نشست «وضعیت کنونی فلسفه در ایران» در موسسه پرسش به بهانه روز جهانی فلسفه برگزار شد
ماجرای فلسفه در ایران
گروه اندیشه: سمینار «وضعیت کنونی فلسفه در ایران» به مناسبت روز جهانی فلسفه مصادف با 21نوامبر با یکهفته تاخیر، در «موسسه پرسش» برگزار شد. در این سمینار که بهعلت استقبال علاقهمندان، تعداد زیادی ایستاده و از حیاط موسسه آن را گوش میکردند، ضیاء موحد و جواد طباطبایی به ایراد سخنرانی پرداختند. موحد از اوضاع مناسب و روبهرشد فلسفه تحلیلی در ایران طی یکی، دودهه اخیر و اقبال روزافزون بینالمللی به فیلسوفان جوانی که در دپارتمانهای مختلف در حال تحقیق هستند، گفت. همچنین با انتقاد از غیرتاریخی بودن فلسفه تحلیلی از تغییر در رویکردهای آن گفت و نسبت به نزدیکی فلسفه تحلیلی و فلسفه قارهای ابراز امیدواری کرد. طباطبایی، اما حاصل صدسال گذشته دانشگاه تهران در فلسفه سیاسی را جز اتلاف وقت و انرژی ندانست و از جوانان علاقهمند خواست، «تغییر» را بر این دانشگاه تحمیل کنند. گزارش سخنرانیهای این سمینار را بخوانید.
ضیاء موحد:
وضعیت فلسفه تحلیلی در ایران
تاریخ فلسفه تحلیلی از افلاطون و ارسطو آغاز میشود و در دنیای اسلام به ابنسینا میرسد. مباحثی که او در رساله شفا مطرح میکند، این مساله را بهخوبی نشان میدهد. در دنیای اسلام هیچکس به اندازه او رساله ندارد و در 30رساله خود بحث را همیشه با منطق آغاز میکند. از نظر او اگر مقدمات قیاس را متوجه شویم، نتیجهگیری بعد از آن به صورت شهودی بهدست میآید. در غرب فرگه و هوسرل در اواخر قرن 19 منشأ دو سنت فلسفی موجود میشوند. فرگه فلسفه تحلیلی و هوسرل پدیدارشناسی را پایهریزی میکند. پایهگذار فلسفه تحلیلی چنانکه ویتگنشتاین میگوید فرگه است. در ایران هر دو این فلسفهها در یک سال متولد شدند. احمد فردید فلسفه قارهای را معرفی کرد و منوچهر بزرگمهر فلسفه تحلیلی را. فردید در سال 1323 مقالهای هفتصفحهای در مورد هایدگر نوشت. سال بعد مقالهای در مورد فلسفه کانت نوشت که آن هم هفتصفحه بود. کمی بعدتر هم مقالهای در مورد هوسرل نوشت. او با این حجم کم فقط فهرست مطالبی را نوشت که قصد داشت بیان کند. منوچهر بزرگمهر هم در همان سال مقالهای با عنوان «تغییرات اخیر در فلسفه» ترجمه کرد. این مقاله به مباحث منطقی راسل اشاره میکند. از سال42 به بعد حضور بزرگمهر چشمگیرتر شد و مقالاتی در مورد هیوم و دیگران نوشت. او حدود 10مقاله در حوزه فلسفه تحلیلی نوشته است. همچنین در سالهای قبل از انقلاب درسگفتارهای مرحوم مطهری در منزل ایشان برگزار میشد که بزرگمهر و چند نفر دیگر در این جلسات شرکت میکردند و البته نه صاحب مجلس و نه میهمانان خودشان هم نمیدانستند در مورد چه چیزی صحبت میکنند. دکتر مهدی حائری هم در آن سالها فعال بود. او فارغالتحصیل حوزه علمیه قم بود و فلسفه اسلامی را خوب میدانست. اما ایشان هم از فلسفه تحلیلی مطلقا چیزی نمیدانستند. من مقالهای در نقد نظریات ایشان نوشتم و به انتشارات نشر دانشگاهی سپردم. آنها به علت رودربایستی با مرحوم حائری آن را چاپ نکردند اما نهایتا مقاله چاپ و مشخص شد چه کسی اشتباه میکرده است. توصیه بنده این است که مباحث ایشان در فلسفه تحلیلی جدی گرفته نشود. قبل از انقلاب، در حوزه منطق هم کتاب مرحوم مصاحب را داشتیم. یک کتاب هم مرحوم بزرگمهر ترجمه کرد. قبل از آن در مجله خرد قول ترجمه آن کتاب را داده بود. اما بعد از خرید کتاب و خواندن آن در نیمههای شب آنقدر عصبانی شدم که در دم مقالهای را برای آیندگان نوشتم. اشتباهات او در این ترجمه بیش از حد تصور بود.
فرار به دپارتمان فلسفه ریاضی
بعد از انقلاب داستان عجیبتر شد. فلسفه تحلیلی با آثار عبدالکریم سروش وارد مرحله جدیدی شد. فلسفه دین و پارادوکس همپل و مساله ابطالپذیری و چوب بر گرده مارکسیستهازدن به یکدیگر آمیختند و ملغمه عجیبی ساخته شد. اما این اولینباری بود که فلسفه جدی گرفته میشد چون دین ابتلای جامعه بود. در این جدال افراد دیگری هم شرکت داشتند: صادق لاریجانی، وحید دستجردی و دیگران. سال 61 به موسسه حکمت و فلسفه رفتم و شروع بهتدریس منطق کردم زیرا آنچه از فلسفه تحلیلی میخواستم بگویم به منطق فرگه نیاز داشت. کلاسها بهشدت سیاسی شده بود. دانشگاهها تازه باز شده بود و حدود 200نفر از دانشگاههای مختلف در کلاس شرکت میکردند و بحثها بهناچار به سیاست کشیده میشد. پس از آن شبهاتی وارد شد و مجبور شدم فرار را بر قرار ترجیح دهم و به دپارتمان فلسفه ریاضی بروم. چندسال بعد، دانشگاه تربیت مدرس این رشته را تاسیس کرد. آقای دستجردی هم فلسفه را به پژوهشگاه دانشهای بنیادی آورد. بعد از آن هم فلسفه علم توسط آقای گلشنی در دانشگاه صنعتیشریف تاسیس شد. دو دوره اول کیفیت استادان خوب بود اما بعد از آن پایین آمد. عدهای از دانشجویان همان دانشکده برای تحصیل به خارج رفتند و پس از بازگشت به بهترین استادهای حال حاضر ما تبدیل شدند؛ افرادی همچون کاوه لاجوردی، نصرالله موسویان، کرباسیزاده و شیخ رضایی.
اقبال به فلسفه اسلامی
در سالهای بعد از انقلاب، مدرسه منطق تاسیس شد و افراد مهمی در آنجا مشغول فعالیت شدند. این تقسیمبندی بین منطق ریاضی و منطق فلسفی به رسمیت شناخته شد. سالهای سال در مورد فلسفه اسلامی و منطق اسلامی صحبتی در غرب نشده بود. فیلسوفی به نام «رشر» مباحث منطق اسلامی را خوانده بود و بعد از آن توجه به منطق اسلامی آغاز شد. هماکنون هم افرادی چون هاجز، تونی استریت بلژیکی و پولتام استرالیایی در این زمینه فعال هستند و با آنها در ارتباط هستیم. آنها متوجه شدند که منطقدانهای اسلامی هم کارهای جالبی انجام دادهاند و در ایران دانشجویان علاقهمند فراوانی داریم؛ دانشجویانی که هم با مباحث منطق قدیم و هم با مباحث منطق جدید آشنا هستند. متون قدیمی مثل شفا و قیاس پس از قرنها دوباره در حال خواندهشدن هستند. برای اولینبار مقالات کارشناسان موسسه حکمت و فلسفه و انجمن منطق و چند دپارتمان فعال دیگر در حوزه فلسفه تحلیلی در نشریات بینالمللی به چاپ رسید.
انتقاد از خود
اولین تفاوت فلسفه تحلیلی و فلسفه قارهای در تاریخیبودن است. این ایرادی است که اخیرا بین فیلسوفان تحلیلی مطرح شده است. فلسفه تحلیلی فلسفهمحور است و تاریخ را نمیبیند. دومین مساله استدلال و توجیه است که میزان آن در فلسفه تحلیلی بسیار بالاست. فلسفه قارهای بیشتر نظامسازی میکند و درجه استدلال و توجیه کمتری دارد. اتفاق مبارک این است که این دو در حال نزدیکشدن به یکدیگر هستند.
فلسفه بهمثابه دیالوگ
مشکل ما برقراری دیالوگ است؛ اینکه بدون تهمتزدن بحثی را همانند بحثهای منطقی سقراط پیش ببریم. او وقتی در مورد عدالت حرف میزد، میدانست که تعریف کامل و جامعی در مورد آن وجود ندارد و با دیالوگ باید به آن رسید. ما همه از زیر شنل سقراط درآمدهایم. آزادی، عدالت، نوع حکومت و... هیچ تعریف مشخص و ثابتی ندارد، مثلا در مورد رمانتیسم 140هزار تعریف وجود دارد. هدف از فلسفه این است که برای این نوع بحثکردن تربیت شویم. اما در علوم اینگونه نیست. فلسفه قرار نیست چیزی را ثابت کند؛ مهم طرح مساله است. با فلسفه نه میتوان وجود خدا را ثابت کرد و نه حتی جهان خارج را. کانت هم از اصطلاح رسوایی فلسفه استفاده میکند. بنا نیست با فلسفه به جواب سوالهای بزرگ برسیم. باید به صورت متواضع با فلسفه برخورد کنیم. عدم توجه به این مساله موجب بیعلاقگی دانشجویان میشود.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
سیدجواد طباطبایی:
اندیشه سیاسی ما گذشتهای ندارد
فلسفیدن با سقراط آغاز شده است. فلسفیدن اصطلاحی یونانی است. معنای آن پرسشکردن در مورد مشکلات است و نه مسایل. ظاهرا بهنظر میآید که فلسفه سیاسی ربطی به منطق ندارد اما به لحاظ تاریخی این دو به هم مربوط هستند. از سقراط که نوشتهای باقی نمانده اما از طریق افلاطون میتوان نظر او را فهمید. در 10، 20سال گذشته رایج شده است که از فلسفههای مضاف حرف میزنند و فلسفه سیاست را هم جزو آن قرار میدهند. از کلمات زشت و نابهنجاری که جعل شده است استفاده میکنند. فلسفه مضاف ترکیب بیمعنایی است و فقط در بحث یک عده به اصطلاح فیلسوف ایرانی استفاده میشود. یک فلسفه بیشتر وجود ندارد و چیزی به نام فلسفه مضاف وجود ندارد.
معروفترین رساله افلاطون در مورد نظام حکومتی است که به اشتباه به جمهور ترجمه شده است. «السیاسه» کلمه دقیقتری است. افلاطون تلاش کرده است مفاهیم مختلفی از جمله عدالت و عالم مُثل را که در 10دفتر گرد آمدهاند به هم مربوط کند. رساله جمهور و رساله متافیزیک و فلسفه امور انسانی چنانکه ارسطو گفت همه در یک راستا هستند. آنچه بهعنوان تقسیمبندی بین حکمت نظری و حکمت عملی رایج شده است، صحیح نیست. چون از نظر ارسطو حکمت عملی وجود ندارد و این اصلا با تعریف حکمت سازگار نیست. شاگردان ارسطو این تقسیمبندی را به وجود آوردند، ابنسینا هم از این تقسیمبندی استفاده میکرد اما در یونان باستان این تقسیمبندی وجود نداشت.
فلسفه سیاسی به جای پاسخگفتن به مسایل سیاسی، مناسبات شهروندانه را بررسی میکند. بحثهای فلسفه سیاسی برای همیشه باز است. اینکه باب شده میگویند با یک کتاب یا یک علم همه چیز قابل حل است، صحیح نیست. اینکه این نظام سیاسی خوب است یا آن هم مدنظر نیست. هدف این است که تمام مناسبات را میتوانیم در معادلات موجود ببینیم و مشکلات و مسایل را درک کنیم و قرار نیست به جواب قطعی برسیم. در دوره اسلامی یکبار بهصورت تاریخی با فلسفه سیاسی مواجه شدهایم. از قرن دوم به بعد منابع یونانیان در این زمینه به عربی ترجمه شد. نخستین فیلسوفان اسلامی در مورد طبیعت مدینه شروع به تحقیق کردند. فارابی جزو اولینها بود. او در زمینه علم سیاسی یا همان فلسفه مدنی جزو برترینهاست. مطالب فلسفه یونان هم البته مثلهشده ترجمه شده است. ارسطو در مورد مسایل انسانی و فلسفی دو کتاب مهم نوشته است: «اخلاق نیکوماخوس» و «کتاب سیاست». اما فیلسوفان مسیحی بیشتر از آنکه ارسطویی باشند، افلاطونیمشرب بودهاند. فارابی نظامی را روی این مجموعه ساخت. ابنرشد هم این کار را کرده است. بعد از فارابی فلسفه سیاسی یونانی در دوره اسلامی از بین رفت. در علم مدنی بیشتر به یونانیها ارجاع داده میشد. ارسطو اخلاق را مقدمه سیاست میدانست. فلسفه اخلاق آنها با ما متفاوت است. ما سیاست یونانی را نتوانستیم جذب کنیم. مسیحیها هم تا قرن 13 نتوانستند این کار را انجام دهند چون مناسبات شهروندی نداشتند. کلمه یونانی شهروند، پولیتِس، معادل ندارد. عنوان کتاب فارابی هم آرا اهل مدینه فاضله است. اهل مدینه همان ترجمه کلمه شهروند است. بحث فلسفه سیاسی تا آغاز دوران جدید به زوال رفت. با شروع دوره جدید بار دیگر با مقداری از مباحث فلسفه سیاسی به خصوص در دوره ناصری آشنایی پیدا کردیم. این اتفاق جدید در کلیت فلسفه، اقتصاد، اخلاق و... افتاده بود. عدهای درصدد توجیه شکاف بین ما و غرب بودهاند. مستشارالدوله در زمان مشروطه به اهمیت قانون و عدالتخانه پی برده بود. 70سال قبل از مشروطه در مورد عدالتخانه آثار مکتوب داریم. کمکم نکات مهمی را از فلسفه سیاسی مدرن غرب گرفتیم. آزادی که پیش از آن کلمه «حریت» به جای آن استفاده میشد از این جمله بود. فقط زمانی مجبور شدیم فلسفه سیاسی جدید را جدی بگیریم که در نهایت استیصال متوجه شده بودیم چه گرفتاریای به وجود آمده است. کمکم مدرسه علوم سیاسی تاسیس شد. مدرسه حقوق هم کمی بعدتر تشکیل شد و از ترکیب این دو، دانشکده حقوق و علوم سیاسی به وجود آمد.
حفظ کلیت سنت
نظام سنت قدمایی ما در اکثر موارد مشکلی ندارد و فقط در یکسری جزییات مشکل وجود دارد. کلیت آن نظام را میتوان با واردکردن عناصری همچون طب حفظ کرد. اما به مباحث پایهای توجه نشان ندادیم. خیلیها خوششان نمیآید اما کتاب «بنیاد فلسفه سیاسی در غرب» دکتر عنایت را در نظر بگیرید؛ به هیچ چیزی در مورد بنیاد اشارهای نمیکند. یک نفر دیگر هم در سالهای اخیر کتابی نوشت و اسم آن را مبانی فلسفه سیاسی گذاشت؛ حتی انتخاب واژه فارسی هم اشتباه است چه برسد به مفهوم آن. «شهریار» ماکیاولی از اولین کتابهای حوزه فلسفه سیاسی است که ترجمه شده است. دکتر محمود سنایی جزو معدود نفراتی بود که انگلیسی و فارسی را خوب میدانست و چند رساله در این زمینه ترجمه کرده بود. بخشی از رساله جان لاک را آقای سنایی ترجمه کرد. دو مترجم جدید هم اخیرا ترجمه کردهاند که در آمریکا درس خوانده و زندگی میکنند و ترجمههایشان کاملا غلط است. امروزه آثار آلن بدیو را نیز ترجمه میکنند که هیچچیز برای گفتن ندارد.
تبدیل تخصص به تفنن
روشنفکران ما پس از مدتی از تخصص سراغ تعهد رفتند. آل احمد این مفهوم را از سارتر گرفته بود. تعهد هم که معنایش اصلا معلوم نیست پس تبدیل به تفنن شد. انتشارات تعطیل شد و مجلات انتقادی به حاشیه رفتند و فضا سیاستزده و ضدامپریالیستی شد. افرادی مثل بزرگمهر و عنایت به سایه رفتند و عدهای از بیرون از دانشگاه از سر تفنن وارد شدند و متون فلسفه سیاسی در دو دهه اخیر ترجمه نشد. از صدمنبع اصلی فقط چهار یا پنجکتاب تا حدی درست ترجمه شده است. زبان در طول تاریخ متحول میشود اما مترجمان ما در جریان این تحول نیستند. بسیاری از آثاری هم که وجود دارند تفسیرهای کتابهای مبدأ هستند. همه متنهای اساسی بارها و بارها در دورههای مختلف تفسیر شدند. دهها تفسیر از لاک، هابز و... در دنیا منتشر شده است. اما هیچ کدام از نوشتههای تفسیری مهم تاکنون ترجمه نشده است.
حضور فیزیکی استاد
دیدن و در حضور یک استادبودن برای دانشجو مهم است. اینکه چگونه میخواند، چگونه درگیر میشود و چگونه مفاهیم را ورز میدهد، مهم است. جوانان کنونی ما باید از آنچه در دانشگاههای مختلف تدریس میشود ناامید باشند. به این فضاها نباید اعتماد کرد. دانشجویان باید سراغ متنهای اساسی و یادگرفتن زبانهای خارجی بروند. اندیشه سیاسی ما گذشتهای ندارد. حاصل صدسال گذشته دانشگاه تهران در فلسفه سیاسی جز اتلاف وقت و انرژی نبوده است. جوانان علاقهمند باید این تغییر را بر دانشگاه تحمیل کنند. در زمانهای قبل همه فقط میخواستند دولت را عوض کنند که به حذف خودشان منتهی شد و اتلاف انرژی بود. به قول نیچه دانشجویان آینده باید سربازان علم باشند.
ضیاء موحد:
وضعیت فلسفه تحلیلی در ایران
تاریخ فلسفه تحلیلی از افلاطون و ارسطو آغاز میشود و در دنیای اسلام به ابنسینا میرسد. مباحثی که او در رساله شفا مطرح میکند، این مساله را بهخوبی نشان میدهد. در دنیای اسلام هیچکس به اندازه او رساله ندارد و در 30رساله خود بحث را همیشه با منطق آغاز میکند. از نظر او اگر مقدمات قیاس را متوجه شویم، نتیجهگیری بعد از آن به صورت شهودی بهدست میآید. در غرب فرگه و هوسرل در اواخر قرن 19 منشأ دو سنت فلسفی موجود میشوند. فرگه فلسفه تحلیلی و هوسرل پدیدارشناسی را پایهریزی میکند. پایهگذار فلسفه تحلیلی چنانکه ویتگنشتاین میگوید فرگه است. در ایران هر دو این فلسفهها در یک سال متولد شدند. احمد فردید فلسفه قارهای را معرفی کرد و منوچهر بزرگمهر فلسفه تحلیلی را. فردید در سال 1323 مقالهای هفتصفحهای در مورد هایدگر نوشت. سال بعد مقالهای در مورد فلسفه کانت نوشت که آن هم هفتصفحه بود. کمی بعدتر هم مقالهای در مورد هوسرل نوشت. او با این حجم کم فقط فهرست مطالبی را نوشت که قصد داشت بیان کند. منوچهر بزرگمهر هم در همان سال مقالهای با عنوان «تغییرات اخیر در فلسفه» ترجمه کرد. این مقاله به مباحث منطقی راسل اشاره میکند. از سال42 به بعد حضور بزرگمهر چشمگیرتر شد و مقالاتی در مورد هیوم و دیگران نوشت. او حدود 10مقاله در حوزه فلسفه تحلیلی نوشته است. همچنین در سالهای قبل از انقلاب درسگفتارهای مرحوم مطهری در منزل ایشان برگزار میشد که بزرگمهر و چند نفر دیگر در این جلسات شرکت میکردند و البته نه صاحب مجلس و نه میهمانان خودشان هم نمیدانستند در مورد چه چیزی صحبت میکنند. دکتر مهدی حائری هم در آن سالها فعال بود. او فارغالتحصیل حوزه علمیه قم بود و فلسفه اسلامی را خوب میدانست. اما ایشان هم از فلسفه تحلیلی مطلقا چیزی نمیدانستند. من مقالهای در نقد نظریات ایشان نوشتم و به انتشارات نشر دانشگاهی سپردم. آنها به علت رودربایستی با مرحوم حائری آن را چاپ نکردند اما نهایتا مقاله چاپ و مشخص شد چه کسی اشتباه میکرده است. توصیه بنده این است که مباحث ایشان در فلسفه تحلیلی جدی گرفته نشود. قبل از انقلاب، در حوزه منطق هم کتاب مرحوم مصاحب را داشتیم. یک کتاب هم مرحوم بزرگمهر ترجمه کرد. قبل از آن در مجله خرد قول ترجمه آن کتاب را داده بود. اما بعد از خرید کتاب و خواندن آن در نیمههای شب آنقدر عصبانی شدم که در دم مقالهای را برای آیندگان نوشتم. اشتباهات او در این ترجمه بیش از حد تصور بود.
فرار به دپارتمان فلسفه ریاضی
بعد از انقلاب داستان عجیبتر شد. فلسفه تحلیلی با آثار عبدالکریم سروش وارد مرحله جدیدی شد. فلسفه دین و پارادوکس همپل و مساله ابطالپذیری و چوب بر گرده مارکسیستهازدن به یکدیگر آمیختند و ملغمه عجیبی ساخته شد. اما این اولینباری بود که فلسفه جدی گرفته میشد چون دین ابتلای جامعه بود. در این جدال افراد دیگری هم شرکت داشتند: صادق لاریجانی، وحید دستجردی و دیگران. سال 61 به موسسه حکمت و فلسفه رفتم و شروع بهتدریس منطق کردم زیرا آنچه از فلسفه تحلیلی میخواستم بگویم به منطق فرگه نیاز داشت. کلاسها بهشدت سیاسی شده بود. دانشگاهها تازه باز شده بود و حدود 200نفر از دانشگاههای مختلف در کلاس شرکت میکردند و بحثها بهناچار به سیاست کشیده میشد. پس از آن شبهاتی وارد شد و مجبور شدم فرار را بر قرار ترجیح دهم و به دپارتمان فلسفه ریاضی بروم. چندسال بعد، دانشگاه تربیت مدرس این رشته را تاسیس کرد. آقای دستجردی هم فلسفه را به پژوهشگاه دانشهای بنیادی آورد. بعد از آن هم فلسفه علم توسط آقای گلشنی در دانشگاه صنعتیشریف تاسیس شد. دو دوره اول کیفیت استادان خوب بود اما بعد از آن پایین آمد. عدهای از دانشجویان همان دانشکده برای تحصیل به خارج رفتند و پس از بازگشت به بهترین استادهای حال حاضر ما تبدیل شدند؛ افرادی همچون کاوه لاجوردی، نصرالله موسویان، کرباسیزاده و شیخ رضایی.
اقبال به فلسفه اسلامی
در سالهای بعد از انقلاب، مدرسه منطق تاسیس شد و افراد مهمی در آنجا مشغول فعالیت شدند. این تقسیمبندی بین منطق ریاضی و منطق فلسفی به رسمیت شناخته شد. سالهای سال در مورد فلسفه اسلامی و منطق اسلامی صحبتی در غرب نشده بود. فیلسوفی به نام «رشر» مباحث منطق اسلامی را خوانده بود و بعد از آن توجه به منطق اسلامی آغاز شد. هماکنون هم افرادی چون هاجز، تونی استریت بلژیکی و پولتام استرالیایی در این زمینه فعال هستند و با آنها در ارتباط هستیم. آنها متوجه شدند که منطقدانهای اسلامی هم کارهای جالبی انجام دادهاند و در ایران دانشجویان علاقهمند فراوانی داریم؛ دانشجویانی که هم با مباحث منطق قدیم و هم با مباحث منطق جدید آشنا هستند. متون قدیمی مثل شفا و قیاس پس از قرنها دوباره در حال خواندهشدن هستند. برای اولینبار مقالات کارشناسان موسسه حکمت و فلسفه و انجمن منطق و چند دپارتمان فعال دیگر در حوزه فلسفه تحلیلی در نشریات بینالمللی به چاپ رسید.
انتقاد از خود
اولین تفاوت فلسفه تحلیلی و فلسفه قارهای در تاریخیبودن است. این ایرادی است که اخیرا بین فیلسوفان تحلیلی مطرح شده است. فلسفه تحلیلی فلسفهمحور است و تاریخ را نمیبیند. دومین مساله استدلال و توجیه است که میزان آن در فلسفه تحلیلی بسیار بالاست. فلسفه قارهای بیشتر نظامسازی میکند و درجه استدلال و توجیه کمتری دارد. اتفاق مبارک این است که این دو در حال نزدیکشدن به یکدیگر هستند.
فلسفه بهمثابه دیالوگ
مشکل ما برقراری دیالوگ است؛ اینکه بدون تهمتزدن بحثی را همانند بحثهای منطقی سقراط پیش ببریم. او وقتی در مورد عدالت حرف میزد، میدانست که تعریف کامل و جامعی در مورد آن وجود ندارد و با دیالوگ باید به آن رسید. ما همه از زیر شنل سقراط درآمدهایم. آزادی، عدالت، نوع حکومت و... هیچ تعریف مشخص و ثابتی ندارد، مثلا در مورد رمانتیسم 140هزار تعریف وجود دارد. هدف از فلسفه این است که برای این نوع بحثکردن تربیت شویم. اما در علوم اینگونه نیست. فلسفه قرار نیست چیزی را ثابت کند؛ مهم طرح مساله است. با فلسفه نه میتوان وجود خدا را ثابت کرد و نه حتی جهان خارج را. کانت هم از اصطلاح رسوایی فلسفه استفاده میکند. بنا نیست با فلسفه به جواب سوالهای بزرگ برسیم. باید به صورت متواضع با فلسفه برخورد کنیم. عدم توجه به این مساله موجب بیعلاقگی دانشجویان میشود.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
سیدجواد طباطبایی:
اندیشه سیاسی ما گذشتهای ندارد
فلسفیدن با سقراط آغاز شده است. فلسفیدن اصطلاحی یونانی است. معنای آن پرسشکردن در مورد مشکلات است و نه مسایل. ظاهرا بهنظر میآید که فلسفه سیاسی ربطی به منطق ندارد اما به لحاظ تاریخی این دو به هم مربوط هستند. از سقراط که نوشتهای باقی نمانده اما از طریق افلاطون میتوان نظر او را فهمید. در 10، 20سال گذشته رایج شده است که از فلسفههای مضاف حرف میزنند و فلسفه سیاست را هم جزو آن قرار میدهند. از کلمات زشت و نابهنجاری که جعل شده است استفاده میکنند. فلسفه مضاف ترکیب بیمعنایی است و فقط در بحث یک عده به اصطلاح فیلسوف ایرانی استفاده میشود. یک فلسفه بیشتر وجود ندارد و چیزی به نام فلسفه مضاف وجود ندارد.
معروفترین رساله افلاطون در مورد نظام حکومتی است که به اشتباه به جمهور ترجمه شده است. «السیاسه» کلمه دقیقتری است. افلاطون تلاش کرده است مفاهیم مختلفی از جمله عدالت و عالم مُثل را که در 10دفتر گرد آمدهاند به هم مربوط کند. رساله جمهور و رساله متافیزیک و فلسفه امور انسانی چنانکه ارسطو گفت همه در یک راستا هستند. آنچه بهعنوان تقسیمبندی بین حکمت نظری و حکمت عملی رایج شده است، صحیح نیست. چون از نظر ارسطو حکمت عملی وجود ندارد و این اصلا با تعریف حکمت سازگار نیست. شاگردان ارسطو این تقسیمبندی را به وجود آوردند، ابنسینا هم از این تقسیمبندی استفاده میکرد اما در یونان باستان این تقسیمبندی وجود نداشت.
فلسفه سیاسی به جای پاسخگفتن به مسایل سیاسی، مناسبات شهروندانه را بررسی میکند. بحثهای فلسفه سیاسی برای همیشه باز است. اینکه باب شده میگویند با یک کتاب یا یک علم همه چیز قابل حل است، صحیح نیست. اینکه این نظام سیاسی خوب است یا آن هم مدنظر نیست. هدف این است که تمام مناسبات را میتوانیم در معادلات موجود ببینیم و مشکلات و مسایل را درک کنیم و قرار نیست به جواب قطعی برسیم. در دوره اسلامی یکبار بهصورت تاریخی با فلسفه سیاسی مواجه شدهایم. از قرن دوم به بعد منابع یونانیان در این زمینه به عربی ترجمه شد. نخستین فیلسوفان اسلامی در مورد طبیعت مدینه شروع به تحقیق کردند. فارابی جزو اولینها بود. او در زمینه علم سیاسی یا همان فلسفه مدنی جزو برترینهاست. مطالب فلسفه یونان هم البته مثلهشده ترجمه شده است. ارسطو در مورد مسایل انسانی و فلسفی دو کتاب مهم نوشته است: «اخلاق نیکوماخوس» و «کتاب سیاست». اما فیلسوفان مسیحی بیشتر از آنکه ارسطویی باشند، افلاطونیمشرب بودهاند. فارابی نظامی را روی این مجموعه ساخت. ابنرشد هم این کار را کرده است. بعد از فارابی فلسفه سیاسی یونانی در دوره اسلامی از بین رفت. در علم مدنی بیشتر به یونانیها ارجاع داده میشد. ارسطو اخلاق را مقدمه سیاست میدانست. فلسفه اخلاق آنها با ما متفاوت است. ما سیاست یونانی را نتوانستیم جذب کنیم. مسیحیها هم تا قرن 13 نتوانستند این کار را انجام دهند چون مناسبات شهروندی نداشتند. کلمه یونانی شهروند، پولیتِس، معادل ندارد. عنوان کتاب فارابی هم آرا اهل مدینه فاضله است. اهل مدینه همان ترجمه کلمه شهروند است. بحث فلسفه سیاسی تا آغاز دوران جدید به زوال رفت. با شروع دوره جدید بار دیگر با مقداری از مباحث فلسفه سیاسی به خصوص در دوره ناصری آشنایی پیدا کردیم. این اتفاق جدید در کلیت فلسفه، اقتصاد، اخلاق و... افتاده بود. عدهای درصدد توجیه شکاف بین ما و غرب بودهاند. مستشارالدوله در زمان مشروطه به اهمیت قانون و عدالتخانه پی برده بود. 70سال قبل از مشروطه در مورد عدالتخانه آثار مکتوب داریم. کمکم نکات مهمی را از فلسفه سیاسی مدرن غرب گرفتیم. آزادی که پیش از آن کلمه «حریت» به جای آن استفاده میشد از این جمله بود. فقط زمانی مجبور شدیم فلسفه سیاسی جدید را جدی بگیریم که در نهایت استیصال متوجه شده بودیم چه گرفتاریای به وجود آمده است. کمکم مدرسه علوم سیاسی تاسیس شد. مدرسه حقوق هم کمی بعدتر تشکیل شد و از ترکیب این دو، دانشکده حقوق و علوم سیاسی به وجود آمد.
حفظ کلیت سنت
نظام سنت قدمایی ما در اکثر موارد مشکلی ندارد و فقط در یکسری جزییات مشکل وجود دارد. کلیت آن نظام را میتوان با واردکردن عناصری همچون طب حفظ کرد. اما به مباحث پایهای توجه نشان ندادیم. خیلیها خوششان نمیآید اما کتاب «بنیاد فلسفه سیاسی در غرب» دکتر عنایت را در نظر بگیرید؛ به هیچ چیزی در مورد بنیاد اشارهای نمیکند. یک نفر دیگر هم در سالهای اخیر کتابی نوشت و اسم آن را مبانی فلسفه سیاسی گذاشت؛ حتی انتخاب واژه فارسی هم اشتباه است چه برسد به مفهوم آن. «شهریار» ماکیاولی از اولین کتابهای حوزه فلسفه سیاسی است که ترجمه شده است. دکتر محمود سنایی جزو معدود نفراتی بود که انگلیسی و فارسی را خوب میدانست و چند رساله در این زمینه ترجمه کرده بود. بخشی از رساله جان لاک را آقای سنایی ترجمه کرد. دو مترجم جدید هم اخیرا ترجمه کردهاند که در آمریکا درس خوانده و زندگی میکنند و ترجمههایشان کاملا غلط است. امروزه آثار آلن بدیو را نیز ترجمه میکنند که هیچچیز برای گفتن ندارد.
تبدیل تخصص به تفنن
روشنفکران ما پس از مدتی از تخصص سراغ تعهد رفتند. آل احمد این مفهوم را از سارتر گرفته بود. تعهد هم که معنایش اصلا معلوم نیست پس تبدیل به تفنن شد. انتشارات تعطیل شد و مجلات انتقادی به حاشیه رفتند و فضا سیاستزده و ضدامپریالیستی شد. افرادی مثل بزرگمهر و عنایت به سایه رفتند و عدهای از بیرون از دانشگاه از سر تفنن وارد شدند و متون فلسفه سیاسی در دو دهه اخیر ترجمه نشد. از صدمنبع اصلی فقط چهار یا پنجکتاب تا حدی درست ترجمه شده است. زبان در طول تاریخ متحول میشود اما مترجمان ما در جریان این تحول نیستند. بسیاری از آثاری هم که وجود دارند تفسیرهای کتابهای مبدأ هستند. همه متنهای اساسی بارها و بارها در دورههای مختلف تفسیر شدند. دهها تفسیر از لاک، هابز و... در دنیا منتشر شده است. اما هیچ کدام از نوشتههای تفسیری مهم تاکنون ترجمه نشده است.
حضور فیزیکی استاد
دیدن و در حضور یک استادبودن برای دانشجو مهم است. اینکه چگونه میخواند، چگونه درگیر میشود و چگونه مفاهیم را ورز میدهد، مهم است. جوانان کنونی ما باید از آنچه در دانشگاههای مختلف تدریس میشود ناامید باشند. به این فضاها نباید اعتماد کرد. دانشجویان باید سراغ متنهای اساسی و یادگرفتن زبانهای خارجی بروند. اندیشه سیاسی ما گذشتهای ندارد. حاصل صدسال گذشته دانشگاه تهران در فلسفه سیاسی جز اتلاف وقت و انرژی نبوده است. جوانان علاقهمند باید این تغییر را بر دانشگاه تحمیل کنند. در زمانهای قبل همه فقط میخواستند دولت را عوض کنند که به حذف خودشان منتهی شد و اتلاف انرژی بود. به قول نیچه دانشجویان آینده باید سربازان علم باشند.
گروه اندیشه: سمینار «وضعیت کنونی فلسفه در ایران» به مناسبت روز جهانی فلسفه مصادف با 21نوامبر با یکهفته تاخیر، در «موسسه پرسش» برگزار شد. در این سمینار که بهعلت استقبال علاقهمندان، تعداد زیادی ایستاده و از حیاط موسسه آن را گوش میکردند، ضیاء موحد و جواد طباطبایی به ایراد سخنرانی پرداختند. موحد از اوضاع مناسب و روبهرشد فلسفه تحلیلی در ایران طی یکی، دودهه اخیر و اقبال روزافزون بینالمللی به فیلسوفان جوانی که در دپارتمانهای مختلف در حال تحقیق هستند، گفت. همچنین با انتقاد از غیرتاریخی بودن فلسفه تحلیلی از تغییر در رویکردهای آن گفت و نسبت به نزدیکی فلسفه تحلیلی و فلسفه قارهای ابراز امیدواری کرد. طباطبایی، اما حاصل صدسال گذشته دانشگاه تهران در فلسفه سیاسی را جز اتلاف وقت و انرژی ندانست و از جوانان علاقهمند خواست، «تغییر» را بر این دانشگاه تحمیل کنند. گزارش سخنرانیهای این سمینار را بخوانید.
ضیاء موحد:
وضعیت فلسفه تحلیلی در ایران
تاریخ فلسفه تحلیلی از افلاطون و ارسطو آغاز میشود و در دنیای اسلام به ابنسینا میرسد. مباحثی که او در رساله شفا مطرح میکند، این مساله را بهخوبی نشان میدهد. در دنیای اسلام هیچکس به اندازه او رساله ندارد و در 30رساله خود بحث را همیشه با منطق آغاز میکند. از نظر او اگر مقدمات قیاس را متوجه شویم، نتیجهگیری بعد از آن به صورت شهودی بهدست میآید. در غرب فرگه و هوسرل در اواخر قرن 19 منشأ دو سنت فلسفی موجود میشوند. فرگه فلسفه تحلیلی و هوسرل پدیدارشناسی را پایهریزی میکند. پایهگذار فلسفه تحلیلی چنانکه ویتگنشتاین میگوید فرگه است. در ایران هر دو این فلسفهها در یک سال متولد شدند. احمد فردید فلسفه قارهای را معرفی کرد و منوچهر بزرگمهر فلسفه تحلیلی را. فردید در سال 1323 مقالهای هفتصفحهای در مورد هایدگر نوشت. سال بعد مقالهای در مورد فلسفه کانت نوشت که آن هم هفتصفحه بود. کمی بعدتر هم مقالهای در مورد هوسرل نوشت. او با این حجم کم فقط فهرست مطالبی را نوشت که قصد داشت بیان کند. منوچهر بزرگمهر هم در همان سال مقالهای با عنوان «تغییرات اخیر در فلسفه» ترجمه کرد. این مقاله به مباحث منطقی راسل اشاره میکند. از سال42 به بعد حضور بزرگمهر چشمگیرتر شد و مقالاتی در مورد هیوم و دیگران نوشت. او حدود 10مقاله در حوزه فلسفه تحلیلی نوشته است. همچنین در سالهای قبل از انقلاب درسگفتارهای مرحوم مطهری در منزل ایشان برگزار میشد که بزرگمهر و چند نفر دیگر در این جلسات شرکت میکردند و البته نه صاحب مجلس و نه میهمانان خودشان هم نمیدانستند در مورد چه چیزی صحبت میکنند. دکتر مهدی حائری هم در آن سالها فعال بود. او فارغالتحصیل حوزه علمیه قم بود و فلسفه اسلامی را خوب میدانست. اما ایشان هم از فلسفه تحلیلی مطلقا چیزی نمیدانستند. من مقالهای در نقد نظریات ایشان نوشتم و به انتشارات نشر دانشگاهی سپردم. آنها به علت رودربایستی با مرحوم حائری آن را چاپ نکردند اما نهایتا مقاله چاپ و مشخص شد چه کسی اشتباه میکرده است. توصیه بنده این است که مباحث ایشان در فلسفه تحلیلی جدی گرفته نشود. قبل از انقلاب، در حوزه منطق هم کتاب مرحوم مصاحب را داشتیم. یک کتاب هم مرحوم بزرگمهر ترجمه کرد. قبل از آن در مجله خرد قول ترجمه آن کتاب را داده بود. اما بعد از خرید کتاب و خواندن آن در نیمههای شب آنقدر عصبانی شدم که در دم مقالهای را برای آیندگان نوشتم. اشتباهات او در این ترجمه بیش از حد تصور بود.
فرار به دپارتمان فلسفه ریاضی
بعد از انقلاب داستان عجیبتر شد. فلسفه تحلیلی با آثار عبدالکریم سروش وارد مرحله جدیدی شد. فلسفه دین و پارادوکس همپل و مساله ابطالپذیری و چوب بر گرده مارکسیستهازدن به یکدیگر آمیختند و ملغمه عجیبی ساخته شد. اما این اولینباری بود که فلسفه جدی گرفته میشد چون دین ابتلای جامعه بود. در این جدال افراد دیگری هم شرکت داشتند: صادق لاریجانی، وحید دستجردی و دیگران. سال 61 به موسسه حکمت و فلسفه رفتم و شروع بهتدریس منطق کردم زیرا آنچه از فلسفه تحلیلی میخواستم بگویم به منطق فرگه نیاز داشت. کلاسها بهشدت سیاسی شده بود. دانشگاهها تازه باز شده بود و حدود 200نفر از دانشگاههای مختلف در کلاس شرکت میکردند و بحثها بهناچار به سیاست کشیده میشد. پس از آن شبهاتی وارد شد و مجبور شدم فرار را بر قرار ترجیح دهم و به دپارتمان فلسفه ریاضی بروم. چندسال بعد، دانشگاه تربیت مدرس این رشته را تاسیس کرد. آقای دستجردی هم فلسفه را به پژوهشگاه دانشهای بنیادی آورد. بعد از آن هم فلسفه علم توسط آقای گلشنی در دانشگاه صنعتیشریف تاسیس شد. دو دوره اول کیفیت استادان خوب بود اما بعد از آن پایین آمد. عدهای از دانشجویان همان دانشکده برای تحصیل به خارج رفتند و پس از بازگشت به بهترین استادهای حال حاضر ما تبدیل شدند؛ افرادی همچون کاوه لاجوردی، نصرالله موسویان، کرباسیزاده و شیخ رضایی.
اقبال به فلسفه اسلامی
در سالهای بعد از انقلاب، مدرسه منطق تاسیس شد و افراد مهمی در آنجا مشغول فعالیت شدند. این تقسیمبندی بین منطق ریاضی و منطق فلسفی به رسمیت شناخته شد. سالهای سال در مورد فلسفه اسلامی و منطق اسلامی صحبتی در غرب نشده بود. فیلسوفی به نام «رشر» مباحث منطق اسلامی را خوانده بود و بعد از آن توجه به منطق اسلامی آغاز شد. هماکنون هم افرادی چون هاجز، تونی استریت بلژیکی و پولتام استرالیایی در این زمینه فعال هستند و با آنها در ارتباط هستیم. آنها متوجه شدند که منطقدانهای اسلامی هم کارهای جالبی انجام دادهاند و در ایران دانشجویان علاقهمند فراوانی داریم؛ دانشجویانی که هم با مباحث منطق قدیم و هم با مباحث منطق جدید آشنا هستند. متون قدیمی مثل شفا و قیاس پس از قرنها دوباره در حال خواندهشدن هستند. برای اولینبار مقالات کارشناسان موسسه حکمت و فلسفه و انجمن منطق و چند دپارتمان فعال دیگر در حوزه فلسفه تحلیلی در نشریات بینالمللی به چاپ رسید.
انتقاد از خود
اولین تفاوت فلسفه تحلیلی و فلسفه قارهای در تاریخیبودن است. این ایرادی است که اخیرا بین فیلسوفان تحلیلی مطرح شده است. فلسفه تحلیلی فلسفهمحور است و تاریخ را نمیبیند. دومین مساله استدلال و توجیه است که میزان آن در فلسفه تحلیلی بسیار بالاست. فلسفه قارهای بیشتر نظامسازی میکند و درجه استدلال و توجیه کمتری دارد. اتفاق مبارک این است که این دو در حال نزدیکشدن به یکدیگر هستند.
فلسفه بهمثابه دیالوگ
مشکل ما برقراری دیالوگ است؛ اینکه بدون تهمتزدن بحثی را همانند بحثهای منطقی سقراط پیش ببریم. او وقتی در مورد عدالت حرف میزد، میدانست که تعریف کامل و جامعی در مورد آن وجود ندارد و با دیالوگ باید به آن رسید. ما همه از زیر شنل سقراط درآمدهایم. آزادی، عدالت، نوع حکومت و... هیچ تعریف مشخص و ثابتی ندارد، مثلا در مورد رمانتیسم 140هزار تعریف وجود دارد. هدف از فلسفه این است که برای این نوع بحثکردن تربیت شویم. اما در علوم اینگونه نیست. فلسفه قرار نیست چیزی را ثابت کند؛ مهم طرح مساله است. با فلسفه نه میتوان وجود خدا را ثابت کرد و نه حتی جهان خارج را. کانت هم از اصطلاح رسوایی فلسفه استفاده میکند. بنا نیست با فلسفه به جواب سوالهای بزرگ برسیم. باید به صورت متواضع با فلسفه برخورد کنیم. عدم توجه به این مساله موجب بیعلاقگی دانشجویان میشود.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
سیدجواد طباطبایی:
اندیشه سیاسی ما گذشتهای ندارد
فلسفیدن با سقراط آغاز شده است. فلسفیدن اصطلاحی یونانی است. معنای آن پرسشکردن در مورد مشکلات است و نه مسایل. ظاهرا بهنظر میآید که فلسفه سیاسی ربطی به منطق ندارد اما به لحاظ تاریخی این دو به هم مربوط هستند. از سقراط که نوشتهای باقی نمانده اما از طریق افلاطون میتوان نظر او را فهمید. در 10، 20سال گذشته رایج شده است که از فلسفههای مضاف حرف میزنند و فلسفه سیاست را هم جزو آن قرار میدهند. از کلمات زشت و نابهنجاری که جعل شده است استفاده میکنند. فلسفه مضاف ترکیب بیمعنایی است و فقط در بحث یک عده به اصطلاح فیلسوف ایرانی استفاده میشود. یک فلسفه بیشتر وجود ندارد و چیزی به نام فلسفه مضاف وجود ندارد.
معروفترین رساله افلاطون در مورد نظام حکومتی است که به اشتباه به جمهور ترجمه شده است. «السیاسه» کلمه دقیقتری است. افلاطون تلاش کرده است مفاهیم مختلفی از جمله عدالت و عالم مُثل را که در 10دفتر گرد آمدهاند به هم مربوط کند. رساله جمهور و رساله متافیزیک و فلسفه امور انسانی چنانکه ارسطو گفت همه در یک راستا هستند. آنچه بهعنوان تقسیمبندی بین حکمت نظری و حکمت عملی رایج شده است، صحیح نیست. چون از نظر ارسطو حکمت عملی وجود ندارد و این اصلا با تعریف حکمت سازگار نیست. شاگردان ارسطو این تقسیمبندی را به وجود آوردند، ابنسینا هم از این تقسیمبندی استفاده میکرد اما در یونان باستان این تقسیمبندی وجود نداشت.
فلسفه سیاسی به جای پاسخگفتن به مسایل سیاسی، مناسبات شهروندانه را بررسی میکند. بحثهای فلسفه سیاسی برای همیشه باز است. اینکه باب شده میگویند با یک کتاب یا یک علم همه چیز قابل حل است، صحیح نیست. اینکه این نظام سیاسی خوب است یا آن هم مدنظر نیست. هدف این است که تمام مناسبات را میتوانیم در معادلات موجود ببینیم و مشکلات و مسایل را درک کنیم و قرار نیست به جواب قطعی برسیم. در دوره اسلامی یکبار بهصورت تاریخی با فلسفه سیاسی مواجه شدهایم. از قرن دوم به بعد منابع یونانیان در این زمینه به عربی ترجمه شد. نخستین فیلسوفان اسلامی در مورد طبیعت مدینه شروع به تحقیق کردند. فارابی جزو اولینها بود. او در زمینه علم سیاسی یا همان فلسفه مدنی جزو برترینهاست. مطالب فلسفه یونان هم البته مثلهشده ترجمه شده است. ارسطو در مورد مسایل انسانی و فلسفی دو کتاب مهم نوشته است: «اخلاق نیکوماخوس» و «کتاب سیاست». اما فیلسوفان مسیحی بیشتر از آنکه ارسطویی باشند، افلاطونیمشرب بودهاند. فارابی نظامی را روی این مجموعه ساخت. ابنرشد هم این کار را کرده است. بعد از فارابی فلسفه سیاسی یونانی در دوره اسلامی از بین رفت. در علم مدنی بیشتر به یونانیها ارجاع داده میشد. ارسطو اخلاق را مقدمه سیاست میدانست. فلسفه اخلاق آنها با ما متفاوت است. ما سیاست یونانی را نتوانستیم جذب کنیم. مسیحیها هم تا قرن 13 نتوانستند این کار را انجام دهند چون مناسبات شهروندی نداشتند. کلمه یونانی شهروند، پولیتِس، معادل ندارد. عنوان کتاب فارابی هم آرا اهل مدینه فاضله است. اهل مدینه همان ترجمه کلمه شهروند است. بحث فلسفه سیاسی تا آغاز دوران جدید به زوال رفت. با شروع دوره جدید بار دیگر با مقداری از مباحث فلسفه سیاسی به خصوص در دوره ناصری آشنایی پیدا کردیم. این اتفاق جدید در کلیت فلسفه، اقتصاد، اخلاق و... افتاده بود. عدهای درصدد توجیه شکاف بین ما و غرب بودهاند. مستشارالدوله در زمان مشروطه به اهمیت قانون و عدالتخانه پی برده بود. 70سال قبل از مشروطه در مورد عدالتخانه آثار مکتوب داریم. کمکم نکات مهمی را از فلسفه سیاسی مدرن غرب گرفتیم. آزادی که پیش از آن کلمه «حریت» به جای آن استفاده میشد از این جمله بود. فقط زمانی مجبور شدیم فلسفه سیاسی جدید را جدی بگیریم که در نهایت استیصال متوجه شده بودیم چه گرفتاریای به وجود آمده است. کمکم مدرسه علوم سیاسی تاسیس شد. مدرسه حقوق هم کمی بعدتر تشکیل شد و از ترکیب این دو، دانشکده حقوق و علوم سیاسی به وجود آمد.
حفظ کلیت سنت
نظام سنت قدمایی ما در اکثر موارد مشکلی ندارد و فقط در یکسری جزییات مشکل وجود دارد. کلیت آن نظام را میتوان با واردکردن عناصری همچون طب حفظ کرد. اما به مباحث پایهای توجه نشان ندادیم. خیلیها خوششان نمیآید اما کتاب «بنیاد فلسفه سیاسی در غرب» دکتر عنایت را در نظر بگیرید؛ به هیچ چیزی در مورد بنیاد اشارهای نمیکند. یک نفر دیگر هم در سالهای اخیر کتابی نوشت و اسم آن را مبانی فلسفه سیاسی گذاشت؛ حتی انتخاب واژه فارسی هم اشتباه است چه برسد به مفهوم آن. «شهریار» ماکیاولی از اولین کتابهای حوزه فلسفه سیاسی است که ترجمه شده است. دکتر محمود سنایی جزو معدود نفراتی بود که انگلیسی و فارسی را خوب میدانست و چند رساله در این زمینه ترجمه کرده بود. بخشی از رساله جان لاک را آقای سنایی ترجمه کرد. دو مترجم جدید هم اخیرا ترجمه کردهاند که در آمریکا درس خوانده و زندگی میکنند و ترجمههایشان کاملا غلط است. امروزه آثار آلن بدیو را نیز ترجمه میکنند که هیچچیز برای گفتن ندارد.
تبدیل تخصص به تفنن
روشنفکران ما پس از مدتی از تخصص سراغ تعهد رفتند. آل احمد این مفهوم را از سارتر گرفته بود. تعهد هم که معنایش اصلا معلوم نیست پس تبدیل به تفنن شد. انتشارات تعطیل شد و مجلات انتقادی به حاشیه رفتند و فضا سیاستزده و ضدامپریالیستی شد. افرادی مثل بزرگمهر و عنایت به سایه رفتند و عدهای از بیرون از دانشگاه از سر تفنن وارد شدند و متون فلسفه سیاسی در دو دهه اخیر ترجمه نشد. از صدمنبع اصلی فقط چهار یا پنجکتاب تا حدی درست ترجمه شده است. زبان در طول تاریخ متحول میشود اما مترجمان ما در جریان این تحول نیستند. بسیاری از آثاری هم که وجود دارند تفسیرهای کتابهای مبدأ هستند. همه متنهای اساسی بارها و بارها در دورههای مختلف تفسیر شدند. دهها تفسیر از لاک، هابز و... در دنیا منتشر شده است. اما هیچ کدام از نوشتههای تفسیری مهم تاکنون ترجمه نشده است.
حضور فیزیکی استاد
دیدن و در حضور یک استادبودن برای دانشجو مهم است. اینکه چگونه میخواند، چگونه درگیر میشود و چگونه مفاهیم را ورز میدهد، مهم است. جوانان کنونی ما باید از آنچه در دانشگاههای مختلف تدریس میشود ناامید باشند. به این فضاها نباید اعتماد کرد. دانشجویان باید سراغ متنهای اساسی و یادگرفتن زبانهای خارجی بروند. اندیشه سیاسی ما گذشتهای ندارد. حاصل صدسال گذشته دانشگاه تهران در فلسفه سیاسی جز اتلاف وقت و انرژی نبوده است. جوانان علاقهمند باید این تغییر را بر دانشگاه تحمیل کنند. در زمانهای قبل همه فقط میخواستند دولت را عوض کنند که به حذف خودشان منتهی شد و اتلاف انرژی بود. به قول نیچه دانشجویان آینده باید سربازان علم باشند.
ضیاء موحد:
وضعیت فلسفه تحلیلی در ایران
تاریخ فلسفه تحلیلی از افلاطون و ارسطو آغاز میشود و در دنیای اسلام به ابنسینا میرسد. مباحثی که او در رساله شفا مطرح میکند، این مساله را بهخوبی نشان میدهد. در دنیای اسلام هیچکس به اندازه او رساله ندارد و در 30رساله خود بحث را همیشه با منطق آغاز میکند. از نظر او اگر مقدمات قیاس را متوجه شویم، نتیجهگیری بعد از آن به صورت شهودی بهدست میآید. در غرب فرگه و هوسرل در اواخر قرن 19 منشأ دو سنت فلسفی موجود میشوند. فرگه فلسفه تحلیلی و هوسرل پدیدارشناسی را پایهریزی میکند. پایهگذار فلسفه تحلیلی چنانکه ویتگنشتاین میگوید فرگه است. در ایران هر دو این فلسفهها در یک سال متولد شدند. احمد فردید فلسفه قارهای را معرفی کرد و منوچهر بزرگمهر فلسفه تحلیلی را. فردید در سال 1323 مقالهای هفتصفحهای در مورد هایدگر نوشت. سال بعد مقالهای در مورد فلسفه کانت نوشت که آن هم هفتصفحه بود. کمی بعدتر هم مقالهای در مورد هوسرل نوشت. او با این حجم کم فقط فهرست مطالبی را نوشت که قصد داشت بیان کند. منوچهر بزرگمهر هم در همان سال مقالهای با عنوان «تغییرات اخیر در فلسفه» ترجمه کرد. این مقاله به مباحث منطقی راسل اشاره میکند. از سال42 به بعد حضور بزرگمهر چشمگیرتر شد و مقالاتی در مورد هیوم و دیگران نوشت. او حدود 10مقاله در حوزه فلسفه تحلیلی نوشته است. همچنین در سالهای قبل از انقلاب درسگفتارهای مرحوم مطهری در منزل ایشان برگزار میشد که بزرگمهر و چند نفر دیگر در این جلسات شرکت میکردند و البته نه صاحب مجلس و نه میهمانان خودشان هم نمیدانستند در مورد چه چیزی صحبت میکنند. دکتر مهدی حائری هم در آن سالها فعال بود. او فارغالتحصیل حوزه علمیه قم بود و فلسفه اسلامی را خوب میدانست. اما ایشان هم از فلسفه تحلیلی مطلقا چیزی نمیدانستند. من مقالهای در نقد نظریات ایشان نوشتم و به انتشارات نشر دانشگاهی سپردم. آنها به علت رودربایستی با مرحوم حائری آن را چاپ نکردند اما نهایتا مقاله چاپ و مشخص شد چه کسی اشتباه میکرده است. توصیه بنده این است که مباحث ایشان در فلسفه تحلیلی جدی گرفته نشود. قبل از انقلاب، در حوزه منطق هم کتاب مرحوم مصاحب را داشتیم. یک کتاب هم مرحوم بزرگمهر ترجمه کرد. قبل از آن در مجله خرد قول ترجمه آن کتاب را داده بود. اما بعد از خرید کتاب و خواندن آن در نیمههای شب آنقدر عصبانی شدم که در دم مقالهای را برای آیندگان نوشتم. اشتباهات او در این ترجمه بیش از حد تصور بود.
فرار به دپارتمان فلسفه ریاضی
بعد از انقلاب داستان عجیبتر شد. فلسفه تحلیلی با آثار عبدالکریم سروش وارد مرحله جدیدی شد. فلسفه دین و پارادوکس همپل و مساله ابطالپذیری و چوب بر گرده مارکسیستهازدن به یکدیگر آمیختند و ملغمه عجیبی ساخته شد. اما این اولینباری بود که فلسفه جدی گرفته میشد چون دین ابتلای جامعه بود. در این جدال افراد دیگری هم شرکت داشتند: صادق لاریجانی، وحید دستجردی و دیگران. سال 61 به موسسه حکمت و فلسفه رفتم و شروع بهتدریس منطق کردم زیرا آنچه از فلسفه تحلیلی میخواستم بگویم به منطق فرگه نیاز داشت. کلاسها بهشدت سیاسی شده بود. دانشگاهها تازه باز شده بود و حدود 200نفر از دانشگاههای مختلف در کلاس شرکت میکردند و بحثها بهناچار به سیاست کشیده میشد. پس از آن شبهاتی وارد شد و مجبور شدم فرار را بر قرار ترجیح دهم و به دپارتمان فلسفه ریاضی بروم. چندسال بعد، دانشگاه تربیت مدرس این رشته را تاسیس کرد. آقای دستجردی هم فلسفه را به پژوهشگاه دانشهای بنیادی آورد. بعد از آن هم فلسفه علم توسط آقای گلشنی در دانشگاه صنعتیشریف تاسیس شد. دو دوره اول کیفیت استادان خوب بود اما بعد از آن پایین آمد. عدهای از دانشجویان همان دانشکده برای تحصیل به خارج رفتند و پس از بازگشت به بهترین استادهای حال حاضر ما تبدیل شدند؛ افرادی همچون کاوه لاجوردی، نصرالله موسویان، کرباسیزاده و شیخ رضایی.
اقبال به فلسفه اسلامی
در سالهای بعد از انقلاب، مدرسه منطق تاسیس شد و افراد مهمی در آنجا مشغول فعالیت شدند. این تقسیمبندی بین منطق ریاضی و منطق فلسفی به رسمیت شناخته شد. سالهای سال در مورد فلسفه اسلامی و منطق اسلامی صحبتی در غرب نشده بود. فیلسوفی به نام «رشر» مباحث منطق اسلامی را خوانده بود و بعد از آن توجه به منطق اسلامی آغاز شد. هماکنون هم افرادی چون هاجز، تونی استریت بلژیکی و پولتام استرالیایی در این زمینه فعال هستند و با آنها در ارتباط هستیم. آنها متوجه شدند که منطقدانهای اسلامی هم کارهای جالبی انجام دادهاند و در ایران دانشجویان علاقهمند فراوانی داریم؛ دانشجویانی که هم با مباحث منطق قدیم و هم با مباحث منطق جدید آشنا هستند. متون قدیمی مثل شفا و قیاس پس از قرنها دوباره در حال خواندهشدن هستند. برای اولینبار مقالات کارشناسان موسسه حکمت و فلسفه و انجمن منطق و چند دپارتمان فعال دیگر در حوزه فلسفه تحلیلی در نشریات بینالمللی به چاپ رسید.
انتقاد از خود
اولین تفاوت فلسفه تحلیلی و فلسفه قارهای در تاریخیبودن است. این ایرادی است که اخیرا بین فیلسوفان تحلیلی مطرح شده است. فلسفه تحلیلی فلسفهمحور است و تاریخ را نمیبیند. دومین مساله استدلال و توجیه است که میزان آن در فلسفه تحلیلی بسیار بالاست. فلسفه قارهای بیشتر نظامسازی میکند و درجه استدلال و توجیه کمتری دارد. اتفاق مبارک این است که این دو در حال نزدیکشدن به یکدیگر هستند.
فلسفه بهمثابه دیالوگ
مشکل ما برقراری دیالوگ است؛ اینکه بدون تهمتزدن بحثی را همانند بحثهای منطقی سقراط پیش ببریم. او وقتی در مورد عدالت حرف میزد، میدانست که تعریف کامل و جامعی در مورد آن وجود ندارد و با دیالوگ باید به آن رسید. ما همه از زیر شنل سقراط درآمدهایم. آزادی، عدالت، نوع حکومت و... هیچ تعریف مشخص و ثابتی ندارد، مثلا در مورد رمانتیسم 140هزار تعریف وجود دارد. هدف از فلسفه این است که برای این نوع بحثکردن تربیت شویم. اما در علوم اینگونه نیست. فلسفه قرار نیست چیزی را ثابت کند؛ مهم طرح مساله است. با فلسفه نه میتوان وجود خدا را ثابت کرد و نه حتی جهان خارج را. کانت هم از اصطلاح رسوایی فلسفه استفاده میکند. بنا نیست با فلسفه به جواب سوالهای بزرگ برسیم. باید به صورت متواضع با فلسفه برخورد کنیم. عدم توجه به این مساله موجب بیعلاقگی دانشجویان میشود.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
سیدجواد طباطبایی:
اندیشه سیاسی ما گذشتهای ندارد
فلسفیدن با سقراط آغاز شده است. فلسفیدن اصطلاحی یونانی است. معنای آن پرسشکردن در مورد مشکلات است و نه مسایل. ظاهرا بهنظر میآید که فلسفه سیاسی ربطی به منطق ندارد اما به لحاظ تاریخی این دو به هم مربوط هستند. از سقراط که نوشتهای باقی نمانده اما از طریق افلاطون میتوان نظر او را فهمید. در 10، 20سال گذشته رایج شده است که از فلسفههای مضاف حرف میزنند و فلسفه سیاست را هم جزو آن قرار میدهند. از کلمات زشت و نابهنجاری که جعل شده است استفاده میکنند. فلسفه مضاف ترکیب بیمعنایی است و فقط در بحث یک عده به اصطلاح فیلسوف ایرانی استفاده میشود. یک فلسفه بیشتر وجود ندارد و چیزی به نام فلسفه مضاف وجود ندارد.
معروفترین رساله افلاطون در مورد نظام حکومتی است که به اشتباه به جمهور ترجمه شده است. «السیاسه» کلمه دقیقتری است. افلاطون تلاش کرده است مفاهیم مختلفی از جمله عدالت و عالم مُثل را که در 10دفتر گرد آمدهاند به هم مربوط کند. رساله جمهور و رساله متافیزیک و فلسفه امور انسانی چنانکه ارسطو گفت همه در یک راستا هستند. آنچه بهعنوان تقسیمبندی بین حکمت نظری و حکمت عملی رایج شده است، صحیح نیست. چون از نظر ارسطو حکمت عملی وجود ندارد و این اصلا با تعریف حکمت سازگار نیست. شاگردان ارسطو این تقسیمبندی را به وجود آوردند، ابنسینا هم از این تقسیمبندی استفاده میکرد اما در یونان باستان این تقسیمبندی وجود نداشت.
فلسفه سیاسی به جای پاسخگفتن به مسایل سیاسی، مناسبات شهروندانه را بررسی میکند. بحثهای فلسفه سیاسی برای همیشه باز است. اینکه باب شده میگویند با یک کتاب یا یک علم همه چیز قابل حل است، صحیح نیست. اینکه این نظام سیاسی خوب است یا آن هم مدنظر نیست. هدف این است که تمام مناسبات را میتوانیم در معادلات موجود ببینیم و مشکلات و مسایل را درک کنیم و قرار نیست به جواب قطعی برسیم. در دوره اسلامی یکبار بهصورت تاریخی با فلسفه سیاسی مواجه شدهایم. از قرن دوم به بعد منابع یونانیان در این زمینه به عربی ترجمه شد. نخستین فیلسوفان اسلامی در مورد طبیعت مدینه شروع به تحقیق کردند. فارابی جزو اولینها بود. او در زمینه علم سیاسی یا همان فلسفه مدنی جزو برترینهاست. مطالب فلسفه یونان هم البته مثلهشده ترجمه شده است. ارسطو در مورد مسایل انسانی و فلسفی دو کتاب مهم نوشته است: «اخلاق نیکوماخوس» و «کتاب سیاست». اما فیلسوفان مسیحی بیشتر از آنکه ارسطویی باشند، افلاطونیمشرب بودهاند. فارابی نظامی را روی این مجموعه ساخت. ابنرشد هم این کار را کرده است. بعد از فارابی فلسفه سیاسی یونانی در دوره اسلامی از بین رفت. در علم مدنی بیشتر به یونانیها ارجاع داده میشد. ارسطو اخلاق را مقدمه سیاست میدانست. فلسفه اخلاق آنها با ما متفاوت است. ما سیاست یونانی را نتوانستیم جذب کنیم. مسیحیها هم تا قرن 13 نتوانستند این کار را انجام دهند چون مناسبات شهروندی نداشتند. کلمه یونانی شهروند، پولیتِس، معادل ندارد. عنوان کتاب فارابی هم آرا اهل مدینه فاضله است. اهل مدینه همان ترجمه کلمه شهروند است. بحث فلسفه سیاسی تا آغاز دوران جدید به زوال رفت. با شروع دوره جدید بار دیگر با مقداری از مباحث فلسفه سیاسی به خصوص در دوره ناصری آشنایی پیدا کردیم. این اتفاق جدید در کلیت فلسفه، اقتصاد، اخلاق و... افتاده بود. عدهای درصدد توجیه شکاف بین ما و غرب بودهاند. مستشارالدوله در زمان مشروطه به اهمیت قانون و عدالتخانه پی برده بود. 70سال قبل از مشروطه در مورد عدالتخانه آثار مکتوب داریم. کمکم نکات مهمی را از فلسفه سیاسی مدرن غرب گرفتیم. آزادی که پیش از آن کلمه «حریت» به جای آن استفاده میشد از این جمله بود. فقط زمانی مجبور شدیم فلسفه سیاسی جدید را جدی بگیریم که در نهایت استیصال متوجه شده بودیم چه گرفتاریای به وجود آمده است. کمکم مدرسه علوم سیاسی تاسیس شد. مدرسه حقوق هم کمی بعدتر تشکیل شد و از ترکیب این دو، دانشکده حقوق و علوم سیاسی به وجود آمد.
حفظ کلیت سنت
نظام سنت قدمایی ما در اکثر موارد مشکلی ندارد و فقط در یکسری جزییات مشکل وجود دارد. کلیت آن نظام را میتوان با واردکردن عناصری همچون طب حفظ کرد. اما به مباحث پایهای توجه نشان ندادیم. خیلیها خوششان نمیآید اما کتاب «بنیاد فلسفه سیاسی در غرب» دکتر عنایت را در نظر بگیرید؛ به هیچ چیزی در مورد بنیاد اشارهای نمیکند. یک نفر دیگر هم در سالهای اخیر کتابی نوشت و اسم آن را مبانی فلسفه سیاسی گذاشت؛ حتی انتخاب واژه فارسی هم اشتباه است چه برسد به مفهوم آن. «شهریار» ماکیاولی از اولین کتابهای حوزه فلسفه سیاسی است که ترجمه شده است. دکتر محمود سنایی جزو معدود نفراتی بود که انگلیسی و فارسی را خوب میدانست و چند رساله در این زمینه ترجمه کرده بود. بخشی از رساله جان لاک را آقای سنایی ترجمه کرد. دو مترجم جدید هم اخیرا ترجمه کردهاند که در آمریکا درس خوانده و زندگی میکنند و ترجمههایشان کاملا غلط است. امروزه آثار آلن بدیو را نیز ترجمه میکنند که هیچچیز برای گفتن ندارد.
تبدیل تخصص به تفنن
روشنفکران ما پس از مدتی از تخصص سراغ تعهد رفتند. آل احمد این مفهوم را از سارتر گرفته بود. تعهد هم که معنایش اصلا معلوم نیست پس تبدیل به تفنن شد. انتشارات تعطیل شد و مجلات انتقادی به حاشیه رفتند و فضا سیاستزده و ضدامپریالیستی شد. افرادی مثل بزرگمهر و عنایت به سایه رفتند و عدهای از بیرون از دانشگاه از سر تفنن وارد شدند و متون فلسفه سیاسی در دو دهه اخیر ترجمه نشد. از صدمنبع اصلی فقط چهار یا پنجکتاب تا حدی درست ترجمه شده است. زبان در طول تاریخ متحول میشود اما مترجمان ما در جریان این تحول نیستند. بسیاری از آثاری هم که وجود دارند تفسیرهای کتابهای مبدأ هستند. همه متنهای اساسی بارها و بارها در دورههای مختلف تفسیر شدند. دهها تفسیر از لاک، هابز و... در دنیا منتشر شده است. اما هیچ کدام از نوشتههای تفسیری مهم تاکنون ترجمه نشده است.
حضور فیزیکی استاد
دیدن و در حضور یک استادبودن برای دانشجو مهم است. اینکه چگونه میخواند، چگونه درگیر میشود و چگونه مفاهیم را ورز میدهد، مهم است. جوانان کنونی ما باید از آنچه در دانشگاههای مختلف تدریس میشود ناامید باشند. به این فضاها نباید اعتماد کرد. دانشجویان باید سراغ متنهای اساسی و یادگرفتن زبانهای خارجی بروند. اندیشه سیاسی ما گذشتهای ندارد. حاصل صدسال گذشته دانشگاه تهران در فلسفه سیاسی جز اتلاف وقت و انرژی نبوده است. جوانان علاقهمند باید این تغییر را بر دانشگاه تحمیل کنند. در زمانهای قبل همه فقط میخواستند دولت را عوض کنند که به حذف خودشان منتهی شد و اتلاف انرژی بود. به قول نیچه دانشجویان آینده باید سربازان علم باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.