نگاهها و نگرشهای زیستی- اجتماعی پساكرونايي
سيفالله سيفالهي . جامعهشناس
حرکات اجتماعی روزافزون چند دهه اخیر در ایران و جهان گرچه امیدها و ناامیدیهای فراوانی را در رهایی از بحرانها و بنبستهای کنونی و پیامدهای آن پدید آورده است اما این امیدها و ناامیدیها اغلب به دلیل کمتوجهی به ریشههای ریشهدار بحرانها و بنبستها بر «طبلهای توخالی»، «تنورهای داغ»، «بگومگوها» و «جدلهای سوگیرانه» نواخته میشوند، بنابراین، از یک سو با صحنهآراییهای محافظهکارانه، موقعیتسنجیهای صاحبان منافع و همراه با نگرانی از آیندهشان مواجه میشود و از سوی دیگر با تلاشها و اعتراضهای فاقدان قدرت دندان تیزکرده بر غنایم باقیمانده در سفره آشکار و نهان کشور توده مردم، روشنفکران فاقد دانش انتقادی و بینش علمی و منتظران عافیتطلب رنگ و بوی تندتری به خود میگیرد. جالب توجه اینکه هر دو طیف با آرایش نیروهای خود در انتظار بهرهگیری از رخدادهای پیشا و پسا کرونا و ویروس کووید- 19 زیستی-اجتماعی سنگر گرفتهاند تا در اولین فرصت با زایش و افزایش امواج آشفته و گسیختگیهای اجتماعی طرح و برنامههای فرمولهشده خود را برای تقسیم غنایم و برای تصدی مسئولیتهای سنگین عینالدولهای کمر خدمت به مردم همه چیز ازدسترفته ببندند تا صباحی دیگر با گفتوگوهای تاریخ مصرف گذشته و به تاریخ سپردهشده، اجتماعات و تودههای مردمی را با ایجاد خوشباوریها و امیدهای واهی در انتظار روز موعود سرگرم و در بزنگاه تاریخی و اجتماعی رها کنند. واقعیت امر اینکه، چنین خواب و خیالهایی راه به مقصد و مقصود نخواهد برد. چرا چنین سرنوشتی بر ما مقدر است؟ پاسخ به این پرسش دردناک هم آسان است و هم سخت! چنین نگرش یأسآور و ناامیدکنندهای، دستاورد تجربه و پسماند تاریخگذشته است و از بطن و متن جامعه بالقوه سرزمین ایران و از حرکات ناموزون، ناپایدار و پیرامون برمیخیزد. پس در چنین شرایط و موقعیتی راه چاره چیست؟ راه چاره این است: باید با حوصله، بدون ریا و تزویر، بدون بهحاشیهراندن اندیشمندان و مردان مقتدر، مدبر و اعتقاد به توسعه انسانی، دست به کار شد و از تجربههای تلخ گذشته آموخت که فقط با تحلیل و تبیین علمی و بهرهگیری از جامعهشناسی تاریخی، جامعهشناسی توسعه و سایر رشتههای علوم اجتماعی و اقتصادی به برنامهریزی راهبردی واقعبینانه و ریشهدار عاری از اندیشه زودبازده پرداخت. البته پیادهکردن چنین راهبرد سرنوشتسازی در دنیای بههمریخته امروز کار بسیار سخت و دشواری به نظر میرسد. ولی امید بر این است که این بار از تجربههای تلخ و ناگوار دههها و سدههای گذشته پند بگیریم و با مدیریت علمی، استراتژیک و پذیرش تعهد و تخصص به شرایط مردم ایران و آینده ایران اندیشه کنیم.
بازبینی و دورنگری: درجهت یادآوری، پرهیز از پرگویی و دستیابی به رهنمودهای تجربهشده علمی، نکتهنظرات تجربی و نظری گماشتهشده در دههها و سدههای اخیر در اجتماعات در حال توسعه یا جوامع توسعهیافته را به طور فشرده و خلاصه در سه طیف نظری و تجربی به شرح زیر میتوان مقولهبندی کرد:
1. مجموعه رهاوردهای تجربی و نظری پر فراز و فرود شکلگرفته و سازمانیافته در برنامههای توسعه اقتصادی-اجتماعی که از قرنهای 14 و 15 میلادی تاکنون ادامه داشته و در گفتمانهای گوناگون انعکاس یافته و در حرکات، جنبشها و انقلابهای اجتماعی تبلور یافته، از توفان تحولات اقتصادی- اجتماعی دوره رنسانس برخاسته است. کمااینکه پسلرزههای آن تا امروز ادامه دارد. پیامد چنین تحولات اقتصادی- اجتماعی، به شکلگیری اجتماعات و جوامع گوناگون در قالب دولت- ملتها و روابط و مناسبات اجتماعی ناعادلانه درون دولت- ملتها منجر شده که این شکلگیری دولت- ملتها با فراز و فرود تاکنون ادامه دارد.
2. نظریههای گوناگون مقید به زمان و مکان و نظریههای مجرد عام، شکلگرفته پارادایمهای کلان و قالببندیشده در مکاتب متضاد، متناقض، توجیهگرایانه انتقادی از ساختار و کارکرد رشد و توسعه اقتصادی-اجتماعی ناموزون، نابرابر و وابسته برخاسته است که گاهی خود این نظریهها و مکاتب توجیهگر جنگها و جدالهاي وحشتناک بوده است. گاهی این جنگ و جدالها و کشت و کشتارها تحت عنوان حمایت از دموکراسی، کمک به مردم کشورهای در حال توسعه و دفاع از آزادی و دموکراسی تلقی شده است، کمااینکه این سیاست و کیاست هنوز هم ادامه دارد.
3. فروپاشی نظام و روابط و مناسبات فئودالی در اروپا که منجر به شکلگیری نظام جدید با ساختار، کارکرد و عملکرد رشد و توسعه اقتصادی- اجتماعی تحت عنوان روابط و مناسبات سرمایهداری شد، با شعار آزادی، برابری و برادری انقلابهای گوناگون را پدید آورد و چون به اهداف خود دست نیافت، نظام روابط و مناسبات سوسیالیستی و کمونیستی از درون آتشفشان نظام و روابط و مناسبات سرمایهداری در کشورهای غربی و کشورهای مستعمره و نیمهمستعمره در قارههای آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین سر برآورد و کشورها و ملتهای تازه شکلگرفته، نورس و ناپخته از بالا به پایین را در مقابل هم قرار داد و درنهایت با وجود دستاوردهای عظیم اقتصادی و فناوریهای غیرقابل تصور، ثمرهای امیدبخش از این دستاوردها برای تهیدستان ایجاد نشد. کمااینکه، امروزه حکایت همچنان باقی است: یعنی کوخنشینان در مقابل کاخنشینان و گرسنگان و فقرا در مقابل دزدان دریایی، دزدان سرزمینها و منابع اقتصادی قرار گرفتند و حتی جنبشهای برنامهریزیشده در اشکال گوناگون در خلال قرنهای نوزدهم و بیستم نتوانستند ساختار، کارکرد و عملکرد رشد و توسعه اقتصادی- اجتماعی و روابط و مناسبات نابرابری اجتماعی
درون اجتماعات و جوامع و همچنین نظام جهانی و روابط و مناسبات بینالمللی نابرابر را در جهت نیازها و خواستهای انسان و انسانیت قرار دهند. واقعیت اینکه، بحرانها و بنبستهای کنونی که هستی اجتماعات و جوامع انسانی و نیز نظام اقتصاد جهانی را زیر سؤال برده، حاصل چنین روند، فرایند، ساختار و کارکردی است. به نظر میرسد که جامعه جهانی و مدیریت جامعه جهانی به دلایل و واقعیتهای موجود، توانایی گذر از وضع نامطلوب کنونی (بیکاری، نابرابری، تبعیض، نابرابری اجتماعی و...) را ندارد. به این دلیل است که نگرشهای مخالف و موافق منطقهای و جهانی بر این است که تهاجم ویروس کووید- 19 شاید این پارادوکسهای درون و برون جامعهای را به جایی برساند!! به این خاطر است که به طور ضمنی و تلویحی از پساکرونای زیستی-اجتماعی سخن گفته میشود و نظر تلویحی بر این است که پساکرونا، نظام جهانی و روابط و مناسبات درون و برون جامعه و در نهایت روابط و مناسبات نابرابر بینالمللی و یکسویه که با دیپلماسی غیرانسانی و خلاف سرشت، خصلت و فطرت انسانی، نظام جهان هستی را به سخره گرفته است، از هم خواهد پاشید. بنابراین نوزایی نوینی در راه است. با این وصف، مدیران
اقتصاد جهانی و همدستان آنان در خردهنظامهای منطقهای و اجتماعات و جوامع موجود درصدد بازسازی روابط و مناسبات اجتماعی و جهانی مسلط هستند تا شیوه موجود استعمار، استشمار، سلطهگری را در شکل و قالب پایدار دیگری نگه دارند. کمااینکه نظام فئودالی غرب در قالب نظام سرمایهداری و نظام ارباب- رعیتی در اغلب کشورهای در حال توسعه آسیایی حفظ شد!
حرکات اجتماعی روزافزون چند دهه اخیر در ایران و جهان گرچه امیدها و ناامیدیهای فراوانی را در رهایی از بحرانها و بنبستهای کنونی و پیامدهای آن پدید آورده است اما این امیدها و ناامیدیها اغلب به دلیل کمتوجهی به ریشههای ریشهدار بحرانها و بنبستها بر «طبلهای توخالی»، «تنورهای داغ»، «بگومگوها» و «جدلهای سوگیرانه» نواخته میشوند، بنابراین، از یک سو با صحنهآراییهای محافظهکارانه، موقعیتسنجیهای صاحبان منافع و همراه با نگرانی از آیندهشان مواجه میشود و از سوی دیگر با تلاشها و اعتراضهای فاقدان قدرت دندان تیزکرده بر غنایم باقیمانده در سفره آشکار و نهان کشور توده مردم، روشنفکران فاقد دانش انتقادی و بینش علمی و منتظران عافیتطلب رنگ و بوی تندتری به خود میگیرد. جالب توجه اینکه هر دو طیف با آرایش نیروهای خود در انتظار بهرهگیری از رخدادهای پیشا و پسا کرونا و ویروس کووید- 19 زیستی-اجتماعی سنگر گرفتهاند تا در اولین فرصت با زایش و افزایش امواج آشفته و گسیختگیهای اجتماعی طرح و برنامههای فرمولهشده خود را برای تقسیم غنایم و برای تصدی مسئولیتهای سنگین عینالدولهای کمر خدمت به مردم همه چیز ازدسترفته ببندند تا صباحی دیگر با گفتوگوهای تاریخ مصرف گذشته و به تاریخ سپردهشده، اجتماعات و تودههای مردمی را با ایجاد خوشباوریها و امیدهای واهی در انتظار روز موعود سرگرم و در بزنگاه تاریخی و اجتماعی رها کنند. واقعیت امر اینکه، چنین خواب و خیالهایی راه به مقصد و مقصود نخواهد برد. چرا چنین سرنوشتی بر ما مقدر است؟ پاسخ به این پرسش دردناک هم آسان است و هم سخت! چنین نگرش یأسآور و ناامیدکنندهای، دستاورد تجربه و پسماند تاریخگذشته است و از بطن و متن جامعه بالقوه سرزمین ایران و از حرکات ناموزون، ناپایدار و پیرامون برمیخیزد. پس در چنین شرایط و موقعیتی راه چاره چیست؟ راه چاره این است: باید با حوصله، بدون ریا و تزویر، بدون بهحاشیهراندن اندیشمندان و مردان مقتدر، مدبر و اعتقاد به توسعه انسانی، دست به کار شد و از تجربههای تلخ گذشته آموخت که فقط با تحلیل و تبیین علمی و بهرهگیری از جامعهشناسی تاریخی، جامعهشناسی توسعه و سایر رشتههای علوم اجتماعی و اقتصادی به برنامهریزی راهبردی واقعبینانه و ریشهدار عاری از اندیشه زودبازده پرداخت. البته پیادهکردن چنین راهبرد سرنوشتسازی در دنیای بههمریخته امروز کار بسیار سخت و دشواری به نظر میرسد. ولی امید بر این است که این بار از تجربههای تلخ و ناگوار دههها و سدههای گذشته پند بگیریم و با مدیریت علمی، استراتژیک و پذیرش تعهد و تخصص به شرایط مردم ایران و آینده ایران اندیشه کنیم.
بازبینی و دورنگری: درجهت یادآوری، پرهیز از پرگویی و دستیابی به رهنمودهای تجربهشده علمی، نکتهنظرات تجربی و نظری گماشتهشده در دههها و سدههای اخیر در اجتماعات در حال توسعه یا جوامع توسعهیافته را به طور فشرده و خلاصه در سه طیف نظری و تجربی به شرح زیر میتوان مقولهبندی کرد:
1. مجموعه رهاوردهای تجربی و نظری پر فراز و فرود شکلگرفته و سازمانیافته در برنامههای توسعه اقتصادی-اجتماعی که از قرنهای 14 و 15 میلادی تاکنون ادامه داشته و در گفتمانهای گوناگون انعکاس یافته و در حرکات، جنبشها و انقلابهای اجتماعی تبلور یافته، از توفان تحولات اقتصادی- اجتماعی دوره رنسانس برخاسته است. کمااینکه پسلرزههای آن تا امروز ادامه دارد. پیامد چنین تحولات اقتصادی- اجتماعی، به شکلگیری اجتماعات و جوامع گوناگون در قالب دولت- ملتها و روابط و مناسبات اجتماعی ناعادلانه درون دولت- ملتها منجر شده که این شکلگیری دولت- ملتها با فراز و فرود تاکنون ادامه دارد.
2. نظریههای گوناگون مقید به زمان و مکان و نظریههای مجرد عام، شکلگرفته پارادایمهای کلان و قالببندیشده در مکاتب متضاد، متناقض، توجیهگرایانه انتقادی از ساختار و کارکرد رشد و توسعه اقتصادی-اجتماعی ناموزون، نابرابر و وابسته برخاسته است که گاهی خود این نظریهها و مکاتب توجیهگر جنگها و جدالهاي وحشتناک بوده است. گاهی این جنگ و جدالها و کشت و کشتارها تحت عنوان حمایت از دموکراسی، کمک به مردم کشورهای در حال توسعه و دفاع از آزادی و دموکراسی تلقی شده است، کمااینکه این سیاست و کیاست هنوز هم ادامه دارد.
3. فروپاشی نظام و روابط و مناسبات فئودالی در اروپا که منجر به شکلگیری نظام جدید با ساختار، کارکرد و عملکرد رشد و توسعه اقتصادی- اجتماعی تحت عنوان روابط و مناسبات سرمایهداری شد، با شعار آزادی، برابری و برادری انقلابهای گوناگون را پدید آورد و چون به اهداف خود دست نیافت، نظام روابط و مناسبات سوسیالیستی و کمونیستی از درون آتشفشان نظام و روابط و مناسبات سرمایهداری در کشورهای غربی و کشورهای مستعمره و نیمهمستعمره در قارههای آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین سر برآورد و کشورها و ملتهای تازه شکلگرفته، نورس و ناپخته از بالا به پایین را در مقابل هم قرار داد و درنهایت با وجود دستاوردهای عظیم اقتصادی و فناوریهای غیرقابل تصور، ثمرهای امیدبخش از این دستاوردها برای تهیدستان ایجاد نشد. کمااینکه، امروزه حکایت همچنان باقی است: یعنی کوخنشینان در مقابل کاخنشینان و گرسنگان و فقرا در مقابل دزدان دریایی، دزدان سرزمینها و منابع اقتصادی قرار گرفتند و حتی جنبشهای برنامهریزیشده در اشکال گوناگون در خلال قرنهای نوزدهم و بیستم نتوانستند ساختار، کارکرد و عملکرد رشد و توسعه اقتصادی- اجتماعی و روابط و مناسبات نابرابری اجتماعی
درون اجتماعات و جوامع و همچنین نظام جهانی و روابط و مناسبات بینالمللی نابرابر را در جهت نیازها و خواستهای انسان و انسانیت قرار دهند. واقعیت اینکه، بحرانها و بنبستهای کنونی که هستی اجتماعات و جوامع انسانی و نیز نظام اقتصاد جهانی را زیر سؤال برده، حاصل چنین روند، فرایند، ساختار و کارکردی است. به نظر میرسد که جامعه جهانی و مدیریت جامعه جهانی به دلایل و واقعیتهای موجود، توانایی گذر از وضع نامطلوب کنونی (بیکاری، نابرابری، تبعیض، نابرابری اجتماعی و...) را ندارد. به این دلیل است که نگرشهای مخالف و موافق منطقهای و جهانی بر این است که تهاجم ویروس کووید- 19 شاید این پارادوکسهای درون و برون جامعهای را به جایی برساند!! به این خاطر است که به طور ضمنی و تلویحی از پساکرونای زیستی-اجتماعی سخن گفته میشود و نظر تلویحی بر این است که پساکرونا، نظام جهانی و روابط و مناسبات درون و برون جامعه و در نهایت روابط و مناسبات نابرابر بینالمللی و یکسویه که با دیپلماسی غیرانسانی و خلاف سرشت، خصلت و فطرت انسانی، نظام جهان هستی را به سخره گرفته است، از هم خواهد پاشید. بنابراین نوزایی نوینی در راه است. با این وصف، مدیران
اقتصاد جهانی و همدستان آنان در خردهنظامهای منطقهای و اجتماعات و جوامع موجود درصدد بازسازی روابط و مناسبات اجتماعی و جهانی مسلط هستند تا شیوه موجود استعمار، استشمار، سلطهگری را در شکل و قالب پایدار دیگری نگه دارند. کمااینکه نظام فئودالی غرب در قالب نظام سرمایهداری و نظام ارباب- رعیتی در اغلب کشورهای در حال توسعه آسیایی حفظ شد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.