|

پشت‌پرده اقتصاد

اقتصاد پیش از آنکه استقلال خود را به صورت یک‌ رشته مجزا به دست آورد در میان زیرشاخه‌های فلسفه، مثلا اخلاق، فرسنگ‌ها دور از مفهوم امروزین آن به‌عنوان علمی مبتنی‌بر ریاضیات بود. فارغ از تحلیل‌های اقتصادی و آماری، در باب چیستی اقتصاد بسیار نوشته‌اند. در کتاب «اقتصاد خیر و شر» اثر توماش زدلاچک، اقتصاددان و متفکر اهل چک، می‌کوشد به این پرسش‌ها پاسخ دهد: اقتصاد چیست و چه معنایی دارد؟ این دین تازه، نامی که گاه بر آن گذاشته می‌شود، از کجا می‌آید؟ اگر امکانات، محدودیت‌ها و مرزهایی دارد، آنها کدامند؟ چرا این‌قدر به رشد همیشگی رشد و رشدِ رشدِ در حال رشد وابسته‌ایم؟ اندیشه پیشرفت از کجا آمده است و ما را به کجا می‌کشاند؟ چرا این‌همه جدل‌های اقتصادی با وسواس و تعصب همراه است؟ این پرسش‌ها معمولا نظر روشنفکران و متفکران را به خود جلب می‌کند نه اقتصاددانان را. زدلاچک نیز به همین دلیل در کتاب حاضر مدعی است اقتصادی که امروز می‌شناسیم پدیده‌ای فرهنگی است و محصول تمدن ما. بااین‌همه، آن را محصولی نمی‌داند که با قصد قبلی تولید یا اختراع شده باشد. او تأکید دارد بسیاری از چیزهای اقتصاد، ناخودآگاه و خودانگیخته، بی‌مهار و بی‌برنامه است. چراکه بیشتر احزاب سیاسی وقتی در برنامه‌هایشان به اقتصاد و امور مالی اولویت می‌دهند، در اجرای آنها بر مادی‌گرایی محدود متمرکزند و در پایان کار درمی‌یابند که فرهنگ نیز ضمیمه بحث است. شاید به این دلیل است که اقتصاد به‌‌عنوان رشته‌ای علمی غالبا با حسابداری صرف خلط می‌شود. اما هنگامی که محاسبه بیشتر چیزهایی که روی هم زندگی ما را شکل می‌دهد دشوار یا به‌کلی ناممکن است، باید توضیح داد که فایده حسابداری چیست؟ ازاین‌رو، از دیگر پیش‌فرض‌های مهم کتاب زدلاچک این است که سرآغاز پژوهش‌‌های اقتصادی عصر علم نیست. او کل اقتصاد را «اقتصاد خیر و شر» می‌داند: «اقتصاد قصه‌گویی مردم به مردم درباره مردم است». (ص8) در نظر زدلاچک، حتی پیچیده‌ترین الگوی ریاضی نیز داستان، حکایت و کوشش ماست برای اینکه جهان پیرامون خود را درک کنیم. او در کتاب حاضر می‌کوشد نشان دهد داستانی که تا امروز به کمک سازوکارهای اقتصادی روایت شده اساسا درباره زندگی خوب است، داستانی که از سنت‌های باستانی یونانی و یهودی با خود داشته‌ایم. همچنین نشان می‌دهد ریاضیات، الگوها، معادلات و آمار فقط گوشه کوچکی از اقتصاد است و بزرگ‌ترین بخش دانش اقتصادی از بسیاری چیزهای دیگر تشکیل شده است، و مجادلات در اقتصاد بیشتر نبرد داستان‌ها و فراروایت‌های گوناگون است تا چیز دیگر.
در نظر زدلاچک علم اقتصاد وحشت‌زده می‌کوشد از واژه‌هایی چون خیر و شر بپرهیزد ولی نمی‌تواند، چون «اگر اقتصاد فعالیتی بود با نظام ارزشی بی‌طرف، انتظار می‌رفت که اعضای حرفه اقتصاد پیکره کاملی از اندیشه‌های اقتصادی به وجود بیاورند». (ص9) اما چنین اتفاقی هرگز رخ نداد. بر همین اساس نویسنده تأکید دارد که اقتصاد در نهایت بیشتر علمی هنجاری است. او حتی گزاره‌های حکمی اقتصاددانی چون میلتون فریدمن را که می‌گفت «اقتصاد باید علمی تحققی باشد» نیز بیانی هنجاری می‌داند. هرچند به نظر زدلاچک در زندگی واقعی اقتصاد علمی تحققی نیست. چون اگر چنین بود ناچار نبودیم تلاش کنیم که چنین شود. همچنین در مخالفت با اقتصاددانی چون فریدمن تأکید دارد که عاری از ارزش‌بودن خودش ارزش است و بنابراین تناقض‌آمیز است رشته‌ای که موضوع اصلی مطالعه‌اش ارزش‌هاست، عاری از ارزش باشد. تناقض دیگر این است: رشته‌ای که به دست نامرئی بازار ایمان دارد، چگونه می‌خواهد عاری از اسرار باشد. ازاین‌رو، در کتاب حاضر پرسش‌های دیگری نیز مطرح می‌شود: آیا اقتصاد خیر و شر وجود دارد؟ آیا خودخواهی در ذات بشر است؟ آیا اگر خودخواهی به خیر عمومی منجر شود موجه است؟ در نظر نویسنده، اگر بنا نیست اقتصاد صرفا یک الگوی مکانیکی برای تخصیص منابع و اقتصادسنجی باشد، بی‌آنکه معنا یا کاربرد ژرف‌تری داشته باشد، طرح چنین سؤال‌هایی مهم است.
موضوع کتاب «فرا- اقتصاد» است چون در نظر نویسنده باید از اقتصاد فراتر رفت و دید «پشت‌ پرده» چه باورهایی هست، اندیشه‌ای که معمولا بدل به فرضیات غالب اما ناگفته در نظریاتمان شده است. در نظر زدلاچک، اقتصاد به طرز شگفت‌آوری آکنده از بدیهیات است و اقتصاددانان از آن ناآگاهند و دیدگاه غیرتاریخی که در اقتصاد چیره شده نادرست است. او تأکید دارد در فهم رفتار انسان مطالعه تکامل اندیشه‌هایی که ما را شکل داده مهم‌تر است. بر همین اساس، کتاب از دو بخش تشکیل شده: بخش اول به جست‌وجوی اقتصاد در افسانه‌ها، دین، الهیات، فلسفه و علم می‌پردازد و در بخش دوم به جست‌وجوی افسانه‌ها، دین، الهیات، فلسفه و علم در اقتصاد. کتاب می‌کوشد نقشه تحول ویژگی‌های اقتصادی را ترسیم کند.

اقتصاد پیش از آنکه استقلال خود را به صورت یک‌ رشته مجزا به دست آورد در میان زیرشاخه‌های فلسفه، مثلا اخلاق، فرسنگ‌ها دور از مفهوم امروزین آن به‌عنوان علمی مبتنی‌بر ریاضیات بود. فارغ از تحلیل‌های اقتصادی و آماری، در باب چیستی اقتصاد بسیار نوشته‌اند. در کتاب «اقتصاد خیر و شر» اثر توماش زدلاچک، اقتصاددان و متفکر اهل چک، می‌کوشد به این پرسش‌ها پاسخ دهد: اقتصاد چیست و چه معنایی دارد؟ این دین تازه، نامی که گاه بر آن گذاشته می‌شود، از کجا می‌آید؟ اگر امکانات، محدودیت‌ها و مرزهایی دارد، آنها کدامند؟ چرا این‌قدر به رشد همیشگی رشد و رشدِ رشدِ در حال رشد وابسته‌ایم؟ اندیشه پیشرفت از کجا آمده است و ما را به کجا می‌کشاند؟ چرا این‌همه جدل‌های اقتصادی با وسواس و تعصب همراه است؟ این پرسش‌ها معمولا نظر روشنفکران و متفکران را به خود جلب می‌کند نه اقتصاددانان را. زدلاچک نیز به همین دلیل در کتاب حاضر مدعی است اقتصادی که امروز می‌شناسیم پدیده‌ای فرهنگی است و محصول تمدن ما. بااین‌همه، آن را محصولی نمی‌داند که با قصد قبلی تولید یا اختراع شده باشد. او تأکید دارد بسیاری از چیزهای اقتصاد، ناخودآگاه و خودانگیخته، بی‌مهار و بی‌برنامه است. چراکه بیشتر احزاب سیاسی وقتی در برنامه‌هایشان به اقتصاد و امور مالی اولویت می‌دهند، در اجرای آنها بر مادی‌گرایی محدود متمرکزند و در پایان کار درمی‌یابند که فرهنگ نیز ضمیمه بحث است. شاید به این دلیل است که اقتصاد به‌‌عنوان رشته‌ای علمی غالبا با حسابداری صرف خلط می‌شود. اما هنگامی که محاسبه بیشتر چیزهایی که روی هم زندگی ما را شکل می‌دهد دشوار یا به‌کلی ناممکن است، باید توضیح داد که فایده حسابداری چیست؟ ازاین‌رو، از دیگر پیش‌فرض‌های مهم کتاب زدلاچک این است که سرآغاز پژوهش‌‌های اقتصادی عصر علم نیست. او کل اقتصاد را «اقتصاد خیر و شر» می‌داند: «اقتصاد قصه‌گویی مردم به مردم درباره مردم است». (ص8) در نظر زدلاچک، حتی پیچیده‌ترین الگوی ریاضی نیز داستان، حکایت و کوشش ماست برای اینکه جهان پیرامون خود را درک کنیم. او در کتاب حاضر می‌کوشد نشان دهد داستانی که تا امروز به کمک سازوکارهای اقتصادی روایت شده اساسا درباره زندگی خوب است، داستانی که از سنت‌های باستانی یونانی و یهودی با خود داشته‌ایم. همچنین نشان می‌دهد ریاضیات، الگوها، معادلات و آمار فقط گوشه کوچکی از اقتصاد است و بزرگ‌ترین بخش دانش اقتصادی از بسیاری چیزهای دیگر تشکیل شده است، و مجادلات در اقتصاد بیشتر نبرد داستان‌ها و فراروایت‌های گوناگون است تا چیز دیگر.
در نظر زدلاچک علم اقتصاد وحشت‌زده می‌کوشد از واژه‌هایی چون خیر و شر بپرهیزد ولی نمی‌تواند، چون «اگر اقتصاد فعالیتی بود با نظام ارزشی بی‌طرف، انتظار می‌رفت که اعضای حرفه اقتصاد پیکره کاملی از اندیشه‌های اقتصادی به وجود بیاورند». (ص9) اما چنین اتفاقی هرگز رخ نداد. بر همین اساس نویسنده تأکید دارد که اقتصاد در نهایت بیشتر علمی هنجاری است. او حتی گزاره‌های حکمی اقتصاددانی چون میلتون فریدمن را که می‌گفت «اقتصاد باید علمی تحققی باشد» نیز بیانی هنجاری می‌داند. هرچند به نظر زدلاچک در زندگی واقعی اقتصاد علمی تحققی نیست. چون اگر چنین بود ناچار نبودیم تلاش کنیم که چنین شود. همچنین در مخالفت با اقتصاددانی چون فریدمن تأکید دارد که عاری از ارزش‌بودن خودش ارزش است و بنابراین تناقض‌آمیز است رشته‌ای که موضوع اصلی مطالعه‌اش ارزش‌هاست، عاری از ارزش باشد. تناقض دیگر این است: رشته‌ای که به دست نامرئی بازار ایمان دارد، چگونه می‌خواهد عاری از اسرار باشد. ازاین‌رو، در کتاب حاضر پرسش‌های دیگری نیز مطرح می‌شود: آیا اقتصاد خیر و شر وجود دارد؟ آیا خودخواهی در ذات بشر است؟ آیا اگر خودخواهی به خیر عمومی منجر شود موجه است؟ در نظر نویسنده، اگر بنا نیست اقتصاد صرفا یک الگوی مکانیکی برای تخصیص منابع و اقتصادسنجی باشد، بی‌آنکه معنا یا کاربرد ژرف‌تری داشته باشد، طرح چنین سؤال‌هایی مهم است.
موضوع کتاب «فرا- اقتصاد» است چون در نظر نویسنده باید از اقتصاد فراتر رفت و دید «پشت‌ پرده» چه باورهایی هست، اندیشه‌ای که معمولا بدل به فرضیات غالب اما ناگفته در نظریاتمان شده است. در نظر زدلاچک، اقتصاد به طرز شگفت‌آوری آکنده از بدیهیات است و اقتصاددانان از آن ناآگاهند و دیدگاه غیرتاریخی که در اقتصاد چیره شده نادرست است. او تأکید دارد در فهم رفتار انسان مطالعه تکامل اندیشه‌هایی که ما را شکل داده مهم‌تر است. بر همین اساس، کتاب از دو بخش تشکیل شده: بخش اول به جست‌وجوی اقتصاد در افسانه‌ها، دین، الهیات، فلسفه و علم می‌پردازد و در بخش دوم به جست‌وجوی افسانه‌ها، دین، الهیات، فلسفه و علم در اقتصاد. کتاب می‌کوشد نقشه تحول ویژگی‌های اقتصادی را ترسیم کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.