|

بارش‌هایی از مرگ

شرق: «درون‌مایه مشترکِ داستان‌های این مجموعه مرگ است» کتابی که با چنین جمله‌ای آغاز شود حتما مخاطب را به فکر وامی‌دارد، به‌خصوص ‌که کتابِ «آنک آخرالزمان» با عنوانِ فرعی «داستان‌های مرگینگی، بینامتن‌های آپوکالیپسی» در عالمِ واقع وجود نداشته و مترجمِ کتاب شبنم بزرگی این داستا‌ن‌های را با تمِ مشترک مرگ گردآوری و ترجمه کرده است و نویسنده و منتقد ادبیِ پرکارِ این روزها، کیهان خانجانی نیز بر پنج داستانِ آن نقد و نظری نوشته و از سه دیدگاه بینامتنی و تفسیری و آخرالزمانی به موازی‌خوانی داستان‌ها پرداخته است. علاوه بر اینها، کتاب پیشگفتاری هم دارد که درباره این داستان‌ها و نیز یادداشت‌هایی بر آنها توضیحاتی می‌دهد. کتاب یک پیشگفتار دارد با عنوانِ «سیاحِ شرق و سیاحتِ غرب» و یک مقدمه: «متن‌ها در همند و بر همند و از همند و با همند». داستان‌های کتاب نیز در دو بخش تدوین شده است: بخش اول که پنج داستان دارد و بعد از هر داستان نقدی بر آن آمده است: «حسب‌حالِ جِی. جی. بالارد» نوشته جِی. جی. بالارد، «اگر همچنان باران ببارد» نوشته یا مک گرگور، «رستاخیز» نوشته رابرت جِی شی، «دون یسیدرو» نوشته هالند راجرز، «مسابقه مردان چاق‌وچله» نوشته لوییس اِردیچ. در بخش دوم نیز داستان‌هایی از اَمبرور بیرس، روبروتو بولانیو، گیرمو مارتینز، گری کوبا و آدام اسمیت آمده است با این عناوین: «یک شب تابستان»، «ویلیام برنز»، «جهنم پهناور»، «جوخه آتش» و «ژرفنا»، که روایت‌هایی هستند از تیرباران و گور دسته‌جمعی و گروتسکِ مرگ و بازتولیدِ مرگ اساطیری. داستان‌های بخش نخست مضمونی آخرالزمانی دارند و درباره انواعِ پایان تاریخ. بخش اول نیز شاملِ داستان‌هایی است درباره «مرگینگی» که در توضیح آن آمده است: «انواع مردن در جهان مدرن که بیشتر دست‌آوردش برای انسان معاصر تنوعِ مرگ بوده است.» خانجانی درباره یادداشت‌هایی که بر هر داستان آمده نیز نوشته است: «دیدگاه این یادداشت‌ها بر این اساس بوده است: وقتی خواننده‌ای ایرانی با ترجمه داستانی روبه‌رو می‌شود، در هر یک از مراحلِ خواندنِ واژه‌ها، سطرها، پاراگراف‌ها، و کل داستان، بر اساس تداعی‌ها، ذهنش تا کجاهای کجا پر می‌کشد؟ این موضوع ارتباط دارد با حجم مطالعات و شاید حافظه و قدرتِ تداعی، و حتی دیالکتیکِ پیوند زدنِ متون (بینامتنیت) و بر کشیدنِ متنی از آنها (تفسیر)». با این رویکرد است که خانجانی ملاکِ یادداشت‌های خود بر داستان‌ها را سواد و حافظه و حدودِ تداعی خود می‌داند و بس. و می‌نویسد «البته رهی جز این نیست. پس برای درازدامن نشدنِِ بحثی فردی و همچنین تعمیم‌پذیر شدنِ بحثی جمعی، یادداشت‌ها بر اساس نخستین تداعی‌ها از خواندنِ متن ترجمه به بینامتن‌ها و تفسیرها بوده است. و غالبا نخستین تداعی‌های فردی، شاید جمعی‌ترین آنها نیز باشد». از نکاتِ جالب توجه کتاب، این است که مترجم و گردآورنده و نیز منتقدش به‌تفصیل مسیرِ خود را در این کتاب شرح داده‌اند، برای مثال در پیشگفتار کتاب ایده گردآوری داستا‌ن‌ها را نوشته‌اند، بعد در متنی زیر عنوانِ مقدمه، منتقد سه دیدگاهی را شرح داده است که نقدهایش را شکل داده‌اند و به‌قولِ معروف منابعِ او بوده‌اند در «ترسیم الگوی کار» و نیز به‌رسم رعایت امانت در مآخذ. بعد در سرآغازِ هر داستان در یکی دو صفحه شرحِ حال نویسنده آمده است، که شاید با توجه به اینکه غالبِ نویسنده‌ها برای مخاطب ایرانی کمتر شناخته‌شده است، این کار درخوری بوده باشد. بعد از این شرح حال هم داستان می‌آید و در پنج داستانِ بخش نخست هم دنبالِ آن، نقد یا «موازی‌خوانیِ» خانجانی. با این اوصاف، گردآورندگانِ «آنک آخرالزمان» هیچ هراسی از این‌همه طول‌وتفصیل نداشته‌اند که به گمانِ برخی کتاب را پیچیده می‌کند و به‌اصطلاح داستان را از دهن می‌اندازد. برعکس، گویا آنها بر این عقیده‌اند ترجمه صرف از داستان چیزی به ما و اکنونِ ما اضافه نمی‌کند مگر موازی‌خوانیِ آنها که این داستان‌ها را اکنونیِ ما کند، همان‌طور که خانجانی می‌نویسد: «ما جهان را، سوژه‌ها را، و متن‌ها را برای فهمیدن و فهماندنِ گذشته و اکنون و آینده، و آلام و آمالِ خود و دیگران ترجمه می‌کنیم. پس پنج یادداشت این مجموعه نیز ترجمه‌هایی است از ترجمه‌هایی.» نکته آخر اینکه، کتاب برای هر دو بخشِ آخرالزمان و مرگینگی، مصادیقی اینجایی دارد و برای همین با یاد دو تَن آغاز شده است: به احترامِ هوشنگ گلشیری و آخرالزمانِ داستان انفجار بزرگ، و نیز با یاد کورش اسدی و مرگینگی معترضانه‌اش.
«فکرم یکسره درگیر جزئیاتی است که هنگام زنده بودنم، هرگز حتی دمی به ذهنم خطور نمی‌کرد. مثلا برای راحتی خیالم می‌خواهم جریان سقوطم را بدانم.» داستانِ «جهان هتل» نوشته اِلی اسمیت با سقوط آغاز می‌شود، با مرگِ یکی از شخصیت‌های رمان که تازه دو روزی می‌شد که در هتلی کار گرفته بود. «این چنین به پایان رسید. سوار چیز شدم، چیز. بالابر ظرف و ظروف، اتاقک نقلی، معلق و منتظر بر فراز چاله‌ای از خلاء، نامش را از یاد برده‌ام. اسم دارد. دیوارها، سقف و کفش همه فلزی نقره‌فام هستند. ما بالاترین طبقه، سوم بودیم... تازه شب دوم کارم بود. کارم خوب بود. سوار آسانسور شدم که ثابت کنم می‌توانم؛ مثل حلزون توی صدفش، خودم را گوله کردم، گردن و پس سرم را به زور جا دادم . سفت به سقف فلزی فشردم... اتاقک تاب خورد، ریسمان درید و اتاق ووو افتاد...» رمان «جهان هتل» به دلیلِ استفاده از جریان سیال ذهن و فضایش به گمانِ برخی منتقدان یادآورِ «موج‌ها»ی ویرجینیا ولف است. نویسنده در این رمان، با نگاهی جدی و جذاب و در عین حال به‌کارگیری زبان طنز خاصِ خود، زندگی پنج زن را روایت می‌کند: دو خواهر و سه غریبه که هر یک به نوعی با شعبه‌ای از یک هتل زنجیره‌ای جهانی سر و کار دارند و «زندگی آنها با تصادفی عجیب در بالابر غذا به هم می‌پیوندد و از هم می‌گسلد.» الی اسمیت، نویسنده و روزنامه‌نگار اسکاتلندی، رمانِ «هتل جهان» را «گرامیداشت زندگی و شکوه و حیرت‌انگیز بودن آن» می‌خواند و یادآوری اینکه باید به بهترین شکل ممکن زندگی کرد. این رمان که اخیرا در نشر پیدایش با ترجمه مریم محمدی‌سرشت منتشر شده، نامزدِ جوایز متعددی ازجمله جایزه ادبی بوکر و جایزه ادبی اورنج ۲۰۰۱ بوده و جایزه کتاب شورای هنرهای اسکاتلند ۲۰۰۱ و جایزه کتاب سال شورای هنرهای اسکاتلند ۲۰۰۲ و جایزه ادبی انکور ۲۰۰۲ را نصیبِ نویسنده‌اش کرده است.

شرق: «درون‌مایه مشترکِ داستان‌های این مجموعه مرگ است» کتابی که با چنین جمله‌ای آغاز شود حتما مخاطب را به فکر وامی‌دارد، به‌خصوص ‌که کتابِ «آنک آخرالزمان» با عنوانِ فرعی «داستان‌های مرگینگی، بینامتن‌های آپوکالیپسی» در عالمِ واقع وجود نداشته و مترجمِ کتاب شبنم بزرگی این داستا‌ن‌های را با تمِ مشترک مرگ گردآوری و ترجمه کرده است و نویسنده و منتقد ادبیِ پرکارِ این روزها، کیهان خانجانی نیز بر پنج داستانِ آن نقد و نظری نوشته و از سه دیدگاه بینامتنی و تفسیری و آخرالزمانی به موازی‌خوانی داستان‌ها پرداخته است. علاوه بر اینها، کتاب پیشگفتاری هم دارد که درباره این داستان‌ها و نیز یادداشت‌هایی بر آنها توضیحاتی می‌دهد. کتاب یک پیشگفتار دارد با عنوانِ «سیاحِ شرق و سیاحتِ غرب» و یک مقدمه: «متن‌ها در همند و بر همند و از همند و با همند». داستان‌های کتاب نیز در دو بخش تدوین شده است: بخش اول که پنج داستان دارد و بعد از هر داستان نقدی بر آن آمده است: «حسب‌حالِ جِی. جی. بالارد» نوشته جِی. جی. بالارد، «اگر همچنان باران ببارد» نوشته یا مک گرگور، «رستاخیز» نوشته رابرت جِی شی، «دون یسیدرو» نوشته هالند راجرز، «مسابقه مردان چاق‌وچله» نوشته لوییس اِردیچ. در بخش دوم نیز داستان‌هایی از اَمبرور بیرس، روبروتو بولانیو، گیرمو مارتینز، گری کوبا و آدام اسمیت آمده است با این عناوین: «یک شب تابستان»، «ویلیام برنز»، «جهنم پهناور»، «جوخه آتش» و «ژرفنا»، که روایت‌هایی هستند از تیرباران و گور دسته‌جمعی و گروتسکِ مرگ و بازتولیدِ مرگ اساطیری. داستان‌های بخش نخست مضمونی آخرالزمانی دارند و درباره انواعِ پایان تاریخ. بخش اول نیز شاملِ داستان‌هایی است درباره «مرگینگی» که در توضیح آن آمده است: «انواع مردن در جهان مدرن که بیشتر دست‌آوردش برای انسان معاصر تنوعِ مرگ بوده است.» خانجانی درباره یادداشت‌هایی که بر هر داستان آمده نیز نوشته است: «دیدگاه این یادداشت‌ها بر این اساس بوده است: وقتی خواننده‌ای ایرانی با ترجمه داستانی روبه‌رو می‌شود، در هر یک از مراحلِ خواندنِ واژه‌ها، سطرها، پاراگراف‌ها، و کل داستان، بر اساس تداعی‌ها، ذهنش تا کجاهای کجا پر می‌کشد؟ این موضوع ارتباط دارد با حجم مطالعات و شاید حافظه و قدرتِ تداعی، و حتی دیالکتیکِ پیوند زدنِ متون (بینامتنیت) و بر کشیدنِ متنی از آنها (تفسیر)». با این رویکرد است که خانجانی ملاکِ یادداشت‌های خود بر داستان‌ها را سواد و حافظه و حدودِ تداعی خود می‌داند و بس. و می‌نویسد «البته رهی جز این نیست. پس برای درازدامن نشدنِِ بحثی فردی و همچنین تعمیم‌پذیر شدنِ بحثی جمعی، یادداشت‌ها بر اساس نخستین تداعی‌ها از خواندنِ متن ترجمه به بینامتن‌ها و تفسیرها بوده است. و غالبا نخستین تداعی‌های فردی، شاید جمعی‌ترین آنها نیز باشد». از نکاتِ جالب توجه کتاب، این است که مترجم و گردآورنده و نیز منتقدش به‌تفصیل مسیرِ خود را در این کتاب شرح داده‌اند، برای مثال در پیشگفتار کتاب ایده گردآوری داستا‌ن‌ها را نوشته‌اند، بعد در متنی زیر عنوانِ مقدمه، منتقد سه دیدگاهی را شرح داده است که نقدهایش را شکل داده‌اند و به‌قولِ معروف منابعِ او بوده‌اند در «ترسیم الگوی کار» و نیز به‌رسم رعایت امانت در مآخذ. بعد در سرآغازِ هر داستان در یکی دو صفحه شرحِ حال نویسنده آمده است، که شاید با توجه به اینکه غالبِ نویسنده‌ها برای مخاطب ایرانی کمتر شناخته‌شده است، این کار درخوری بوده باشد. بعد از این شرح حال هم داستان می‌آید و در پنج داستانِ بخش نخست هم دنبالِ آن، نقد یا «موازی‌خوانیِ» خانجانی. با این اوصاف، گردآورندگانِ «آنک آخرالزمان» هیچ هراسی از این‌همه طول‌وتفصیل نداشته‌اند که به گمانِ برخی کتاب را پیچیده می‌کند و به‌اصطلاح داستان را از دهن می‌اندازد. برعکس، گویا آنها بر این عقیده‌اند ترجمه صرف از داستان چیزی به ما و اکنونِ ما اضافه نمی‌کند مگر موازی‌خوانیِ آنها که این داستان‌ها را اکنونیِ ما کند، همان‌طور که خانجانی می‌نویسد: «ما جهان را، سوژه‌ها را، و متن‌ها را برای فهمیدن و فهماندنِ گذشته و اکنون و آینده، و آلام و آمالِ خود و دیگران ترجمه می‌کنیم. پس پنج یادداشت این مجموعه نیز ترجمه‌هایی است از ترجمه‌هایی.» نکته آخر اینکه، کتاب برای هر دو بخشِ آخرالزمان و مرگینگی، مصادیقی اینجایی دارد و برای همین با یاد دو تَن آغاز شده است: به احترامِ هوشنگ گلشیری و آخرالزمانِ داستان انفجار بزرگ، و نیز با یاد کورش اسدی و مرگینگی معترضانه‌اش.
«فکرم یکسره درگیر جزئیاتی است که هنگام زنده بودنم، هرگز حتی دمی به ذهنم خطور نمی‌کرد. مثلا برای راحتی خیالم می‌خواهم جریان سقوطم را بدانم.» داستانِ «جهان هتل» نوشته اِلی اسمیت با سقوط آغاز می‌شود، با مرگِ یکی از شخصیت‌های رمان که تازه دو روزی می‌شد که در هتلی کار گرفته بود. «این چنین به پایان رسید. سوار چیز شدم، چیز. بالابر ظرف و ظروف، اتاقک نقلی، معلق و منتظر بر فراز چاله‌ای از خلاء، نامش را از یاد برده‌ام. اسم دارد. دیوارها، سقف و کفش همه فلزی نقره‌فام هستند. ما بالاترین طبقه، سوم بودیم... تازه شب دوم کارم بود. کارم خوب بود. سوار آسانسور شدم که ثابت کنم می‌توانم؛ مثل حلزون توی صدفش، خودم را گوله کردم، گردن و پس سرم را به زور جا دادم . سفت به سقف فلزی فشردم... اتاقک تاب خورد، ریسمان درید و اتاق ووو افتاد...» رمان «جهان هتل» به دلیلِ استفاده از جریان سیال ذهن و فضایش به گمانِ برخی منتقدان یادآورِ «موج‌ها»ی ویرجینیا ولف است. نویسنده در این رمان، با نگاهی جدی و جذاب و در عین حال به‌کارگیری زبان طنز خاصِ خود، زندگی پنج زن را روایت می‌کند: دو خواهر و سه غریبه که هر یک به نوعی با شعبه‌ای از یک هتل زنجیره‌ای جهانی سر و کار دارند و «زندگی آنها با تصادفی عجیب در بالابر غذا به هم می‌پیوندد و از هم می‌گسلد.» الی اسمیت، نویسنده و روزنامه‌نگار اسکاتلندی، رمانِ «هتل جهان» را «گرامیداشت زندگی و شکوه و حیرت‌انگیز بودن آن» می‌خواند و یادآوری اینکه باید به بهترین شکل ممکن زندگی کرد. این رمان که اخیرا در نشر پیدایش با ترجمه مریم محمدی‌سرشت منتشر شده، نامزدِ جوایز متعددی ازجمله جایزه ادبی بوکر و جایزه ادبی اورنج ۲۰۰۱ بوده و جایزه کتاب شورای هنرهای اسکاتلند ۲۰۰۱ و جایزه کتاب سال شورای هنرهای اسکاتلند ۲۰۰۲ و جایزه ادبی انکور ۲۰۰۲ را نصیبِ نویسنده‌اش کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.