛ و هرگز «نوبت خود را به انتظار» ننشستهام، حتی «بیهیچ خندهای». نزدیکشدن بیمحابا و بیکتاب و حساب به نویسندگان صاحبنام، در کارگاه و حلقههای نزدیک به استادم دکتر «رضا براهنی» و نزدیکشدن به اهالی جدی تئاتر دهههای چهل و پنجاه شمسی بهویژه عزیزم «محمود استادمحمد» و نیز «محمد ابراهیمیان» و البته بچههای «کارگاه نمایش»، تنها یک «عباس جوانمرد» کم داشت برای من، که به زیبایی حاصل بود. به هر کدام از آدمهای صحنه و کلمات، از نسل پیش از ایشان نزدیک میشدم، هراس از دستدادن فراگیر بود؛ که چه خوش که ایشان بیشتر تاب آوردند و نسل جوانتر از ایشان، گاه سفید نکرده، درماندند و گریختند یا که ماندند و...!
نزدیکی اما به عزتالله انتظامی چیزهایی را برایم از شنیدهها به عینیت درآورد که گفتنشان دیگر سودی ندارد. یا در من کارگر افتاده یا نیفتاده؛ یا همان روشنایی آب حصول یافته یا چون گذشتههای دور، خوش و ناخوش تنها از روایت دیگر روایتگران بوده نه از سیر و سلوک با اصل اصیل آن مرد. حالا یا یکی از اینهاست که گفتم، یا همه ناگفتهها یکجایی کنار حضرت عشق در پستوی خانه نهان باشد به! که شاید، «وقت دیگر شاید»!
حرف آخر: راستی
«راست نتوانم گفتن؛/ که من راستی آغاز کردم/ مرا بیرون کردند./ اگر تمام راست گفتمی/ به یکبار همه شهر/ مرا بیرون کردندی.
«شمس تبریزی»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.