|

ویراست تازه‌‌ای از ترجمه «مرشد و مارگریتا»

از اورشلیم و مسکو

شرق: «هنگام غروب گرم بهاری دو همشهری در برکه‌های بَطرکی دیده می‌شدند. اولی چهل سالی داشت؛ کت و شلوار تابستانی خاکستری‌رنگی پوشیده بود، کوته قد بود و مو مشکی، پروار بود و کم‌مو. لبه شاپوی نونوارش را به دست داشت و صورت دو تیغه‌کرده‌اش را عینک دسته‌شاخی تیره‌ای،‌ در اندازه‌ای غیرطبیعی، زینت می‌داد. دیگری مردی بود جوان، چهارشانه، با موهای فرفری قرمز و کلاه چهارخانه‌ای که آن را به عقب سرش رانده بود؛ بلوز و شلوار سفید چروکیده و کفش‌های کتانی مشکی پوشیده بود. اولی کسی نبود جز میخائیل الکساندرویچ برلیوز سردبیر یکی از مجلات وزین ادبی و رئیس کمیته مدیریت یکی از مهم‌ترین محافل ادبی مسکو، که اختصارا ماسولیت نام داشت. جوان همراه او شاعری بود به نام ایوان نیکولایویچ پونیریف که بیشتر با نام مستعار بزدومنی (بی‌خانمان) شناخته می‌شد». این آغاز رمان «مرشد و مارگریتا»ی میخائیل بولگاکف است که چهاردهه پیش با ترجمه عباس میلانی به فارسی منتشر شده بود و به تازگی و در آستانه چهل سالگی این ترجمه، ویراست تازه‌ای از آن در نشر نو به چاپ رسیده است. در این ویراست، متن فارسی با جدیدترین ترجمه رمان به زبان انگلیسی، که توسط ریچارد پی‌ویر و لاریسا ولوخونسکی انجام شده، و با توجه به متن روسی مقابله شده است.
«مرشد و مارگریتا» حاصل سال‌ها تلاش میخائیل بولگاکف برای خلق اثری است که از تنگناهای زمانه‌اش فراتر رفته است. بولگاکف دوازده سال پایانی عمرش را صرف نوشتن این رمان کرد که البته سال‌ها امکان انتشار نداشت. «مرشد و مارگریتا» اولین‌بار در سال 1965، با تاخیری حدودا بیست‌وپنج ساله، و البته با حذف بخش‌هایی از آن در تیراژی محدود به چاپ رسید.
رمان از سه داستان مختلف تشکیل شده که البته در طول روایت به هم مرتبط و در پایان رمان به یکدیگر وصل می‌شوند. روایت سفر شیطان به مسکو، سرنوشت پونیتوس پیلاطس و تصلیب مسیح و ماجرای عشق مرشد و مارگریتا سه بخش روایت رمان هستند. وقایع رمان هم در دو بازه زمانی رخ می‌دهند، یکی در زمان عیسی مسیح در اورشلیم و دیگری در دوره حکومت استالین در مسکو.
مترجم کتاب در بخشی از مقدمه ویراست دوم کتاب درباره ترجمه این رمان نوشته: «کار ترجمه شاهکار هنرمند کاملی چون بولگاکف آسان نیست. می‌گویند هر مترجمی، حتی در بهترین حالت، مرتکب نوعی خیانت می‌شود. شاید مترجمان ناچار چون پروکروستس عمل می‌کنند که از شخصیت‌های اساطیر یونان بود. بر راهی نشسته بود و اعضای بدن هرکس را که رد می‌شد، برای همسازی با تختی که داشت، یا می‌کشید یا می‌برید. مترجم هم متن را از زبان اصل به زبان ترجمه برمی‌گرداند. می‌کوشد در این گذار همه پیچیدگی‌ها و هاله‌های معنایی متن اصلی را در متن ترجمه حفظ و منتقل کند؛ ولی آیا انتقال همه هاله‌های معنایی شدنی است؟ با کاری که من کردم امکان این خیانت فزونی می‌گیرد -روایت من مبتنی بر ترجمه‌های انگلیسی و فرانسه اصل بود و نه خود متن روسی. ویراست جدیدی که از روایت من در دست دارید نه‌تنها با واپسین و دقیق‌ترین ترجمه انگلیسی مرشد و مارگریتا مقایسه و بازنویسی شده است، بلکه در طول این سال‌ها دو دوست -یکی که زبانش روسی بود و سال‌ها در ایران با همسرش بنگاهی انتشاراتی داشت و دومی یک ایرانی که بیشتر از سه دهه در مسکو زندگی کرده- ترجمه من را با اصل روسی مقایسه کردند. در نتیجه این مقایسه‌ها اطمینان پیدا کردم که خیانت ترجمه‌ام چندان متفاوت از ترجمه‌ای که بر اساس متن روسی صورت می‌گرفت نبود. امروز در انگلیسی دست‌کم شش ترجمه از مرشد و مارگریتا صورت گرفته است و هنوز به قطع معلوم نیست که آیا ترجمه‌های موخرتر به اصل وفادارتر از نخستین ترجمه‌ها باشند».
آن‌طور که گفته شد، رمان در دو بازه زمانی روایت می‌شود. وقایع زمان اروشلیم از صبح چهارشنبه هفته عید فصح آغاز می‌شود و تا غروب شنبه ادامه می‌یابد. ماجراهای اصلی داستان‌های مسکو نیز حدود هفتاد ساعت، یعنی از بعدازظهر چهارشنبه تا صبح یکشنبه را دربرمی‌گیرد. آن‌طور که مترجم در مقدمه چاپ اول کتاب اشاره کرده، این توازی زمانی قاعدتا بیانگر توازی سرنوشت‌هایی است که در این دو زمان تاریخی مختلف رقم خورده است. در این میان،‌ بولگاکف با میانجی‌های دیگری این توازی و تکرار را نشان داده است؛ از جمله اینکه مسائل و خصایل بسیاری از شخصیت‌های سه داستان شبیه هم هستند و همچنین در طول روایت معلوم می‌شود که آنچه در فصل‌های مربوط به پیلاطس آمده درواقع بخش‌هایی از همان کتاب مرشد بوده است. علاوه بر این‌ها، دو شهر مسکو و اورشلیم به یک شیوه در رمان توصیف شده‌اند و انگار دو شهر یکی شده‌اند. مترجم در جایی از مقدمه‌اش درباره این رمان نوشته: «مرشد و مارگریتا رمانی است سخت گیرا و گاه طنزآلود درباره عشقی پرشور و شهری درمانده و نویسنده‌ای طرد شده:‌ روایتی است نو از داستان تصلیب عیسی مسیح و سرنوشت پیلاطس؛ نقدی است جانانه بر جامعه‌ای بوروکرات‌زده و گرفتار چنبر خودکامگی؛ شرحی است تغزلی از عشقی میان دو انسان تنها».
در بخشی دیگر از ویراست تازه این ترجمه می‌خوانیم: «حقیقتش را بگوییم، بعدها که دیگر کار از کار گذشته بود، نهادهای مختلف اطلاعات خود را گرد آورند و توصیفاتی از این مرد عرضه کردند. حاصل مقایسه این توصیفات چیزی جز حیرت نیست. در یکی از این گزارش‌ها آمده است که تازه‌وارد قد کوتاهی داشت، دندان‌هایش از طلا بود و پای راستش می‌لنگید. در گزارش دیگری گفته شده که قد بسیار بلندی داشت و روکش دندان‌هایش از پلاتین بود و پای چپش می‌لنگید. گزارش سومی به اجمال ادعا کرده که این شخص هیچ علامت مشخصی نداشت. باید قبول کرد که این توصیفات هیچ‌کدام ارزشی ندارند. اولا این تازه‌وارد اصلا نمی‌جنگید. قدش نه بسیار بلند بود نه کوتاه، فقط بلند بود. دندان‌هایش روکش داشت: روکش سمت راست طلایی و سمت چپ پلاتینی بود. لباس شیک گران‌قیمت خاکستری رنگی پوشیده بود و کفش‌های خارجی‌اش، همرنگ کت و شلوارش بود. کلاه بره خاکستری‌اش را به شکل جلفی روی یکی از گوش‌هایش کشیده بود و سر عصایی که به دست داشت، به شکل سر سگ بود. چهل سالی داشت...».

شرق: «هنگام غروب گرم بهاری دو همشهری در برکه‌های بَطرکی دیده می‌شدند. اولی چهل سالی داشت؛ کت و شلوار تابستانی خاکستری‌رنگی پوشیده بود، کوته قد بود و مو مشکی، پروار بود و کم‌مو. لبه شاپوی نونوارش را به دست داشت و صورت دو تیغه‌کرده‌اش را عینک دسته‌شاخی تیره‌ای،‌ در اندازه‌ای غیرطبیعی، زینت می‌داد. دیگری مردی بود جوان، چهارشانه، با موهای فرفری قرمز و کلاه چهارخانه‌ای که آن را به عقب سرش رانده بود؛ بلوز و شلوار سفید چروکیده و کفش‌های کتانی مشکی پوشیده بود. اولی کسی نبود جز میخائیل الکساندرویچ برلیوز سردبیر یکی از مجلات وزین ادبی و رئیس کمیته مدیریت یکی از مهم‌ترین محافل ادبی مسکو، که اختصارا ماسولیت نام داشت. جوان همراه او شاعری بود به نام ایوان نیکولایویچ پونیریف که بیشتر با نام مستعار بزدومنی (بی‌خانمان) شناخته می‌شد». این آغاز رمان «مرشد و مارگریتا»ی میخائیل بولگاکف است که چهاردهه پیش با ترجمه عباس میلانی به فارسی منتشر شده بود و به تازگی و در آستانه چهل سالگی این ترجمه، ویراست تازه‌ای از آن در نشر نو به چاپ رسیده است. در این ویراست، متن فارسی با جدیدترین ترجمه رمان به زبان انگلیسی، که توسط ریچارد پی‌ویر و لاریسا ولوخونسکی انجام شده، و با توجه به متن روسی مقابله شده است.
«مرشد و مارگریتا» حاصل سال‌ها تلاش میخائیل بولگاکف برای خلق اثری است که از تنگناهای زمانه‌اش فراتر رفته است. بولگاکف دوازده سال پایانی عمرش را صرف نوشتن این رمان کرد که البته سال‌ها امکان انتشار نداشت. «مرشد و مارگریتا» اولین‌بار در سال 1965، با تاخیری حدودا بیست‌وپنج ساله، و البته با حذف بخش‌هایی از آن در تیراژی محدود به چاپ رسید.
رمان از سه داستان مختلف تشکیل شده که البته در طول روایت به هم مرتبط و در پایان رمان به یکدیگر وصل می‌شوند. روایت سفر شیطان به مسکو، سرنوشت پونیتوس پیلاطس و تصلیب مسیح و ماجرای عشق مرشد و مارگریتا سه بخش روایت رمان هستند. وقایع رمان هم در دو بازه زمانی رخ می‌دهند، یکی در زمان عیسی مسیح در اورشلیم و دیگری در دوره حکومت استالین در مسکو.
مترجم کتاب در بخشی از مقدمه ویراست دوم کتاب درباره ترجمه این رمان نوشته: «کار ترجمه شاهکار هنرمند کاملی چون بولگاکف آسان نیست. می‌گویند هر مترجمی، حتی در بهترین حالت، مرتکب نوعی خیانت می‌شود. شاید مترجمان ناچار چون پروکروستس عمل می‌کنند که از شخصیت‌های اساطیر یونان بود. بر راهی نشسته بود و اعضای بدن هرکس را که رد می‌شد، برای همسازی با تختی که داشت، یا می‌کشید یا می‌برید. مترجم هم متن را از زبان اصل به زبان ترجمه برمی‌گرداند. می‌کوشد در این گذار همه پیچیدگی‌ها و هاله‌های معنایی متن اصلی را در متن ترجمه حفظ و منتقل کند؛ ولی آیا انتقال همه هاله‌های معنایی شدنی است؟ با کاری که من کردم امکان این خیانت فزونی می‌گیرد -روایت من مبتنی بر ترجمه‌های انگلیسی و فرانسه اصل بود و نه خود متن روسی. ویراست جدیدی که از روایت من در دست دارید نه‌تنها با واپسین و دقیق‌ترین ترجمه انگلیسی مرشد و مارگریتا مقایسه و بازنویسی شده است، بلکه در طول این سال‌ها دو دوست -یکی که زبانش روسی بود و سال‌ها در ایران با همسرش بنگاهی انتشاراتی داشت و دومی یک ایرانی که بیشتر از سه دهه در مسکو زندگی کرده- ترجمه من را با اصل روسی مقایسه کردند. در نتیجه این مقایسه‌ها اطمینان پیدا کردم که خیانت ترجمه‌ام چندان متفاوت از ترجمه‌ای که بر اساس متن روسی صورت می‌گرفت نبود. امروز در انگلیسی دست‌کم شش ترجمه از مرشد و مارگریتا صورت گرفته است و هنوز به قطع معلوم نیست که آیا ترجمه‌های موخرتر به اصل وفادارتر از نخستین ترجمه‌ها باشند».
آن‌طور که گفته شد، رمان در دو بازه زمانی روایت می‌شود. وقایع زمان اروشلیم از صبح چهارشنبه هفته عید فصح آغاز می‌شود و تا غروب شنبه ادامه می‌یابد. ماجراهای اصلی داستان‌های مسکو نیز حدود هفتاد ساعت، یعنی از بعدازظهر چهارشنبه تا صبح یکشنبه را دربرمی‌گیرد. آن‌طور که مترجم در مقدمه چاپ اول کتاب اشاره کرده، این توازی زمانی قاعدتا بیانگر توازی سرنوشت‌هایی است که در این دو زمان تاریخی مختلف رقم خورده است. در این میان،‌ بولگاکف با میانجی‌های دیگری این توازی و تکرار را نشان داده است؛ از جمله اینکه مسائل و خصایل بسیاری از شخصیت‌های سه داستان شبیه هم هستند و همچنین در طول روایت معلوم می‌شود که آنچه در فصل‌های مربوط به پیلاطس آمده درواقع بخش‌هایی از همان کتاب مرشد بوده است. علاوه بر این‌ها، دو شهر مسکو و اورشلیم به یک شیوه در رمان توصیف شده‌اند و انگار دو شهر یکی شده‌اند. مترجم در جایی از مقدمه‌اش درباره این رمان نوشته: «مرشد و مارگریتا رمانی است سخت گیرا و گاه طنزآلود درباره عشقی پرشور و شهری درمانده و نویسنده‌ای طرد شده:‌ روایتی است نو از داستان تصلیب عیسی مسیح و سرنوشت پیلاطس؛ نقدی است جانانه بر جامعه‌ای بوروکرات‌زده و گرفتار چنبر خودکامگی؛ شرحی است تغزلی از عشقی میان دو انسان تنها».
در بخشی دیگر از ویراست تازه این ترجمه می‌خوانیم: «حقیقتش را بگوییم، بعدها که دیگر کار از کار گذشته بود، نهادهای مختلف اطلاعات خود را گرد آورند و توصیفاتی از این مرد عرضه کردند. حاصل مقایسه این توصیفات چیزی جز حیرت نیست. در یکی از این گزارش‌ها آمده است که تازه‌وارد قد کوتاهی داشت، دندان‌هایش از طلا بود و پای راستش می‌لنگید. در گزارش دیگری گفته شده که قد بسیار بلندی داشت و روکش دندان‌هایش از پلاتین بود و پای چپش می‌لنگید. گزارش سومی به اجمال ادعا کرده که این شخص هیچ علامت مشخصی نداشت. باید قبول کرد که این توصیفات هیچ‌کدام ارزشی ندارند. اولا این تازه‌وارد اصلا نمی‌جنگید. قدش نه بسیار بلند بود نه کوتاه، فقط بلند بود. دندان‌هایش روکش داشت: روکش سمت راست طلایی و سمت چپ پلاتینی بود. لباس شیک گران‌قیمت خاکستری رنگی پوشیده بود و کفش‌های خارجی‌اش، همرنگ کت و شلوارش بود. کلاه بره خاکستری‌اش را به شکل جلفی روی یکی از گوش‌هایش کشیده بود و سر عصایی که به دست داشت، به شکل سر سگ بود. چهل سالی داشت...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.