|

نگاهی به فیلم «بینوایان»

بینوایان پیروز لاج لی

محمد‌علی افتخاری: هر‌چند فیلم «بینوایان» را نمی‌شود به‌عنوان اقتباسی از بینوایان ویکتور هوگو در نظر گرفت اما تلاش کارگردان برای طراحی روابط میان شخصیت‌های فیلمش بی‌شباهت به تصور سنتی ویکتور هوگو از جایگاه «ستم‌دیده و ستمگر» نیست. تصوری که حاصل غلبه نوعی احساس‌گرایی ادبی به موضوعی اجتماعی است که کاربردش را صرفا می‌شود در فراز‌و‌فرودهای تاریخ ادبیات و پیدایش نگرش‌های هنری متفاوت به «هنجارهای اجتماعی» و «هنجارگریزهای قهرمان» جست‌وجو کرد. لاج لی با ارائه تصویری غم‌انگیز از وضعیت حاشیه‌نشینان مونفرمی و محدود‌کردن پیرنگ به مبارزه‌‌ای هیجانی، در پی ارائه تصویری واقعی از مواجهه پلیس و حاشیه‌نشین محروم و ستم‌دیده است. اما هر‌چند کارگردان در نزدیک‌شدن تماشاگر به این تصویر دردناک موفق عمل می‌کند اما باید دید که آیا نگرش سینمایی لاج لی به زندگی عیسا و دوستانش و اشباع‌شدن روایت فیلم از لحنی هیجانی به‌عنوان گامی فراتر از «رسانه‌بودن» پذیرفتنی است؟ به بیانی دیگر حاصل تحقیق سینماگر درباره زندگی شخصیت‌های فیلمش تا چه اندازه قادر است بیان هنری فیلم را به نوعی واکنش مستقل تبدیل کند؟
سرگذشت شخصیت‌های جدا‌افتاده فیلم «بینوایان» که در جبهه مقابل نیروی پلیس برای دفاع از حقوق اولیه شهروندی دست‌و‌پا می‌زنند، درست مثل کاتالیزوری عمل می‌کند که به‌راحتی می‌تواند فعالیت گروه‌های مختلف و کنشگران اجتماعی و سیاسی در مواجهه با قصه «در جست‌و‌جوی عدالت» را به چالش بکشد. تجربه تکرار وقایع این‌چنین در طول نیم قرن اخیر نشان می‌دهد که یکی از ضعیف‌ترین نهادهای فعال در این ماجرا متصدیان فرهنگی هستند و آسان‌ترین نقشه‌‌ای که این نیروهای دست‌پاچه در مواجهه با وضعیت زندگی حاشیه‌نشینان مونفرمی به کار می‌بندند، در نظر گرفتن هنجارهایی است که مدیریت اجتماعی و قوانین مدنی از طریق ابزارهای مدیریتی در اختیارشان قرار می‌دهد. در واقع زمانی هنجارگریزها به «خلاف‌کار» تبدیل می‌شوند که سیستم‌های نظارتی تمرکز خود را بر شکل‌دادن هنجارهای اجتماعی و تعریف سازوکارهای اخلاقی برای شهروندان معطوف می‌کنند. فارغ از اینکه حاصل چنین رویکردی منجر به کشف راه‌های نوین برای ایجاد فاصله طبقاتی بیشتر می‌شود، نکته قابل‌توجه تحمیل نوعی نگرش اپیدمیک به سایر کنشگران فعال در این وادی سرگشتگی است. بدیهی است که درباره عملکرد لاج لی به‌عنوان کنشگر سینمایی، رسانه (هر‌آنچه در روابط مدرن امروز نقش پیام‌رسان و تولید اجزای بنیادین حاشیه فکری درباره وقایع اجتماعی و سیاسی را بر عهده دارد) به‌عنوان همراه همیشگی سینماگران در واکنش به موضوعات اجتماعی نقش بسیار مهمی را ایفا می‌کند. در مورد نوع حضور شخصیت‌های فیلم بینوایان در روایت فیلم، این رسانه است که ضوابط اخلاقی را (مبتنی بر همان سازوکار مدیریتی) تعیین می‌کند. بنابراین از نگاه رسانه هر‌گونه تخطی از این ضوابط با تعاریفی مانند خشونت، ناسازگاری مدنی، آشوبگری و... همراه خواهد بود. جهان داستان، مضمون و دیگر عناصر روایی در پیرنگ فیلم «بینوایان» درست بر مبنای چنین تعاریفی شکل می‌گیرند.
ورود استفان رویز به شهر مونفرمی به‌عنوان غریبه‌‌ای تازه‌وارد و همراهی او با کریس و گوادا او را در موقعیت یک پلیس ناظر قرار می‌دهد. به‌تدریج رفتار شخصیت کریس و تندروی‌های ناعادلانه‌اش، استفان را به‌عنوان جایگزینی عادل و خیرخواه به تماشاگر معرفی می‌کند. اینجاست که لاج لی برای نجات عیسای هنجارگریز همراه دلسوزی را پیشنهاد می‌کند. لاج لی در طراحی میزانسن صحنه پایانی فیلم که عیسا با تفنگ فشفشه‌‌ای بالای راه‌پله ایستاده و مأموران پلیس را هدف قرار داده است، استفان را به نیرویی آماده و مظلوم تبدیل می‌کند. هرچند در ظاهر حضور عیسا در برابر پلیس تصویری متفاوت ارائه می‌کند اما قدرتی که لاج لی در این صحنه به عیسا می‌دهد، همان تصویر غیرواقعی و احساس‌زده‌‌ای است که عملکرد لاج لی و رسانه را در یک راستا قرار می‌دهد؛ چرا‌که اولا تماشاگر در مواجهه با این لحظه از سرگذشت جدا افتادگان اجتماعی شهر مونفرمی، ابتدا باید نقشه طراحی‌شده توسط لاج لی را پذیرفته باشد و سپس با تصویری از انتقام شکوهمند ستم‌دیدگان روبه‌رو شود و این نقشه همان پیرنگی است که با قرار‌دادن کریس به‌عنوان نیروی پلیس در کنار استفان به‌عنوان تازه‌واردی دانا بستر هیجانی فیلم را مهیا می‌کند. دوما با توجه به آنچه از زندگی واقعی حاشیه‌نشینان مونفرمی می‌دانیم، تماشای این صحنه سینمازده، تنها قادر است لحظه‌‌ای آرمانی و دست‌نیافتنی را برای ستم‌دیدگان شهری تداعی کند. در واقع نوع واکنش لاج لی به محرومیت ابدی حاشیه‌نشینان، برآمده از واکنشی است که بستر آن را پلتفرم نوینی به نام رسانه، فراهم کرده و در واقع نگاه سینمایی لاج لی به مبارزه عیسا و نیروهای پلیس در نسبت جدایی‌ناپذیری با مفاهیم ساخته‌شده توسط رسانه قرار دارد. بنابراین با درنظر‌گرفتن تأثیر غیرمستقیم کارگردان از حواشی فکری ژورنالیستی، دور از تصور نیست که دشواری‌های زندگی حاشیه‌نشینان فیلم «بینوایان» در کنش‌هایی هیجانی و قهرمان‌پرور ارائه شوند و طبیعی است که حاصل فرایند سینمایی‌شدن قصه دردناک «قهر عدالت با حاشیه‌نشینان»، لحن انتقادی کارگردان را به کارت‌پستالی چشمگیر تبدیل کند که تنها قابلیت یادآوری یک واقعه تاریخی را داشته باشد. به‌هرحال باوجوداینکه طراحی هنری فیلم «بینوایان» و به‌ویژه استفاده از شیوه‌های مستندنگاری، تلاش دارد تصویری واقعی و دور از کلیشه‌های رایج ژورنالیستی را برای تماشاگر امروز ارائه کند و در این میان شاید قرار است لاج لی به‌عنوان هنرمندی معترض برچسب «آینه تمام‌نمای جامعه‌ بودن» را به فیلمش الصاق کند اما در بازخوانی رسانه‌‌ای لاج لی، به‌هیچ‌وجه نشانی از نگاه سینماگری حساس و کنشگری اجتماعی پیدا نیست. استفان و کریس هردو در یک موضع امنیتی قرار دارند و وظیفه دارند در مقابل هرگونه بی‌نظمی از نیروی بازدارنده «پلیس‌بودن» کمال استفاده را ببرند. در رویکرد رسانه‌های حکومتی، این دو شخصیت، مأمور اجرای قانون در جوامع امروزی هستند؛ عواملی سازمان‌یافته با برنامه‌‌ای از‌پیش‌آماده که سعی می‌کنند حضورشان در روابط اجتماعی امروز را با مفهوم «برقراری عدالت» پیوند دهند. رسانه‌های عمومی نیز این رابطه انتزاعی را پذیرفته‌اند و هر‌چقدر به ظاهر فعالیتی متفاوت داشته باشند، خواسته و ناخواسته شخصیت‌هایی مثل کریس و استفان را به‌عنوان نیروهای هنجارمند یک جامعه در نظر می‌گیرند. این رویکرد در طراحی شخصیت استفان توسط لاج لی نیز دیده می‌شود. در صحنه پایانی سکانس پیدا‌کردن دزد توله شیر، آرامش و عقل‌مداری استفان است که صلاح را متقاعد می‌کند تا دست از دشمنی و کینه‌توزی بردارد. به‌طور‌کلی حضور او در فیلم، ضرورتی غیر از صلاحیت‌بخشیدن به مأموری آگاه و خوش‌قلب ندارد. حال نکته اینجاست که اگر در پیرنگ فیلم «بینوایان» نیروی پلیس به‌عنوان فرشته نجات در نظر گرفته می‌شود پس نقل‌قول پایان فیلم (ویکتور هوگو: «...گیاه بد یا انسان بد نداریم. تنها زارع بد داریم»)که نگاه تماشاگر را متوجه یک نیروی پرورش‌دهنده می‌کند، در تناقض با جایگاهی است که لاج لی برای استفان در نظر می‌گیرد.
به‌هرترتیب حاصل این نگرش که همسویی با خوانش رسانه از مشکلات اجتماعی را نشان می‌دهد، تنها قادر است چرخه بازتولید شخصیت‌های تماشایی و نمایشی را هموار کند. همان نگرش کلیشه‌‌ای رایج در برخی آثار هنری که همواره ستمدیدگان به «مجرم هنجارگریز پیروز» و ستمگران به «نیروی قانونمند، اما شکست‌خورده» تبدیل می‌شوند. بدیهی است که در این میان مفاهیم انتزاعی مثل «عدالت‌خواهی» به اشعاری رؤیاگونه بدل می‌شوند.

محمد‌علی افتخاری: هر‌چند فیلم «بینوایان» را نمی‌شود به‌عنوان اقتباسی از بینوایان ویکتور هوگو در نظر گرفت اما تلاش کارگردان برای طراحی روابط میان شخصیت‌های فیلمش بی‌شباهت به تصور سنتی ویکتور هوگو از جایگاه «ستم‌دیده و ستمگر» نیست. تصوری که حاصل غلبه نوعی احساس‌گرایی ادبی به موضوعی اجتماعی است که کاربردش را صرفا می‌شود در فراز‌و‌فرودهای تاریخ ادبیات و پیدایش نگرش‌های هنری متفاوت به «هنجارهای اجتماعی» و «هنجارگریزهای قهرمان» جست‌وجو کرد. لاج لی با ارائه تصویری غم‌انگیز از وضعیت حاشیه‌نشینان مونفرمی و محدود‌کردن پیرنگ به مبارزه‌‌ای هیجانی، در پی ارائه تصویری واقعی از مواجهه پلیس و حاشیه‌نشین محروم و ستم‌دیده است. اما هر‌چند کارگردان در نزدیک‌شدن تماشاگر به این تصویر دردناک موفق عمل می‌کند اما باید دید که آیا نگرش سینمایی لاج لی به زندگی عیسا و دوستانش و اشباع‌شدن روایت فیلم از لحنی هیجانی به‌عنوان گامی فراتر از «رسانه‌بودن» پذیرفتنی است؟ به بیانی دیگر حاصل تحقیق سینماگر درباره زندگی شخصیت‌های فیلمش تا چه اندازه قادر است بیان هنری فیلم را به نوعی واکنش مستقل تبدیل کند؟
سرگذشت شخصیت‌های جدا‌افتاده فیلم «بینوایان» که در جبهه مقابل نیروی پلیس برای دفاع از حقوق اولیه شهروندی دست‌و‌پا می‌زنند، درست مثل کاتالیزوری عمل می‌کند که به‌راحتی می‌تواند فعالیت گروه‌های مختلف و کنشگران اجتماعی و سیاسی در مواجهه با قصه «در جست‌و‌جوی عدالت» را به چالش بکشد. تجربه تکرار وقایع این‌چنین در طول نیم قرن اخیر نشان می‌دهد که یکی از ضعیف‌ترین نهادهای فعال در این ماجرا متصدیان فرهنگی هستند و آسان‌ترین نقشه‌‌ای که این نیروهای دست‌پاچه در مواجهه با وضعیت زندگی حاشیه‌نشینان مونفرمی به کار می‌بندند، در نظر گرفتن هنجارهایی است که مدیریت اجتماعی و قوانین مدنی از طریق ابزارهای مدیریتی در اختیارشان قرار می‌دهد. در واقع زمانی هنجارگریزها به «خلاف‌کار» تبدیل می‌شوند که سیستم‌های نظارتی تمرکز خود را بر شکل‌دادن هنجارهای اجتماعی و تعریف سازوکارهای اخلاقی برای شهروندان معطوف می‌کنند. فارغ از اینکه حاصل چنین رویکردی منجر به کشف راه‌های نوین برای ایجاد فاصله طبقاتی بیشتر می‌شود، نکته قابل‌توجه تحمیل نوعی نگرش اپیدمیک به سایر کنشگران فعال در این وادی سرگشتگی است. بدیهی است که درباره عملکرد لاج لی به‌عنوان کنشگر سینمایی، رسانه (هر‌آنچه در روابط مدرن امروز نقش پیام‌رسان و تولید اجزای بنیادین حاشیه فکری درباره وقایع اجتماعی و سیاسی را بر عهده دارد) به‌عنوان همراه همیشگی سینماگران در واکنش به موضوعات اجتماعی نقش بسیار مهمی را ایفا می‌کند. در مورد نوع حضور شخصیت‌های فیلم بینوایان در روایت فیلم، این رسانه است که ضوابط اخلاقی را (مبتنی بر همان سازوکار مدیریتی) تعیین می‌کند. بنابراین از نگاه رسانه هر‌گونه تخطی از این ضوابط با تعاریفی مانند خشونت، ناسازگاری مدنی، آشوبگری و... همراه خواهد بود. جهان داستان، مضمون و دیگر عناصر روایی در پیرنگ فیلم «بینوایان» درست بر مبنای چنین تعاریفی شکل می‌گیرند.
ورود استفان رویز به شهر مونفرمی به‌عنوان غریبه‌‌ای تازه‌وارد و همراهی او با کریس و گوادا او را در موقعیت یک پلیس ناظر قرار می‌دهد. به‌تدریج رفتار شخصیت کریس و تندروی‌های ناعادلانه‌اش، استفان را به‌عنوان جایگزینی عادل و خیرخواه به تماشاگر معرفی می‌کند. اینجاست که لاج لی برای نجات عیسای هنجارگریز همراه دلسوزی را پیشنهاد می‌کند. لاج لی در طراحی میزانسن صحنه پایانی فیلم که عیسا با تفنگ فشفشه‌‌ای بالای راه‌پله ایستاده و مأموران پلیس را هدف قرار داده است، استفان را به نیرویی آماده و مظلوم تبدیل می‌کند. هرچند در ظاهر حضور عیسا در برابر پلیس تصویری متفاوت ارائه می‌کند اما قدرتی که لاج لی در این صحنه به عیسا می‌دهد، همان تصویر غیرواقعی و احساس‌زده‌‌ای است که عملکرد لاج لی و رسانه را در یک راستا قرار می‌دهد؛ چرا‌که اولا تماشاگر در مواجهه با این لحظه از سرگذشت جدا افتادگان اجتماعی شهر مونفرمی، ابتدا باید نقشه طراحی‌شده توسط لاج لی را پذیرفته باشد و سپس با تصویری از انتقام شکوهمند ستم‌دیدگان روبه‌رو شود و این نقشه همان پیرنگی است که با قرار‌دادن کریس به‌عنوان نیروی پلیس در کنار استفان به‌عنوان تازه‌واردی دانا بستر هیجانی فیلم را مهیا می‌کند. دوما با توجه به آنچه از زندگی واقعی حاشیه‌نشینان مونفرمی می‌دانیم، تماشای این صحنه سینمازده، تنها قادر است لحظه‌‌ای آرمانی و دست‌نیافتنی را برای ستم‌دیدگان شهری تداعی کند. در واقع نوع واکنش لاج لی به محرومیت ابدی حاشیه‌نشینان، برآمده از واکنشی است که بستر آن را پلتفرم نوینی به نام رسانه، فراهم کرده و در واقع نگاه سینمایی لاج لی به مبارزه عیسا و نیروهای پلیس در نسبت جدایی‌ناپذیری با مفاهیم ساخته‌شده توسط رسانه قرار دارد. بنابراین با درنظر‌گرفتن تأثیر غیرمستقیم کارگردان از حواشی فکری ژورنالیستی، دور از تصور نیست که دشواری‌های زندگی حاشیه‌نشینان فیلم «بینوایان» در کنش‌هایی هیجانی و قهرمان‌پرور ارائه شوند و طبیعی است که حاصل فرایند سینمایی‌شدن قصه دردناک «قهر عدالت با حاشیه‌نشینان»، لحن انتقادی کارگردان را به کارت‌پستالی چشمگیر تبدیل کند که تنها قابلیت یادآوری یک واقعه تاریخی را داشته باشد. به‌هرحال باوجوداینکه طراحی هنری فیلم «بینوایان» و به‌ویژه استفاده از شیوه‌های مستندنگاری، تلاش دارد تصویری واقعی و دور از کلیشه‌های رایج ژورنالیستی را برای تماشاگر امروز ارائه کند و در این میان شاید قرار است لاج لی به‌عنوان هنرمندی معترض برچسب «آینه تمام‌نمای جامعه‌ بودن» را به فیلمش الصاق کند اما در بازخوانی رسانه‌‌ای لاج لی، به‌هیچ‌وجه نشانی از نگاه سینماگری حساس و کنشگری اجتماعی پیدا نیست. استفان و کریس هردو در یک موضع امنیتی قرار دارند و وظیفه دارند در مقابل هرگونه بی‌نظمی از نیروی بازدارنده «پلیس‌بودن» کمال استفاده را ببرند. در رویکرد رسانه‌های حکومتی، این دو شخصیت، مأمور اجرای قانون در جوامع امروزی هستند؛ عواملی سازمان‌یافته با برنامه‌‌ای از‌پیش‌آماده که سعی می‌کنند حضورشان در روابط اجتماعی امروز را با مفهوم «برقراری عدالت» پیوند دهند. رسانه‌های عمومی نیز این رابطه انتزاعی را پذیرفته‌اند و هر‌چقدر به ظاهر فعالیتی متفاوت داشته باشند، خواسته و ناخواسته شخصیت‌هایی مثل کریس و استفان را به‌عنوان نیروهای هنجارمند یک جامعه در نظر می‌گیرند. این رویکرد در طراحی شخصیت استفان توسط لاج لی نیز دیده می‌شود. در صحنه پایانی سکانس پیدا‌کردن دزد توله شیر، آرامش و عقل‌مداری استفان است که صلاح را متقاعد می‌کند تا دست از دشمنی و کینه‌توزی بردارد. به‌طور‌کلی حضور او در فیلم، ضرورتی غیر از صلاحیت‌بخشیدن به مأموری آگاه و خوش‌قلب ندارد. حال نکته اینجاست که اگر در پیرنگ فیلم «بینوایان» نیروی پلیس به‌عنوان فرشته نجات در نظر گرفته می‌شود پس نقل‌قول پایان فیلم (ویکتور هوگو: «...گیاه بد یا انسان بد نداریم. تنها زارع بد داریم»)که نگاه تماشاگر را متوجه یک نیروی پرورش‌دهنده می‌کند، در تناقض با جایگاهی است که لاج لی برای استفان در نظر می‌گیرد.
به‌هرترتیب حاصل این نگرش که همسویی با خوانش رسانه از مشکلات اجتماعی را نشان می‌دهد، تنها قادر است چرخه بازتولید شخصیت‌های تماشایی و نمایشی را هموار کند. همان نگرش کلیشه‌‌ای رایج در برخی آثار هنری که همواره ستمدیدگان به «مجرم هنجارگریز پیروز» و ستمگران به «نیروی قانونمند، اما شکست‌خورده» تبدیل می‌شوند. بدیهی است که در این میان مفاهیم انتزاعی مثل «عدالت‌خواهی» به اشعاری رؤیاگونه بدل می‌شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.