|

کرونا زیر پایمان را خالی کرد

اخیرا نشست مجازی «بحران کرونا و آینده جامعه ایران» با سخنرانی بیژن عبدالکریمی، استاد فلسفه برگزار شد. در اين نشست عبدالكريمي درباره تبعات بیماری همه‌گیر کرونا و همچنین مواجهه جامعه روشنفكري ايران با این بحران سخنراني كرد که در ادامه گزیده‌‌ای از آن را می‌خوانید:
ما با حادثه‌ای تازه روبه‌رو شده‌ایم و فعلا قضاوت درباره اینکه نتایج و پیامد‌های آن چیست و جامعه ما و جامعه جهانی را به کدام سمت‌وسو می‌برد دشوار است. درباره کرونا در همین ایام ادبیات خاصی شکل گرفت. من دانش‌آموخته فلسفه هستم و بحث‌هایی که دنبال می‌کنم معمولا نسبت زیادی با حیات اجتماعی دارد و از این رهیافت و از زاویه‌ای کلی‌تر به مسئله نگاه می‌کنم. اگر بخواهیم به کره زمین و تمدن جهانی بیندیشیم باید مسئله را در سطح بومی، سطح مسئله فردی و مسائل وجودی بررسی کنیم. مکرون رئیس‌جمهور فرانسه گفته بود که ما در حال جنگ با یک دشمن نامرئی هستیم. ویروس کرونا اموری را متغیر کرد.
درواقع انسان مدرن سرتاسر امید بود و اگر عصر روشنگری را به خاطر بیاوریم درواقع قرار بود علم جدید تمام مسائل را حل کند. در دهه‌های 40 و 50 میلادی از یک هنرپیشه آمریکایی نظرش را درباره مرگ پرسیدند و او پاسخ داد تا پیر شویم علم همه‌چیز را حل می‌کند. همه ما امید زیادی به تکنولوژی داریم برای مثال وقتی به اتاق جراحی می‌رویم نگران نیستیم که برنگردیم. در این وضعیت کرونا به‌یکباره زیر پایمان را خالی کرد و ساده‌ترین امور و روابط را متزلزل و محدود کرد. کره زمین با شتاب اجتناب‌ناپذیر پیش می‌رفت و گویی کرونا مثل یک امپراتور همه بشریت را به‌خط کرد و بشر در سطح جهانی کمی آرام گرفت. احساس خاصی در سراسر جهان شکل گرفته و گویا نظام جهانی نمی‌تواند تمدن جهانی را حفظ کند.
به‌هرحال این پرسش جدی است که تحولاتی که کرونا ایجاد کرد کی تمام می‌شود؟ در یک لحظه از تاریخ بشر ثبات وجود ندارد و پاره‌ای از زمان تاریخی است. به تعبیر متون مقدس زمانی است که یک ماه به هزار سال می‌ارزد و زمان قدسی است. گاهی در یک دوران به چنان جهش فکری می‌رسیم که با 30سال مطالعه نمی‌توانستیم به آن دست پیدا کنیم. آیا کرونا نوید پیدایش یک دوران جدید را می‌دهد؟ آنچنان که اهل نظر می‌گویند: ما شاهد یک زیست‌جهان تاریخی هستیم و جهان به نحو دیگری متغیر می‌شود. پاره‌ای از متفکران معتقدند ویروس کرونا جهان را با یک جهان مدرن تازه روبه‌رو می‌کند و من چنین احساسی ندارم و می‌پذیرم در جهان تحولاتی اتفاق افتاده ولی در طول تاریخ از این تحولات در جهان زیاد بوده. مثلا طاعونی که در ایران آمد در حافظه تاریخی ما جایی ندارد و یقینا کرونا فراموش خواهد شد. من معتقد نیستم کرونا جهان را متغیر می‌کند و باید برای این تغییر درکی از هستی صورت بگیرد تا عالمیت عالم دگرگون شود. کرونا یک حادثه استثنایی بود. یکی از وجوه استثنایی، اشتراک در سطح جهانی بود. پاره‌ای از متفکران معتقدند که وضعیتی استثنایی است و وضعیت استثنایی را اولین‌بار فیلسوف آلمانی کارل اشمیت بیان کرد. او معتقد است حالتی پیش می‌آید که قدرت سیاسی فرمانروایان برای خیر عمومی از قانون فراتر می‌رود. این وضعیت سبب می‌شود قدرتمندان قانون را زیر پا بگذارند. به نظر می‌آید این وضعیت امروز به قاعده تبدیل شده است.
وضعیت غربی‌ها با ما تفاوت زیادی دارد. بحران در بخشی از زندگی جهان سوم به التهابات جامعه تبدیل شده است. ما مانند دو روستای متفاوت شده‌ایم و حرف اصلی این است که قصه این دو روستا را یکی نکنید و نباید خودمان را با غرب مقایسه کنیم. ما باید با زبان خودمان مشکلات را حل کنیم. متأسفانه فهم روشنفکر ایرانی از مسائل تاریخی از عوام فراتر نمی‌رود. ما شاهد ظهور یک جهان پساسرمایه‌داری هستیم. نظام سرمایه‌داری ارزش‌های فئودالی را فروریخت و آزادی مدنی را ایجاد کرد، اما نظام مالی به دلیل انباشت سرمایه، نظم جهانی را به‌هم زد. تمدن کنونی قدرتمندترین و بزرگ‌ترین تمدنی است که بشر به خودش دیده، اما هیچ‌گاه به اندازه امروز فقر وجود نداشته و تکنولوژی این نیازها را ایجاد کرده است. از مسائل جهانی ما شکاف بیشتر میان کشورهای شمال و جنوب است. امروز فقر عظیمی در جهان وجود دارد که این بحران به جوامع ضعیفی مثل ما منتقل می‌شود.
روند جنگ‌های میکروبیولوژیک دست قدرت‌های اهریمنی است که حتی به‌خاطر منافعشان توده‌های خود را هم قربانی می‌کنند. همه اینها احساسی را برای آنها که فرصت اندیشیدن دارند فراهم کرده است. به نظر می‌آید بشر با یک احساس عدم امنیت مواجه است. ما امروز با دو گونه احساس عدم امنیت مواجه هستیم؛ یک نگرانی فیزیکی است که نگران ازدست‌دادن شغل و درآمد هستیم و این نگرانی عدم امنیت اقتصادی، بسیار خطرناک‌تر است. عدم امنیت دیگر عدم امنیت متافیزیکی و نداشتن نظام اندیشگی است. درواقع یک نظام اندیشگی که پشتوانه زندگی افراد باشد. ما همه به فکر خانه هستیم اما مهم‌تر از خانه مأوا است. نظام‌های اندیشگانی بشر فروپاشیده است و دیگر مردم با کتب مقدس مأنوس نیستند. متأسفانه امروز یگانه ایمان «پول» شده است. در «حال» زندگی می‌کنیم و اسیر زندگی روزمره شده‌ایم. تمدن ما با عدم امنیت در سطح جهانیان روبه‌رو است. کرونا یک حس مشترک را ایجاد کرده و با اینکه آمریکا ما را تحریم کرده، اما ملت آمریکا با ما همدردی کرد. توده‌ها کرونا را فراموش می‌کنند و زندگی به مسیر عادی خود برمی‌گردد اما وظیفه اندیشمندان این است که به خطرات آن بیندیشند.
جهان ما جای امنی برای زندگی نیست و هزاران خطر زندگی را تهدید می‌کند اما راه‌حل فوری هم وجود ندارد، یعنی نمی‌توانیم درحال‌حاضر راه‌حل پیدا کنیم. باید در شرایط کنونی به مسائل اقتصادی پاسخ‌های انسانی دهیم و نمی‌توان با اخلاق مشکلات اقتصادی را حل کرد. کرونا باعث شد مرگ را حس کنیم و به گفته مولانا زندگی با نیستی در هم تنیده است. اگر مرگ با ماست هر لحظه نیستی را تجربه می‌کنیم. کرونا نشان داد دیگران خیلی مهم هستند و زندگی ما به دیگری وابسته است. اما در مورد اینکه این ویروس بنیان زندگی را فرومی‌ریزد شک دارم. این ویروس میزان فزاینده‌ای رنج ایجاد کرده که به زودی هم تمام نخواهد شد.

اخیرا نشست مجازی «بحران کرونا و آینده جامعه ایران» با سخنرانی بیژن عبدالکریمی، استاد فلسفه برگزار شد. در اين نشست عبدالكريمي درباره تبعات بیماری همه‌گیر کرونا و همچنین مواجهه جامعه روشنفكري ايران با این بحران سخنراني كرد که در ادامه گزیده‌‌ای از آن را می‌خوانید:
ما با حادثه‌ای تازه روبه‌رو شده‌ایم و فعلا قضاوت درباره اینکه نتایج و پیامد‌های آن چیست و جامعه ما و جامعه جهانی را به کدام سمت‌وسو می‌برد دشوار است. درباره کرونا در همین ایام ادبیات خاصی شکل گرفت. من دانش‌آموخته فلسفه هستم و بحث‌هایی که دنبال می‌کنم معمولا نسبت زیادی با حیات اجتماعی دارد و از این رهیافت و از زاویه‌ای کلی‌تر به مسئله نگاه می‌کنم. اگر بخواهیم به کره زمین و تمدن جهانی بیندیشیم باید مسئله را در سطح بومی، سطح مسئله فردی و مسائل وجودی بررسی کنیم. مکرون رئیس‌جمهور فرانسه گفته بود که ما در حال جنگ با یک دشمن نامرئی هستیم. ویروس کرونا اموری را متغیر کرد.
درواقع انسان مدرن سرتاسر امید بود و اگر عصر روشنگری را به خاطر بیاوریم درواقع قرار بود علم جدید تمام مسائل را حل کند. در دهه‌های 40 و 50 میلادی از یک هنرپیشه آمریکایی نظرش را درباره مرگ پرسیدند و او پاسخ داد تا پیر شویم علم همه‌چیز را حل می‌کند. همه ما امید زیادی به تکنولوژی داریم برای مثال وقتی به اتاق جراحی می‌رویم نگران نیستیم که برنگردیم. در این وضعیت کرونا به‌یکباره زیر پایمان را خالی کرد و ساده‌ترین امور و روابط را متزلزل و محدود کرد. کره زمین با شتاب اجتناب‌ناپذیر پیش می‌رفت و گویی کرونا مثل یک امپراتور همه بشریت را به‌خط کرد و بشر در سطح جهانی کمی آرام گرفت. احساس خاصی در سراسر جهان شکل گرفته و گویا نظام جهانی نمی‌تواند تمدن جهانی را حفظ کند.
به‌هرحال این پرسش جدی است که تحولاتی که کرونا ایجاد کرد کی تمام می‌شود؟ در یک لحظه از تاریخ بشر ثبات وجود ندارد و پاره‌ای از زمان تاریخی است. به تعبیر متون مقدس زمانی است که یک ماه به هزار سال می‌ارزد و زمان قدسی است. گاهی در یک دوران به چنان جهش فکری می‌رسیم که با 30سال مطالعه نمی‌توانستیم به آن دست پیدا کنیم. آیا کرونا نوید پیدایش یک دوران جدید را می‌دهد؟ آنچنان که اهل نظر می‌گویند: ما شاهد یک زیست‌جهان تاریخی هستیم و جهان به نحو دیگری متغیر می‌شود. پاره‌ای از متفکران معتقدند ویروس کرونا جهان را با یک جهان مدرن تازه روبه‌رو می‌کند و من چنین احساسی ندارم و می‌پذیرم در جهان تحولاتی اتفاق افتاده ولی در طول تاریخ از این تحولات در جهان زیاد بوده. مثلا طاعونی که در ایران آمد در حافظه تاریخی ما جایی ندارد و یقینا کرونا فراموش خواهد شد. من معتقد نیستم کرونا جهان را متغیر می‌کند و باید برای این تغییر درکی از هستی صورت بگیرد تا عالمیت عالم دگرگون شود. کرونا یک حادثه استثنایی بود. یکی از وجوه استثنایی، اشتراک در سطح جهانی بود. پاره‌ای از متفکران معتقدند که وضعیتی استثنایی است و وضعیت استثنایی را اولین‌بار فیلسوف آلمانی کارل اشمیت بیان کرد. او معتقد است حالتی پیش می‌آید که قدرت سیاسی فرمانروایان برای خیر عمومی از قانون فراتر می‌رود. این وضعیت سبب می‌شود قدرتمندان قانون را زیر پا بگذارند. به نظر می‌آید این وضعیت امروز به قاعده تبدیل شده است.
وضعیت غربی‌ها با ما تفاوت زیادی دارد. بحران در بخشی از زندگی جهان سوم به التهابات جامعه تبدیل شده است. ما مانند دو روستای متفاوت شده‌ایم و حرف اصلی این است که قصه این دو روستا را یکی نکنید و نباید خودمان را با غرب مقایسه کنیم. ما باید با زبان خودمان مشکلات را حل کنیم. متأسفانه فهم روشنفکر ایرانی از مسائل تاریخی از عوام فراتر نمی‌رود. ما شاهد ظهور یک جهان پساسرمایه‌داری هستیم. نظام سرمایه‌داری ارزش‌های فئودالی را فروریخت و آزادی مدنی را ایجاد کرد، اما نظام مالی به دلیل انباشت سرمایه، نظم جهانی را به‌هم زد. تمدن کنونی قدرتمندترین و بزرگ‌ترین تمدنی است که بشر به خودش دیده، اما هیچ‌گاه به اندازه امروز فقر وجود نداشته و تکنولوژی این نیازها را ایجاد کرده است. از مسائل جهانی ما شکاف بیشتر میان کشورهای شمال و جنوب است. امروز فقر عظیمی در جهان وجود دارد که این بحران به جوامع ضعیفی مثل ما منتقل می‌شود.
روند جنگ‌های میکروبیولوژیک دست قدرت‌های اهریمنی است که حتی به‌خاطر منافعشان توده‌های خود را هم قربانی می‌کنند. همه اینها احساسی را برای آنها که فرصت اندیشیدن دارند فراهم کرده است. به نظر می‌آید بشر با یک احساس عدم امنیت مواجه است. ما امروز با دو گونه احساس عدم امنیت مواجه هستیم؛ یک نگرانی فیزیکی است که نگران ازدست‌دادن شغل و درآمد هستیم و این نگرانی عدم امنیت اقتصادی، بسیار خطرناک‌تر است. عدم امنیت دیگر عدم امنیت متافیزیکی و نداشتن نظام اندیشگی است. درواقع یک نظام اندیشگی که پشتوانه زندگی افراد باشد. ما همه به فکر خانه هستیم اما مهم‌تر از خانه مأوا است. نظام‌های اندیشگانی بشر فروپاشیده است و دیگر مردم با کتب مقدس مأنوس نیستند. متأسفانه امروز یگانه ایمان «پول» شده است. در «حال» زندگی می‌کنیم و اسیر زندگی روزمره شده‌ایم. تمدن ما با عدم امنیت در سطح جهانیان روبه‌رو است. کرونا یک حس مشترک را ایجاد کرده و با اینکه آمریکا ما را تحریم کرده، اما ملت آمریکا با ما همدردی کرد. توده‌ها کرونا را فراموش می‌کنند و زندگی به مسیر عادی خود برمی‌گردد اما وظیفه اندیشمندان این است که به خطرات آن بیندیشند.
جهان ما جای امنی برای زندگی نیست و هزاران خطر زندگی را تهدید می‌کند اما راه‌حل فوری هم وجود ندارد، یعنی نمی‌توانیم درحال‌حاضر راه‌حل پیدا کنیم. باید در شرایط کنونی به مسائل اقتصادی پاسخ‌های انسانی دهیم و نمی‌توان با اخلاق مشکلات اقتصادی را حل کرد. کرونا باعث شد مرگ را حس کنیم و به گفته مولانا زندگی با نیستی در هم تنیده است. اگر مرگ با ماست هر لحظه نیستی را تجربه می‌کنیم. کرونا نشان داد دیگران خیلی مهم هستند و زندگی ما به دیگری وابسته است. اما در مورد اینکه این ویروس بنیان زندگی را فرومی‌ریزد شک دارم. این ویروس میزان فزاینده‌ای رنج ایجاد کرده که به زودی هم تمام نخواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.