|

گفت‌وگوی تلویزیونی رییس‌جمهور می‌توانست چالشی باشد؟

احسان بخشنده*

هفته گذشته بنا به رسم چندسال اخیر، رادیو و تلویزیون بخشی از زمان پخش خود را به رییس‌جمهور اختصاص دادند. اگر رییس‌جمهور قبلی از این زمان برای تسویه‌حساب یا دفاع از عملکرد خود و تیمش استفاده می‌کرد، آقای دکتر روحانی از این زمان برای ارایه گزارشی از وضعیت کنونی کشور در صدمین‌روز از آغازبه‌کار دولت «تدبیر و امید» استفاده کرد. تنها ساعاتی پس از پخش گفت‌وگوی تلویزیونی رییس‌جمهور، موج انتقادها به مجریان برنامه گزارش صدروزه آغاز شد. انتقاد‌ها در مواردی بسیار تند و گاهی با اهانت همراه بود. فصل مشترک انتقادها به نحوه اجرای این برنامه، «عدم چالشی‌بودن» سوالات و «جدی و منتقدانه‌نبودن» فضای گفت‌وگو بود. درباره شکل این گفت‌وگوی تلویزیونی (و نه محتوای آن) چند نکته قابل‌ ذکر است که بنده از دیدگاه یک استاد دانشگاه و یکی از نویسندگان کتاب «مصاحبه حرفه‌ای» در این یادداشت به آن می‌پردازم. همان‌گونه که در اخبار و گزارش‌های مربوط به اولین حضور رسمی رییس‌جمهور روحانی در تلویزیون هم به آن اشاره شد، این اجرای تلویزیونی تنها یک «گفت‌وگو» برای «ارایه یک گزارش» بود و نه یک مصاحبه خبری. آقای دکتر روحانی از همان ابتدای روی‌کار‌آمدن دولتش مدام وعده ارایه این «گزارش» را از تلویزیون می‌داد. دوستانی که انتقاد می‌کنند چرا این برنامه، چالشی و منتقدانه نبود باید به تفاوت میان «گفت‌وگو» و «مصاحبه» در عالم خبر و روزنامه‌نگاری توجه داشته باشند. مهم‌ترین تفاوت میان گفت‌وگو و مصاحبه شاید هدف از انجام آن باشد؛ به این معنی که گفت‌وگو را معمولا برای «ارایه اطلاعات» و مصاحبه را برای «استخراج اطلاعات» به‌کار می‌برند. به بیان دیگر، در گفت‌وگو الزاما دو طرف صحبت هدف مشخصی ندارند اما در مصاحبه، خبرنگار به‌دنبال کسب اطلاعات و جزییاتی است که در یک گفت‌وگوی ساده نمی‌توان از آن مطلع شد. تفاوت دیگر مصاحبه و گفت‌وگو این است که اولی حتما در یک فضای چالشی و دومی در فضایی غیرچالشی انجام می‌شود. کمااینکه گفت‌وگوهای تلویزیونی رییس‌جمهور قبلی نیز به همین صورت انجام می‌شد و همیشه انتقاد کارشناسان و مردم را برمی‌انگیخت (البته بنده شخصا معتقدم آقای دکتر حیدری به‌مراتب بیشتر از سه مجری گفت‌وگوی اخیر سعی می‌کرد فضای برنامه را چالشی کند). بنابراین اینکه گفته می‌شود چرا فضای اولین حضور رییس‌جمهور در تلویزیون و رادیو چالشی و منتقدانه نبود به نوع و هدف حضور ایشان در رسانه بازمی‌گردد. افراد معمولا از یک گفت‌وگو که اغلب هم به‌صورت دوستانه و خودمانی برگزار می‌شود انتظار چالش و انتقاد ندارند. حرکات آقای شهیدی‌فرد (که برخی آن را با صفت «ذوق‌زده» همراه کرده‌اند)، لبخند‌های آقای دکتر احمدی‌افزادی و شوخی‌های آقای دکتر روحانی با خانم سپانلو و نیز ارایه «سوالات بسته» می‌تواند دلیلی بر این مدعا باشد. در همین زمینه، بنده معتقدم حتی اگر گفت‌وگوی رییس‌جمهور به‌شکل مصاحبه هم انجام می‌گرفت و سوالات چالشی می‌شد، آقای دکتر روحانی مطمئنا نه‌تنها آشفته نمی‌شد بلکه از این موضوع استقبال هم می‌کرد کما اینکه روز بعد از گزارش تلویزیونی صدروزه بنده از نزدیک شاهد بودم که آقای رییس‌جمهور با لبخند‌های همیشگی و با استفاده از زیرکی و هوشمندی دیپلماتیک خود، به‌راحتی پاسخ سوالات چالشی، گاه منتقدانه اما جدی سردبیر روزنامه فایننشال‌تایمز را داد و او را غافلگیر کرد. اما درخصوص گزارش تلویزیونی، استفاده از سه مجری در این گفت‌وگو شاید تنها ایرادی باشد که بتوان (از لحاظ ساختاری) به آن گرفت. هنگامی که شما سه مجری را در برنامه‌ای استخدام می‌کنید، قاعدتا باید نقش‌هایی جداگانه برای آنها تعریف کنید؛ این در حالی است که دکتر احمدی در پاسخ به اظهارنظر رییس‌جمهور که به وی گفت شما اکنون وارد سیاست خارجی می‌خواهید بشوید، گفت ما هیچ تقسیم کاری نکرده‌ایم. همین عدم‌تقسیم‌کار نشان می‌دهد که استفاده از سه مجری از ابتدا ایده‌ای اشتباه بوده است. به‌علاوه، تحلیل محتوای کمی اظهارات رییس‌جمهور در آن گفت‌وگو (که توسط سایت خبرآنلاین انجام گرفته است) نیز همین را ثابت می‌کند زیرا 55درصد زمان گفت‌وگو به مسایل اقتصادی، 22درصد به سیاست خارجی، 14درصد به مسایل فرهنگی و هشت‌درصد هم به مسایل سیاسی داخلی اختصاص یافت. این نشان می‌دهد که هیچ‌گونه هماهنگی‌ای میان مجریان از لحاظ پرسش و نحوه پرسشگری وجود نداشته است کمااینکه دو مجری مرد در این گفت‌وگو از تمامی زمینه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی پرسیدند و طبقه‌بندی خاصی انجام نشده بود و خانم سپانلو هم در مصاحبه اخیر خود به این نکته اذعان کرد. البته استفاده از سه مجری معمولا زمانی معقول به‌نظر می‌رسد که هرکدام از آنها بخواهند به‌طور تخصصی سوال بپرسند. به همین دلیل است که آقای رییس‌جمهور نیز انتظار داشت هرکدام از مجریان در زمینه‌ای تخصصی (مثلا اقتصادی، فرهنگی و سیاست خارجی) از او سوالاتی بپرسند و مخاطبان نیز منتظر همین برخورد بودند. اما متاسفانه در طول این گفت‌وگو ما شاهد خلط مبحث‌های فراوان و مداخله‌های بی‌مورد از سوی مجریان بودیم. شاید بهتر باشد برای گفت‌وگوهای آینده تنها از یک مجری استفاده شود. بنده به خاطر ندارم در مصاحبه یا حتی مناظره‌ای در رسانه‌های غربی از بیش از یک مجری استفاده شده باشد. ضمن آنکه «مطلع‌بودن» از موضوعات مصاحبه و ویژگی‌های مصاحبه‌شونده، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های یک مصاحبه‌کننده حرفه‌ای است. شاید رییس‌جمهور آمادگی داشته باشد در آینده‌ای نزدیک در یک «مصاحبه» چالشی و نه یک «گزارش صرف تلویزیونی» آن هم با یک مجری شرکت کند. باید منتظر ماند. شاید آن روز نزدیک باشد.
* دکترای ارتباطات (روزنامه‌نگاری) از دانشگاه وست‌مینستر انگلیس
هفته گذشته بنا به رسم چندسال اخیر، رادیو و تلویزیون بخشی از زمان پخش خود را به رییس‌جمهور اختصاص دادند. اگر رییس‌جمهور قبلی از این زمان برای تسویه‌حساب یا دفاع از عملکرد خود و تیمش استفاده می‌کرد، آقای دکتر روحانی از این زمان برای ارایه گزارشی از وضعیت کنونی کشور در صدمین‌روز از آغازبه‌کار دولت «تدبیر و امید» استفاده کرد. تنها ساعاتی پس از پخش گفت‌وگوی تلویزیونی رییس‌جمهور، موج انتقادها به مجریان برنامه گزارش صدروزه آغاز شد. انتقاد‌ها در مواردی بسیار تند و گاهی با اهانت همراه بود. فصل مشترک انتقادها به نحوه اجرای این برنامه، «عدم چالشی‌بودن» سوالات و «جدی و منتقدانه‌نبودن» فضای گفت‌وگو بود. درباره شکل این گفت‌وگوی تلویزیونی (و نه محتوای آن) چند نکته قابل‌ ذکر است که بنده از دیدگاه یک استاد دانشگاه و یکی از نویسندگان کتاب «مصاحبه حرفه‌ای» در این یادداشت به آن می‌پردازم. همان‌گونه که در اخبار و گزارش‌های مربوط به اولین حضور رسمی رییس‌جمهور روحانی در تلویزیون هم به آن اشاره شد، این اجرای تلویزیونی تنها یک «گفت‌وگو» برای «ارایه یک گزارش» بود و نه یک مصاحبه خبری. آقای دکتر روحانی از همان ابتدای روی‌کار‌آمدن دولتش مدام وعده ارایه این «گزارش» را از تلویزیون می‌داد. دوستانی که انتقاد می‌کنند چرا این برنامه، چالشی و منتقدانه نبود باید به تفاوت میان «گفت‌وگو» و «مصاحبه» در عالم خبر و روزنامه‌نگاری توجه داشته باشند. مهم‌ترین تفاوت میان گفت‌وگو و مصاحبه شاید هدف از انجام آن باشد؛ به این معنی که گفت‌وگو را معمولا برای «ارایه اطلاعات» و مصاحبه را برای «استخراج اطلاعات» به‌کار می‌برند. به بیان دیگر، در گفت‌وگو الزاما دو طرف صحبت هدف مشخصی ندارند اما در مصاحبه، خبرنگار به‌دنبال کسب اطلاعات و جزییاتی است که در یک گفت‌وگوی ساده نمی‌توان از آن مطلع شد. تفاوت دیگر مصاحبه و گفت‌وگو این است که اولی حتما در یک فضای چالشی و دومی در فضایی غیرچالشی انجام می‌شود. کمااینکه گفت‌وگوهای تلویزیونی رییس‌جمهور قبلی نیز به همین صورت انجام می‌شد و همیشه انتقاد کارشناسان و مردم را برمی‌انگیخت (البته بنده شخصا معتقدم آقای دکتر حیدری به‌مراتب بیشتر از سه مجری گفت‌وگوی اخیر سعی می‌کرد فضای برنامه را چالشی کند). بنابراین اینکه گفته می‌شود چرا فضای اولین حضور رییس‌جمهور در تلویزیون و رادیو چالشی و منتقدانه نبود به نوع و هدف حضور ایشان در رسانه بازمی‌گردد. افراد معمولا از یک گفت‌وگو که اغلب هم به‌صورت دوستانه و خودمانی برگزار می‌شود انتظار چالش و انتقاد ندارند. حرکات آقای شهیدی‌فرد (که برخی آن را با صفت «ذوق‌زده» همراه کرده‌اند)، لبخند‌های آقای دکتر احمدی‌افزادی و شوخی‌های آقای دکتر روحانی با خانم سپانلو و نیز ارایه «سوالات بسته» می‌تواند دلیلی بر این مدعا باشد. در همین زمینه، بنده معتقدم حتی اگر گفت‌وگوی رییس‌جمهور به‌شکل مصاحبه هم انجام می‌گرفت و سوالات چالشی می‌شد، آقای دکتر روحانی مطمئنا نه‌تنها آشفته نمی‌شد بلکه از این موضوع استقبال هم می‌کرد کما اینکه روز بعد از گزارش تلویزیونی صدروزه بنده از نزدیک شاهد بودم که آقای رییس‌جمهور با لبخند‌های همیشگی و با استفاده از زیرکی و هوشمندی دیپلماتیک خود، به‌راحتی پاسخ سوالات چالشی، گاه منتقدانه اما جدی سردبیر روزنامه فایننشال‌تایمز را داد و او را غافلگیر کرد. اما درخصوص گزارش تلویزیونی، استفاده از سه مجری در این گفت‌وگو شاید تنها ایرادی باشد که بتوان (از لحاظ ساختاری) به آن گرفت. هنگامی که شما سه مجری را در برنامه‌ای استخدام می‌کنید، قاعدتا باید نقش‌هایی جداگانه برای آنها تعریف کنید؛ این در حالی است که دکتر احمدی در پاسخ به اظهارنظر رییس‌جمهور که به وی گفت شما اکنون وارد سیاست خارجی می‌خواهید بشوید، گفت ما هیچ تقسیم کاری نکرده‌ایم. همین عدم‌تقسیم‌کار نشان می‌دهد که استفاده از سه مجری از ابتدا ایده‌ای اشتباه بوده است. به‌علاوه، تحلیل محتوای کمی اظهارات رییس‌جمهور در آن گفت‌وگو (که توسط سایت خبرآنلاین انجام گرفته است) نیز همین را ثابت می‌کند زیرا 55درصد زمان گفت‌وگو به مسایل اقتصادی، 22درصد به سیاست خارجی، 14درصد به مسایل فرهنگی و هشت‌درصد هم به مسایل سیاسی داخلی اختصاص یافت. این نشان می‌دهد که هیچ‌گونه هماهنگی‌ای میان مجریان از لحاظ پرسش و نحوه پرسشگری وجود نداشته است کمااینکه دو مجری مرد در این گفت‌وگو از تمامی زمینه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی پرسیدند و طبقه‌بندی خاصی انجام نشده بود و خانم سپانلو هم در مصاحبه اخیر خود به این نکته اذعان کرد. البته استفاده از سه مجری معمولا زمانی معقول به‌نظر می‌رسد که هرکدام از آنها بخواهند به‌طور تخصصی سوال بپرسند. به همین دلیل است که آقای رییس‌جمهور نیز انتظار داشت هرکدام از مجریان در زمینه‌ای تخصصی (مثلا اقتصادی، فرهنگی و سیاست خارجی) از او سوالاتی بپرسند و مخاطبان نیز منتظر همین برخورد بودند. اما متاسفانه در طول این گفت‌وگو ما شاهد خلط مبحث‌های فراوان و مداخله‌های بی‌مورد از سوی مجریان بودیم. شاید بهتر باشد برای گفت‌وگوهای آینده تنها از یک مجری استفاده شود. بنده به خاطر ندارم در مصاحبه یا حتی مناظره‌ای در رسانه‌های غربی از بیش از یک مجری استفاده شده باشد. ضمن آنکه «مطلع‌بودن» از موضوعات مصاحبه و ویژگی‌های مصاحبه‌شونده، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های یک مصاحبه‌کننده حرفه‌ای است. شاید رییس‌جمهور آمادگی داشته باشد در آینده‌ای نزدیک در یک «مصاحبه» چالشی و نه یک «گزارش صرف تلویزیونی» آن هم با یک مجری شرکت کند. باید منتظر ماند. شاید آن روز نزدیک باشد.
* دکترای ارتباطات (روزنامه‌نگاری) از دانشگاه وست‌مینستر انگلیس

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.