گمشده در ترجمه
ارسطو شهابی
پانصد سال از نخستین چاپ کتاب یوتوپیا (Utopia) نوشته «توماس مور» (۱۴۷۸-۱۵۳۵) که او را در زمره بزرگان تاریخ انگلستان میدانند میگذرد. «داریوش آشوری» در مقدمه ترجمه یوتوپیا که با عنوان آرمانشهر در سال ۱۳۶۱ منتشر شد، در توضیحی مختصر در چرایی نام کتاب چنین آورده است: «یوتوپیا واژهای است یونانی که توماس مور آن را ساخته است. از ریشه ou-topos به معنای هیچستان (یا به زبان حکیم ایرانی «شهابالدین سهروردی» ناکجاآباد) که کنایهای طنزآمیز ازeu-topos (خوبستان) در آن است. این نام سرانجام از راه همین کتاب جهانگیر شده و در سدههای بعد سرسلسله آثار بسیاری در اروپا درباره جامعه آرمانی و ساخت و سازمان آن شد». پیش از آشوری، «امیرحسین آریانپور» در ترجمه زمینه جامعهشناسی اثر«نیمکوف» (چاپ اول ۱۳۴۴) و «عزتا... فولادوند» در ترجمه گریز از آزادی اثر «اریک فروم» (چاپ اول ۱۳۴۸) از اصطلاحات کام شهر و جامعه آرمانی استفاده کرده بودند. «حسین سالکی» هم بار دیگر در سال ۱۳۶۶یوتوپیا را به شهر آرزو ترجمه کرد. تمایل به ارائه تصویری مثبت در برگردان نام آن شهر نادیده، هم به نوعی ریشه در جایگاه مدینه فاضله در ذهن شرقی ما دارد و هم به
ظرافتهای زبان لاتین مرتبط است که شخصا از آن آگاهی نداشته و به همین دلیل برای جمعآوری اطلاعات لازم برای نوشتن این سطور با اندیشمندانی از چهار گوشه دنیا که دارای آثاری مکتوب در زمینه یوتوپیا هستند مکاتبه کردم و پرسشی کم یا بیش مشابه را در برابرشان نهادم. اینکه چرا بهمرور محور مرکزی لامکانی یوتوپیا در برابر بعد آرمانشهری آن رنگ باخت؟ در ادامه به پاسخ آنها اشاره خواهد شد. هدف این نوشتار کوتاه ارجاع به قرینههای آرمانشهر در مدینه فاضله «سهروردی» و «فارابی» یا ارتباط ارگانیک موضوع با جمهور «افلاطون» نبوده که در بضاعت صاحب این قلم نیست. مقصود صرفا دعوت خواننده به ملاحظهای دوباره به مفهومی جاافتاده و رسوخکرده در اذهان بسیاری همچون من است تا شاید بتوانیم به افقی گستردهتر بنگریم.
«رنه سدیو» در تاریخ سوسیالیسمها که به کوشش «عبدالرضا هوشنگمهدوی» در سال ۱۳۶۳ ترجمه شد، تلاش انسان برای ساخت جامعهای ایدئال را از دوره غارنشینی تا کامبوج قرن بیستم مرور کرده است. در این مسیر طولانی از یونان و روم و مزدکیان ایران گذشته و به انقلاب فرانسه و تشکیل شوروی میرسد. ریشه سوسیالیسمهای تخیلی «مور»، «بیکن» و «کامپانلا» را تحلیل میکند و کتاب را با چین کمونیست پایان میدهد. فتح قسطنطنیه توسط ترکان (۲۵ سال پیش از تولد مور) و مهاجرت بزرگان آن دیار به فلورانس و بازیابی ایدههای کتاب جمهور «افلاطون» در اروپای آن زمان را پایههای چگونگی آشنایی مور با چگونگی مدینه فاضله میداند. او نوجوانی چهاردهساله بود که آمریکا کشف شد و بلوغ فکریاش تحت تأثیر اخبار این دنیای جدید شکل گرفت.
ترکیب عوامل فوق در عنوان کتاب که در ۱۵۱۶ در بلژیک کنونی و به سنت پیشپروتستانی به زبان لاتین نگاشته شده بود مشخص میشود: پیرامون بهترین طرز جمهوری و جزیره یوتوپیایی. در چاپ به زبانهای آلمانی (به سال ۱۵۲۴)، ایتالیایی (۱۵۴۸)، انگلیسی (۱۵۵۱)، هلندی (۱۵۵۴) و فرانسوی (۱۵۵۹) که عموما پس از وفات او منتشر شدند، این عنوان طولانی به واژه یوتوپیا مختصر شد. بسیاری در نقد این اثر، بازی با کلمات لاتین را هنر مور دانستهاند. هنری که لزوما در ترجمههای آن کمتر نمود داشت. «لیمن سارجنت» علت آن را تمایل به بازی با کلمات و «رنه سدیو» معلول شک و تردید فلسفی «توماس مور» دانستهاند. به عنوان نمونه، رودخانهای که Anydrus (بیآب) و قصهگویی که Hythloday (یاوهسرا) نامیده شده بودند. ولی آنچه در قرنهای بعد از آن ذهن مخاطبان را به خود مشغول کرد و درآفرینشهای ادبی و هنری و نیز تعریفشان از جهان خارج تأثیر گذارد، عنوان حکشده بر پیشانی کتاب بود: Utopia.
اول بار تعبیر «آشوری» که یوتوپیا را صرفا «کنایهای طنزآمیز» دانسته من را به دقت بیشتری واداشت. در بسیاری نوشتههای غربی نیز همان برداشت آرمانشهری مترجمان فارسیزبان از یوتوپیا که در ابتدا آوردم تکرار شده است. به عنوان نمونه «نیکول پوهل» استاد زبانهای مدرن آکسفورد بروکس و نیز سردبیر نشریه مطالعات یوتوپیایی (Utopian Studies) متعلق به دانشگاه پنسیلوانیای آمریکا برداشت معنی دووجهی از سوی مور را عامدانه و این تغییر در معانی در گذر زمان را قابل درک و طبیعی میداند.
از سویی دیگر«اندرو میلنر» عقیدهای متفاوت دارد. به نظر این استاد ادبیات تطبیقی دانشگاه ملبورن، این خلط معانی و اشتباه حتی در فضای آکادمیک هم دیده میشود و اینکه درک از لغات گویای Utopia به معنی لامکان (no-place) و Eutopia به معنی جای خوب (good-place) ، خیلی زود به غلط با هم درآمیختند. پاسخ آنچه طرح شد در همین عبارات کوتاه نهفته است. برای خواننده فارسیزبان که آن را از طریق ترجمه شناخته، قضیه پیچیدهتر هم میشود و علاوه بر آنچه خوانندهای اروپایی با آن مواجه است، ترجمه واژه هم سدی بلند در برابر فهم معنی واژه خواهد بود. ترجمه دقیق عنوان کتاب «مور»، آرمانشهر نیست و موجی هرچند نیروبخش ولی کاذب برآمده از آرمانشهر میتواند مخاطب را از دریافت درکی صحیح از فلسفه «مور» بازدارد. به نظر «ینس تیلن» از دانشگاه هلموت اشمیت آلمان در لزوم درک تمایز بین یوتوپیا و اوتوپیا در آثار ترجمهشده «نه تنها لغزشی در واژهشناسی رخ داده و به مرور کلاف را سردرگم کرده بلکه شایسته است این امر از نظر تاریخی تحلیل شود». پس چرا اندیشمندان مدرن شرقی و غربی، سرزمین آمال خود را در پوشش یوتوپیا عرضه داشتهاند؟ رمز این توافق نانوشته چیست؟ هم
کنایهای طنزآمیز دانستن و هم آنچه «سارجنت» در مقاله معروفش سه چهره یوتوپیانیسم در سال ۱۹۹۴، جناس (pun) نامیده همه تلاش برای عبور از غلط مصطلحی است که پانصد سال بر ذهن خوانندگانش سایه گسترده. به عقیده «کریستوس افستاتیو» از گروه تاریخ دانشگاه وارویک انگلستان «آوازه دوباره اصطلاح یوتوپیا در قرن بیستم همانقدر که وامدار توماس مور است به رشد کاربرد اصطلاح Dystopia (دیستوپیا، ویرانشهر) هم وابسته است». اولین نشانههای استفاده از عبارت دیستوپیا در نامههای جان «استوارت میل» در سال ۱۸۶۸ دیده شده. بعدتر تجربه دو جنگ جهانی و مخصوصا جنگ سرد پس از آنها به تلخی این کلمه قدرت خاصی داد. برداشتهایی از آن ویرانشهرهای جهنمی در رمانهای ۱۹۸۴ (چاپ اول ۱۹۴۹) ، فارنهایت ۴۵۱ (۱۹۵۳) و بیسکوییت سبز (۱۹۶۶) منعکس شدند. روایتهای سینمایی ساختهشده بر اساس آن کتابها حتی توفیقی افزونتر هم یافتند. چه بسا تجربه زیسته انسان مدرن، به گسترش نفوذ آثاری اینچنینی کمک میکرد. دیگر برای کسی مهم نبود که Dystopia نه متضاد Utopia (لامکان) ، بلکه در اصل در مقابل اوتوپیا Eutopia (به مکان، آرمانشهر) قرار داشت. یوتوپیا بنا به شرایط میتواند به هر دو
مفهوم انتزاعی حداکثری خوب و بد دلالت کند. هر آرمانشهری یک لامکان است ولی هر لامکانی لزوما یک آرمانشهر نبوده و ممکن است مطلوب یا نامطلوب باشد. پس اصولا ترجمه یوتوپیا به آن سیاق که مرور شد و تزریق آن به ذهن مخاطب، خالی از ایراد منطقی نیست. این قلب معنی شاید ناشی از تراکم رخدادهای فکری انسان در گذر زمان باشد. انقلابات انگلستان، آمریکا و فرانسه و جنبش رمانتیسم که محصول این لطیفاندیشی انسان بود، خاک این شهر ایدئال را چنان حاصلخیز کرده بود که دیگر کسی به بازی واژهها نمیاندیشید. بعدتر هم که در میانه قرن ۱۹ «مارکس» جلوه نمود و تصاویرش از جامعهای ایدئال به مرور دل بسیاری را ربود. سرعت خلق و قامت برافراشتن ایدئالها از درک بیمعنیبودنشان پیشی گرفته بود. از این نظر حق با خانم پروفسور «پوهل» است. تمایل به بازنگری در مواجهه با این لغات در سال ۲۰۱۷ در کتابی با عنوان Eutopia نوشته «فیلیپ الوت» استاد حقوق عمومی دانشگاه کمبریج جدیتر شد. او با برشمردن کوشش انسان برای تطابق رشد ذهنی با ایدئالهای دنیای بیرون، ریشه ناآرامی انسان مدرن را در همان دستاوردهایی میداند که او را احاطه کردهاند. از اوتوپیا به عنوان آرمانشهر
یاد کرده و به نکتهای تاریخی و کمتر اشارهشده از «توماس مور» اشاره میکند که میتواند گرهگشا باشد. یک سال پس از نشر کتاب، چاپ دوم لاتین یوتوپیا به سال ۱۵۱۷ در پاریس منتشر شد و درست روی جلد کتاب، خواننده مورد خطاب قرار میگیرد که:
«پیشینیان مرا به علت دورافتادهبودنم یوتوپیا یا لامکان میخواندند. ولی در حال حاضر من رقیب جمهور افلاطون و چه بسا برتر از آنم؛ زیرا هر آنچه او با لغات ترسیم کرده بود من با انسانها، منابع و قوانین به اعلادرجه اظهار کردم. شایسته هست مرا اوتوپیا یا سرزمین خوشی بنامند». در آن یک سال چه بر توماس مور و بر آن کتاب گذشت که چنین تذکرهای به آن افزوده شد؟ این یکی از حلقههای گمشده یوتوپیاست.
با تمام این اوصاف نمیتوان خوشبین بود که پایههای مستحکمشده یوتوپیا نزد آنان که کاخ خیال خود را بر آن افراشتهاند سست شود ولی میتوان امید داشت خواننده فارسیزبان آنچه از آرمانشهرش انتظار میکشیده اصلاح کند و لعابی از لامکانی به آن بیفزاید. ترجمه همه واژگان تا این حد چالشبرانگیز نیست، مثلا عنوان همین مقاله که از فیلمی ساخته «سوفیا کاپولا» وام گرفتهام؛
Lost in translation
پانصد سال از نخستین چاپ کتاب یوتوپیا (Utopia) نوشته «توماس مور» (۱۴۷۸-۱۵۳۵) که او را در زمره بزرگان تاریخ انگلستان میدانند میگذرد. «داریوش آشوری» در مقدمه ترجمه یوتوپیا که با عنوان آرمانشهر در سال ۱۳۶۱ منتشر شد، در توضیحی مختصر در چرایی نام کتاب چنین آورده است: «یوتوپیا واژهای است یونانی که توماس مور آن را ساخته است. از ریشه ou-topos به معنای هیچستان (یا به زبان حکیم ایرانی «شهابالدین سهروردی» ناکجاآباد) که کنایهای طنزآمیز ازeu-topos (خوبستان) در آن است. این نام سرانجام از راه همین کتاب جهانگیر شده و در سدههای بعد سرسلسله آثار بسیاری در اروپا درباره جامعه آرمانی و ساخت و سازمان آن شد». پیش از آشوری، «امیرحسین آریانپور» در ترجمه زمینه جامعهشناسی اثر«نیمکوف» (چاپ اول ۱۳۴۴) و «عزتا... فولادوند» در ترجمه گریز از آزادی اثر «اریک فروم» (چاپ اول ۱۳۴۸) از اصطلاحات کام شهر و جامعه آرمانی استفاده کرده بودند. «حسین سالکی» هم بار دیگر در سال ۱۳۶۶یوتوپیا را به شهر آرزو ترجمه کرد. تمایل به ارائه تصویری مثبت در برگردان نام آن شهر نادیده، هم به نوعی ریشه در جایگاه مدینه فاضله در ذهن شرقی ما دارد و هم به
ظرافتهای زبان لاتین مرتبط است که شخصا از آن آگاهی نداشته و به همین دلیل برای جمعآوری اطلاعات لازم برای نوشتن این سطور با اندیشمندانی از چهار گوشه دنیا که دارای آثاری مکتوب در زمینه یوتوپیا هستند مکاتبه کردم و پرسشی کم یا بیش مشابه را در برابرشان نهادم. اینکه چرا بهمرور محور مرکزی لامکانی یوتوپیا در برابر بعد آرمانشهری آن رنگ باخت؟ در ادامه به پاسخ آنها اشاره خواهد شد. هدف این نوشتار کوتاه ارجاع به قرینههای آرمانشهر در مدینه فاضله «سهروردی» و «فارابی» یا ارتباط ارگانیک موضوع با جمهور «افلاطون» نبوده که در بضاعت صاحب این قلم نیست. مقصود صرفا دعوت خواننده به ملاحظهای دوباره به مفهومی جاافتاده و رسوخکرده در اذهان بسیاری همچون من است تا شاید بتوانیم به افقی گستردهتر بنگریم.
«رنه سدیو» در تاریخ سوسیالیسمها که به کوشش «عبدالرضا هوشنگمهدوی» در سال ۱۳۶۳ ترجمه شد، تلاش انسان برای ساخت جامعهای ایدئال را از دوره غارنشینی تا کامبوج قرن بیستم مرور کرده است. در این مسیر طولانی از یونان و روم و مزدکیان ایران گذشته و به انقلاب فرانسه و تشکیل شوروی میرسد. ریشه سوسیالیسمهای تخیلی «مور»، «بیکن» و «کامپانلا» را تحلیل میکند و کتاب را با چین کمونیست پایان میدهد. فتح قسطنطنیه توسط ترکان (۲۵ سال پیش از تولد مور) و مهاجرت بزرگان آن دیار به فلورانس و بازیابی ایدههای کتاب جمهور «افلاطون» در اروپای آن زمان را پایههای چگونگی آشنایی مور با چگونگی مدینه فاضله میداند. او نوجوانی چهاردهساله بود که آمریکا کشف شد و بلوغ فکریاش تحت تأثیر اخبار این دنیای جدید شکل گرفت.
ترکیب عوامل فوق در عنوان کتاب که در ۱۵۱۶ در بلژیک کنونی و به سنت پیشپروتستانی به زبان لاتین نگاشته شده بود مشخص میشود: پیرامون بهترین طرز جمهوری و جزیره یوتوپیایی. در چاپ به زبانهای آلمانی (به سال ۱۵۲۴)، ایتالیایی (۱۵۴۸)، انگلیسی (۱۵۵۱)، هلندی (۱۵۵۴) و فرانسوی (۱۵۵۹) که عموما پس از وفات او منتشر شدند، این عنوان طولانی به واژه یوتوپیا مختصر شد. بسیاری در نقد این اثر، بازی با کلمات لاتین را هنر مور دانستهاند. هنری که لزوما در ترجمههای آن کمتر نمود داشت. «لیمن سارجنت» علت آن را تمایل به بازی با کلمات و «رنه سدیو» معلول شک و تردید فلسفی «توماس مور» دانستهاند. به عنوان نمونه، رودخانهای که Anydrus (بیآب) و قصهگویی که Hythloday (یاوهسرا) نامیده شده بودند. ولی آنچه در قرنهای بعد از آن ذهن مخاطبان را به خود مشغول کرد و درآفرینشهای ادبی و هنری و نیز تعریفشان از جهان خارج تأثیر گذارد، عنوان حکشده بر پیشانی کتاب بود: Utopia.
اول بار تعبیر «آشوری» که یوتوپیا را صرفا «کنایهای طنزآمیز» دانسته من را به دقت بیشتری واداشت. در بسیاری نوشتههای غربی نیز همان برداشت آرمانشهری مترجمان فارسیزبان از یوتوپیا که در ابتدا آوردم تکرار شده است. به عنوان نمونه «نیکول پوهل» استاد زبانهای مدرن آکسفورد بروکس و نیز سردبیر نشریه مطالعات یوتوپیایی (Utopian Studies) متعلق به دانشگاه پنسیلوانیای آمریکا برداشت معنی دووجهی از سوی مور را عامدانه و این تغییر در معانی در گذر زمان را قابل درک و طبیعی میداند.
از سویی دیگر«اندرو میلنر» عقیدهای متفاوت دارد. به نظر این استاد ادبیات تطبیقی دانشگاه ملبورن، این خلط معانی و اشتباه حتی در فضای آکادمیک هم دیده میشود و اینکه درک از لغات گویای Utopia به معنی لامکان (no-place) و Eutopia به معنی جای خوب (good-place) ، خیلی زود به غلط با هم درآمیختند. پاسخ آنچه طرح شد در همین عبارات کوتاه نهفته است. برای خواننده فارسیزبان که آن را از طریق ترجمه شناخته، قضیه پیچیدهتر هم میشود و علاوه بر آنچه خوانندهای اروپایی با آن مواجه است، ترجمه واژه هم سدی بلند در برابر فهم معنی واژه خواهد بود. ترجمه دقیق عنوان کتاب «مور»، آرمانشهر نیست و موجی هرچند نیروبخش ولی کاذب برآمده از آرمانشهر میتواند مخاطب را از دریافت درکی صحیح از فلسفه «مور» بازدارد. به نظر «ینس تیلن» از دانشگاه هلموت اشمیت آلمان در لزوم درک تمایز بین یوتوپیا و اوتوپیا در آثار ترجمهشده «نه تنها لغزشی در واژهشناسی رخ داده و به مرور کلاف را سردرگم کرده بلکه شایسته است این امر از نظر تاریخی تحلیل شود». پس چرا اندیشمندان مدرن شرقی و غربی، سرزمین آمال خود را در پوشش یوتوپیا عرضه داشتهاند؟ رمز این توافق نانوشته چیست؟ هم
کنایهای طنزآمیز دانستن و هم آنچه «سارجنت» در مقاله معروفش سه چهره یوتوپیانیسم در سال ۱۹۹۴، جناس (pun) نامیده همه تلاش برای عبور از غلط مصطلحی است که پانصد سال بر ذهن خوانندگانش سایه گسترده. به عقیده «کریستوس افستاتیو» از گروه تاریخ دانشگاه وارویک انگلستان «آوازه دوباره اصطلاح یوتوپیا در قرن بیستم همانقدر که وامدار توماس مور است به رشد کاربرد اصطلاح Dystopia (دیستوپیا، ویرانشهر) هم وابسته است». اولین نشانههای استفاده از عبارت دیستوپیا در نامههای جان «استوارت میل» در سال ۱۸۶۸ دیده شده. بعدتر تجربه دو جنگ جهانی و مخصوصا جنگ سرد پس از آنها به تلخی این کلمه قدرت خاصی داد. برداشتهایی از آن ویرانشهرهای جهنمی در رمانهای ۱۹۸۴ (چاپ اول ۱۹۴۹) ، فارنهایت ۴۵۱ (۱۹۵۳) و بیسکوییت سبز (۱۹۶۶) منعکس شدند. روایتهای سینمایی ساختهشده بر اساس آن کتابها حتی توفیقی افزونتر هم یافتند. چه بسا تجربه زیسته انسان مدرن، به گسترش نفوذ آثاری اینچنینی کمک میکرد. دیگر برای کسی مهم نبود که Dystopia نه متضاد Utopia (لامکان) ، بلکه در اصل در مقابل اوتوپیا Eutopia (به مکان، آرمانشهر) قرار داشت. یوتوپیا بنا به شرایط میتواند به هر دو
مفهوم انتزاعی حداکثری خوب و بد دلالت کند. هر آرمانشهری یک لامکان است ولی هر لامکانی لزوما یک آرمانشهر نبوده و ممکن است مطلوب یا نامطلوب باشد. پس اصولا ترجمه یوتوپیا به آن سیاق که مرور شد و تزریق آن به ذهن مخاطب، خالی از ایراد منطقی نیست. این قلب معنی شاید ناشی از تراکم رخدادهای فکری انسان در گذر زمان باشد. انقلابات انگلستان، آمریکا و فرانسه و جنبش رمانتیسم که محصول این لطیفاندیشی انسان بود، خاک این شهر ایدئال را چنان حاصلخیز کرده بود که دیگر کسی به بازی واژهها نمیاندیشید. بعدتر هم که در میانه قرن ۱۹ «مارکس» جلوه نمود و تصاویرش از جامعهای ایدئال به مرور دل بسیاری را ربود. سرعت خلق و قامت برافراشتن ایدئالها از درک بیمعنیبودنشان پیشی گرفته بود. از این نظر حق با خانم پروفسور «پوهل» است. تمایل به بازنگری در مواجهه با این لغات در سال ۲۰۱۷ در کتابی با عنوان Eutopia نوشته «فیلیپ الوت» استاد حقوق عمومی دانشگاه کمبریج جدیتر شد. او با برشمردن کوشش انسان برای تطابق رشد ذهنی با ایدئالهای دنیای بیرون، ریشه ناآرامی انسان مدرن را در همان دستاوردهایی میداند که او را احاطه کردهاند. از اوتوپیا به عنوان آرمانشهر
یاد کرده و به نکتهای تاریخی و کمتر اشارهشده از «توماس مور» اشاره میکند که میتواند گرهگشا باشد. یک سال پس از نشر کتاب، چاپ دوم لاتین یوتوپیا به سال ۱۵۱۷ در پاریس منتشر شد و درست روی جلد کتاب، خواننده مورد خطاب قرار میگیرد که:
«پیشینیان مرا به علت دورافتادهبودنم یوتوپیا یا لامکان میخواندند. ولی در حال حاضر من رقیب جمهور افلاطون و چه بسا برتر از آنم؛ زیرا هر آنچه او با لغات ترسیم کرده بود من با انسانها، منابع و قوانین به اعلادرجه اظهار کردم. شایسته هست مرا اوتوپیا یا سرزمین خوشی بنامند». در آن یک سال چه بر توماس مور و بر آن کتاب گذشت که چنین تذکرهای به آن افزوده شد؟ این یکی از حلقههای گمشده یوتوپیاست.
با تمام این اوصاف نمیتوان خوشبین بود که پایههای مستحکمشده یوتوپیا نزد آنان که کاخ خیال خود را بر آن افراشتهاند سست شود ولی میتوان امید داشت خواننده فارسیزبان آنچه از آرمانشهرش انتظار میکشیده اصلاح کند و لعابی از لامکانی به آن بیفزاید. ترجمه همه واژگان تا این حد چالشبرانگیز نیست، مثلا عنوان همین مقاله که از فیلمی ساخته «سوفیا کاپولا» وام گرفتهام؛
Lost in translation
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.