صعود و افول یک برند
امیر پسندهپور، دانشآموخته روابط دیپلماتیک:با رویکارآمدن دولت تدبیر و امید، یکی از وزرای کابینه که رئیس دولت در مسیر تحقق وعدههای انتخاباتیاش بسیار روی او حساب میکرد، بیتردید محمدجواد ظریف بود؛ دیپلماتی حرفهای، باتجربه، تحصیلکرده با لبخندی جذاب. ظریف در بدو عهدهدارشدن سکان وزارت امور خارجه در دولت، با پرمناقشهترین پرونده سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران (بعد از قطعنامه 598) مواجه شد. پروندهای پیچیده در مورد فعالیتهای هستهای کشور که در مقابل شش قدرت جهانی خبر از مذاکراتی سخت و پرپیچوخم میداد. پروندهای که طی سالها نه تنها هیچ پیشرفتی نداشت بلکه در هر دور مذاکره، گره آن کورتر میشد. البته این شانس برای تیم ظریف وجود داشت که با توجه به بر سر کار بودن دولت باراک اوباما، خیال تیم ظریف از بابت اراده حل مشکل در تیم حریف تا حدودی راحت بود. قطعا دولت اوباما در مقایسه با ترامپ از ثبات و عقلانیت بیشتری برخوردار بود. سرانجام در شامگاه سهشنبه 23 تیرماه 94 در وین اتریش توافق جامع بر سر برنامه هستهای ایران و گروه 1+5 منعقد شد. ظریف که در مدت مذاکرات هستهای تا روز توافق با توجه به پیشرفتهای محسوسی که این مذاکرات نسبت به ادوار گذشته داشت، محبوبیتش روز به روز افزایش یافته بود، پس از اعلام رسمی توافق نهایی یکباره به قهرمانی بزرگ در عرصه سیاست تبدیل شد تا جایی که عده زیادی از موافقان برجام او را با مصدقالسلطنه مقایسه کردند و طبیعتا دستاورد او را همسنگ ملیشدن صنعت نفت میدیدند. این محبوبیت به قدری برای اصحاب سیاست بهخصوص اصلاحطلبان قابل اعتنا بود که از ظریف به عنوان نامزد ازپیشبرنده انتخابات ریاستجمهوری 1400 در محافل خود نام میبردند. اما پرسش این است که چرا محمدجواد ظریف که در حال بدلشدن به یک برند و سرمایه سیاسی دیپلماتیک بود، یکباره به حاشیه رفت.
1. برآمدن ترامپ و خروج آمریکا از برجام. ترامپ که وعده خروج از برجام را با نقدهای تند در کمپین انتخاباتی خود داده بود، سرانجام در روز 18 اردیبهشت 97 وعده خود را تحقق بخشید و رسما از برجام خارج شد. ظریف و همفکرانش که حالا تمام دستاوردهای خود را بربادرفته میدیدند، علاوه بر ضربه سنگینی که از بیتدبیری و بیتعهدی ترامپ متحمل میشدند، با توجه به عدم ثمربخشی برجام در اقتصاد کلان کشور و نتیجتا بیاثربودن آن در زندگی و معیشت مردم به دلیل خروج یکجانبه ایالات متحده میتوان گفت بسیاری از آن محبوبیت و مقبولیتي که در نتیجه موفقیتهای تیم هستهای به دست آورده بود، کم کم همچون قطعه یخی در برابر تابش تند آفتاب در حال آبشدن بود.
2. تخریبها و فشارها یا بهتر است بگوییم انتقامجویی مخالفان همیشگی برجام و مذاکره در داخل علیه ظریف و تیم هستهای در بهسخرهگرفتن میوه برجام که از آن به «گلابی برجام» یاد میکردند. درحالیکه رهبری بارها به صراحت صداقت و امانتداری تیم مذاکرهكننده هستهای را تصدیق کردند.
3. کاهش نقشآفرینی وزارت خارجه در سیاستهای منطقهای بهخصوص در عراق، سوریه، یمن و لبنان. این کاهش نقشآفرینی تا جایی پیش رفت که باعث سوءتفاهم در ماجرای سفر بشار اسد به ایران شد. ظریف از این سفر بیاطلاع ماند، اعتراض کرد و استعفا داد. استعفایی که 24 ساعت بیشتر طول نکشید.
4. کنشهای اخیر ظریف در فضای مجازی یا بازنمایی برخی رفتارهایش انتقادهایی را متوجه او کرده است؛ مانند انتشار گسترده اظهار همدردیاش با مردم چین به زبان چینی در ماجرای کرونا که دستمایه طنز شده بود.شاید ظریف میتوانست بدیلی از هنری کیسینجر وزیر امور خارجه و مشاور امنیت ملی اسبق آمریکا شود که همواره مورد مشورت و سرمایه سیاسی برای تمامی رؤسای جمهوری آمریکا به حساب میآید، نه برای یک دولت یا دوره خاص بلکه برای همه ادوار در خدمت منافع ملی. اما بار دیگر کشور ثابت کرد که استعداد عجیبی در سرمایهسوزی سیاسی دارد و طبیعتا ظریف نیز همچون بزرگان دیگری که در عالم سیاست پس از پایان دوره خدمت رسمی به جای آنکه محل مشورت و اثرگذاری باشند، در بهترین حالت به نقل خاطرات پرداخته و در گوشهای از ویترین سیاسی صرفا حضوری منفعل دارد. این در حالی است که ظریف تا مرز نامزدی جایزه صلح نوبل هم پیش رفت و حتی در خاطراتش آورده که کرسی ریاست یونسکو هم بعد از پایان مأموریتش در سازمان ملل با آمدن دولت احمدینژاد به او پیشنهاد شد که به دلیل ملاحظات داخلی نپذیرفت. حتی اگر قرار باشد شهرت سیاسی - دیپلماتیک ظریف را با همه رؤسای سازمان ملل از
ابتدا تاکنون و تا پیش از رسیدن به سمت ریاست سازمان ملل مقایسه کنیم، وزیر خارجه ما به مراتب در پله بالاتری قرار میگیرد. آنچه امروز بیش از هر زمان دیگر فقدانش در سپهر سیاسی کشور احساس میشود، عدم حضور سرمایههای نمادین است که بخش قابل توجهی از این سرمایهسوزی بر اثر تنگنظریها به وجود میآید.
چون نیک نظر کرد پر خویش در آن دید/ گفتا ز که نالیم که از ماست که برماست.
امیر پسندهپور، دانشآموخته روابط دیپلماتیک:با رویکارآمدن دولت تدبیر و امید، یکی از وزرای کابینه که رئیس دولت در مسیر تحقق وعدههای انتخاباتیاش بسیار روی او حساب میکرد، بیتردید محمدجواد ظریف بود؛ دیپلماتی حرفهای، باتجربه، تحصیلکرده با لبخندی جذاب. ظریف در بدو عهدهدارشدن سکان وزارت امور خارجه در دولت، با پرمناقشهترین پرونده سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران (بعد از قطعنامه 598) مواجه شد. پروندهای پیچیده در مورد فعالیتهای هستهای کشور که در مقابل شش قدرت جهانی خبر از مذاکراتی سخت و پرپیچوخم میداد. پروندهای که طی سالها نه تنها هیچ پیشرفتی نداشت بلکه در هر دور مذاکره، گره آن کورتر میشد. البته این شانس برای تیم ظریف وجود داشت که با توجه به بر سر کار بودن دولت باراک اوباما، خیال تیم ظریف از بابت اراده حل مشکل در تیم حریف تا حدودی راحت بود. قطعا دولت اوباما در مقایسه با ترامپ از ثبات و عقلانیت بیشتری برخوردار بود. سرانجام در شامگاه سهشنبه 23 تیرماه 94 در وین اتریش توافق جامع بر سر برنامه هستهای ایران و گروه 1+5 منعقد شد. ظریف که در مدت مذاکرات هستهای تا روز توافق با توجه به پیشرفتهای محسوسی که این مذاکرات نسبت به ادوار گذشته داشت، محبوبیتش روز به روز افزایش یافته بود، پس از اعلام رسمی توافق نهایی یکباره به قهرمانی بزرگ در عرصه سیاست تبدیل شد تا جایی که عده زیادی از موافقان برجام او را با مصدقالسلطنه مقایسه کردند و طبیعتا دستاورد او را همسنگ ملیشدن صنعت نفت میدیدند. این محبوبیت به قدری برای اصحاب سیاست بهخصوص اصلاحطلبان قابل اعتنا بود که از ظریف به عنوان نامزد ازپیشبرنده انتخابات ریاستجمهوری 1400 در محافل خود نام میبردند. اما پرسش این است که چرا محمدجواد ظریف که در حال بدلشدن به یک برند و سرمایه سیاسی دیپلماتیک بود، یکباره به حاشیه رفت.
1. برآمدن ترامپ و خروج آمریکا از برجام. ترامپ که وعده خروج از برجام را با نقدهای تند در کمپین انتخاباتی خود داده بود، سرانجام در روز 18 اردیبهشت 97 وعده خود را تحقق بخشید و رسما از برجام خارج شد. ظریف و همفکرانش که حالا تمام دستاوردهای خود را بربادرفته میدیدند، علاوه بر ضربه سنگینی که از بیتدبیری و بیتعهدی ترامپ متحمل میشدند، با توجه به عدم ثمربخشی برجام در اقتصاد کلان کشور و نتیجتا بیاثربودن آن در زندگی و معیشت مردم به دلیل خروج یکجانبه ایالات متحده میتوان گفت بسیاری از آن محبوبیت و مقبولیتي که در نتیجه موفقیتهای تیم هستهای به دست آورده بود، کم کم همچون قطعه یخی در برابر تابش تند آفتاب در حال آبشدن بود.
2. تخریبها و فشارها یا بهتر است بگوییم انتقامجویی مخالفان همیشگی برجام و مذاکره در داخل علیه ظریف و تیم هستهای در بهسخرهگرفتن میوه برجام که از آن به «گلابی برجام» یاد میکردند. درحالیکه رهبری بارها به صراحت صداقت و امانتداری تیم مذاکرهكننده هستهای را تصدیق کردند.
3. کاهش نقشآفرینی وزارت خارجه در سیاستهای منطقهای بهخصوص در عراق، سوریه، یمن و لبنان. این کاهش نقشآفرینی تا جایی پیش رفت که باعث سوءتفاهم در ماجرای سفر بشار اسد به ایران شد. ظریف از این سفر بیاطلاع ماند، اعتراض کرد و استعفا داد. استعفایی که 24 ساعت بیشتر طول نکشید.
4. کنشهای اخیر ظریف در فضای مجازی یا بازنمایی برخی رفتارهایش انتقادهایی را متوجه او کرده است؛ مانند انتشار گسترده اظهار همدردیاش با مردم چین به زبان چینی در ماجرای کرونا که دستمایه طنز شده بود.شاید ظریف میتوانست بدیلی از هنری کیسینجر وزیر امور خارجه و مشاور امنیت ملی اسبق آمریکا شود که همواره مورد مشورت و سرمایه سیاسی برای تمامی رؤسای جمهوری آمریکا به حساب میآید، نه برای یک دولت یا دوره خاص بلکه برای همه ادوار در خدمت منافع ملی. اما بار دیگر کشور ثابت کرد که استعداد عجیبی در سرمایهسوزی سیاسی دارد و طبیعتا ظریف نیز همچون بزرگان دیگری که در عالم سیاست پس از پایان دوره خدمت رسمی به جای آنکه محل مشورت و اثرگذاری باشند، در بهترین حالت به نقل خاطرات پرداخته و در گوشهای از ویترین سیاسی صرفا حضوری منفعل دارد. این در حالی است که ظریف تا مرز نامزدی جایزه صلح نوبل هم پیش رفت و حتی در خاطراتش آورده که کرسی ریاست یونسکو هم بعد از پایان مأموریتش در سازمان ملل با آمدن دولت احمدینژاد به او پیشنهاد شد که به دلیل ملاحظات داخلی نپذیرفت. حتی اگر قرار باشد شهرت سیاسی - دیپلماتیک ظریف را با همه رؤسای سازمان ملل از
ابتدا تاکنون و تا پیش از رسیدن به سمت ریاست سازمان ملل مقایسه کنیم، وزیر خارجه ما به مراتب در پله بالاتری قرار میگیرد. آنچه امروز بیش از هر زمان دیگر فقدانش در سپهر سیاسی کشور احساس میشود، عدم حضور سرمایههای نمادین است که بخش قابل توجهی از این سرمایهسوزی بر اثر تنگنظریها به وجود میآید.
چون نیک نظر کرد پر خویش در آن دید/ گفتا ز که نالیم که از ماست که برماست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.