نقض آزادی مطبوعات در اپیدمی کرونا؛ چرا؟
پژمان موسوی
کمیته حفاظت از روزنامهنگاران، اخیرا نقشهای از وضعیت نقض آزادی مطبوعات در دوره اپیدمی کرونا را منتشر کرده است؛ چند کشور آسیایی، دو کشور اروپایی، چند کشور آفریقایی، چند کشور آمریکای لاتین و ایالات متحده از جمله کشورهایی هستند که از زمان همهگیری جهانی بیماری کرونا، آزادی مطبوعات را هرکدام به درجاتی نقض کردهاند. بیشترین فراوانی این نقض آزادی بیان متعلق به آسیا و آفریقا و کمترینش متعلق به اروپا و آمریکاست. در ایران هم در این لیست جهانی، از 9 مورد نقض آزادی مطبوعات، چهار مورد سانسور، آزار، اقدام قانونی و حبس در شهرهای تهران، رشت، کرمانشاه و سقز اتفاق افتاده است. اما این آمار به چه معنی است و چگونه در درک اهمیت کار آزاد خبری و رسانهای در اطلاعرسانی برای جلوگیری از شیوع بیشتر این ویروس مرموز میتواند به ما کمک کند؟
مهمترین موضوعی که این آمار برای ما روشن میکند، سیاست نسبتا یکسان بیشتر کشورها در ایجاد محدودیتهای رسانهای برای روزنامهنگاران در نوشتن از کروناست. درست است که در برخی کشورها این محدودیت بیشتر و اشکال سختگیرانهتری دارد و در برخی کشورها محدودیتها کمتر است اما چیزی که واضح است، «اصل» وجود این محدودیتها در بسیاری از کشورهای جهان است که هریک به درجاتی تلاش کردهاند عرصه را برای روزنامهنگاران محدود کنند و کنترل اوضاع را خود به دست بگیرند. اوج این وضعیت در ابتدای شیوع کرونا در کشور چین روی داد و به باور بسیاری، زمینهای شد برای شیوع گسترده این بیماری در بسیاری از کشورهای جهان. پس از آن نیز کشورهای درگیر با این بیماری، هرکدام با سیاستی که برای خود تدوین کرده بودند، درجهای از محدودیت را برای کار آزاد خبری از سوی روزنامهنگاران و رسانههای مستقل به وجود آوردند؛ حال یکی کمتر و یکی بیشتر. عجیب هم بود؛ چراکه به نظر میرسید تجربه چین و محدودیتهایی که این کشور برای فعالیت آزاد رسانهها به وجود آورد، مقامات و تصمیمگیران سایر کشورها را به دوری از این سیاست متمایل کرده باشد اما گزارش کمیته حفاظت از
روزنامهنگاران، خروجی متفاوت و متضادی با این تصور عمومی داشت. در واقع این گزارش و نتایج حاصل از آن نشان داد که حتی موضوعی چون کرونا هم که با جان و موجودیت شهروندان جهان مرتبط است، میتواند عرصهای برای سانسور و محدودیت باشد؛ اینکه اخبار و اطلاعات، همچنان باید از کانال مقامات دولتی و رسانههای حاکمیتی منتشر شده و رسانههای مستقل فضای زیادی برای فعالیت نداشته باشند. علت هم البته روشن است، تقریبا تمامی دولتهایی که رسانهها را در بحران کرونا محدود کردند، منفعتی ویژه در پنهانکردن بخشی از اطلاعات داشتند؛ غافل از اینکه هر محدودیتی در انتشار آمار و اطلاعات تأثیری معکوس در روند کنترل و پیشگیری از همهگیری بیشتر ویروس کرونا دارد و این را وضعیت امروز کشورها بهخوبی نشان میدهد. این کشورها در یک سیاستگذاری عجیب، بهجای اینکه فعالیت رسانههای مستقل و روزنامهنگاران شاغل در این رسانهها را آزاد گذاشته و از این رهگذر، اعتماد عمومی را افزایش دهند، با تنگکردن عرصه برای رسانههای مستقل، عملا عکس این قضیه عمل کرده و اعتماد عمومی را به تمامی متزلزل کردند. این بیاعتمادی عمومی هم یک نتیجه مشخص داشت؛ بیتوجهی به
«توصیهها» و «دستورالعملها»ی مقامات دولتی و مسئولان حوزه بهداشت و درمان از یکطرف و افزایش هر دم افزون و عجیب تعداد مبتلایان و جانباختگان کرونا در این کشورها از طرف دیگر. نمونهاش همین ایران خودمان و رکوردزنی تعداد مبتلایان در هفتهای که گذشت.
درک این موضوع خیلی سخت نیست که تا زمانی که سیاستهای خبری و اطلاعرسانی، بر پایه رسانههای دولتی و آمارهای دولتی باشد، طبیعی است که بخش زیادی از مردم این آمارها و اطلاعات را جدی نگیرند و بر پایه همین جدی نگرفتن، آنها را باور هم نکنند و در غیاب سرمایه اجتماعی، وضعیت هر روز بغرنجتر از روز قبل شود.
اما تکلیف روزنامهنگاران مستقل و رسانههای غیردولتی در این وضعیت چیست؟آیا باید عرصه را در اعتراض یا انتقاد به حاکمیت تام و تمام رسانههای دولتی خالی و صحنه را به تمامی به آنها واگذار کنند؟ مسلم است که پاسخ این پرسش منفی است. روزنامهنگاران مستقل و رسانههایشان باید در دفاع از منافع مردم، فضای خبری را به دست بگیرند و اجازه بیاعتمادی افکار عمومی به رسانهها را ندهند؛ آنها باید خود را به سپهر اطلاعرسانی کشورهایی که دولتهایشان در آرزوی فضای بسته رسانهای هستند، تحمیل کرده و از تمامی ابزارها و اشکال ارتباطی و رسانهای در جهت منافع مردم بهره گیرند؛ هزینهای هم اگر هست، در راه خدمتگزاری حقیقت است، چراکه اساسا راهی جز حقیقتجویی و حقیقتگویی نیست... .
کمیته حفاظت از روزنامهنگاران، اخیرا نقشهای از وضعیت نقض آزادی مطبوعات در دوره اپیدمی کرونا را منتشر کرده است؛ چند کشور آسیایی، دو کشور اروپایی، چند کشور آفریقایی، چند کشور آمریکای لاتین و ایالات متحده از جمله کشورهایی هستند که از زمان همهگیری جهانی بیماری کرونا، آزادی مطبوعات را هرکدام به درجاتی نقض کردهاند. بیشترین فراوانی این نقض آزادی بیان متعلق به آسیا و آفریقا و کمترینش متعلق به اروپا و آمریکاست. در ایران هم در این لیست جهانی، از 9 مورد نقض آزادی مطبوعات، چهار مورد سانسور، آزار، اقدام قانونی و حبس در شهرهای تهران، رشت، کرمانشاه و سقز اتفاق افتاده است. اما این آمار به چه معنی است و چگونه در درک اهمیت کار آزاد خبری و رسانهای در اطلاعرسانی برای جلوگیری از شیوع بیشتر این ویروس مرموز میتواند به ما کمک کند؟
مهمترین موضوعی که این آمار برای ما روشن میکند، سیاست نسبتا یکسان بیشتر کشورها در ایجاد محدودیتهای رسانهای برای روزنامهنگاران در نوشتن از کروناست. درست است که در برخی کشورها این محدودیت بیشتر و اشکال سختگیرانهتری دارد و در برخی کشورها محدودیتها کمتر است اما چیزی که واضح است، «اصل» وجود این محدودیتها در بسیاری از کشورهای جهان است که هریک به درجاتی تلاش کردهاند عرصه را برای روزنامهنگاران محدود کنند و کنترل اوضاع را خود به دست بگیرند. اوج این وضعیت در ابتدای شیوع کرونا در کشور چین روی داد و به باور بسیاری، زمینهای شد برای شیوع گسترده این بیماری در بسیاری از کشورهای جهان. پس از آن نیز کشورهای درگیر با این بیماری، هرکدام با سیاستی که برای خود تدوین کرده بودند، درجهای از محدودیت را برای کار آزاد خبری از سوی روزنامهنگاران و رسانههای مستقل به وجود آوردند؛ حال یکی کمتر و یکی بیشتر. عجیب هم بود؛ چراکه به نظر میرسید تجربه چین و محدودیتهایی که این کشور برای فعالیت آزاد رسانهها به وجود آورد، مقامات و تصمیمگیران سایر کشورها را به دوری از این سیاست متمایل کرده باشد اما گزارش کمیته حفاظت از
روزنامهنگاران، خروجی متفاوت و متضادی با این تصور عمومی داشت. در واقع این گزارش و نتایج حاصل از آن نشان داد که حتی موضوعی چون کرونا هم که با جان و موجودیت شهروندان جهان مرتبط است، میتواند عرصهای برای سانسور و محدودیت باشد؛ اینکه اخبار و اطلاعات، همچنان باید از کانال مقامات دولتی و رسانههای حاکمیتی منتشر شده و رسانههای مستقل فضای زیادی برای فعالیت نداشته باشند. علت هم البته روشن است، تقریبا تمامی دولتهایی که رسانهها را در بحران کرونا محدود کردند، منفعتی ویژه در پنهانکردن بخشی از اطلاعات داشتند؛ غافل از اینکه هر محدودیتی در انتشار آمار و اطلاعات تأثیری معکوس در روند کنترل و پیشگیری از همهگیری بیشتر ویروس کرونا دارد و این را وضعیت امروز کشورها بهخوبی نشان میدهد. این کشورها در یک سیاستگذاری عجیب، بهجای اینکه فعالیت رسانههای مستقل و روزنامهنگاران شاغل در این رسانهها را آزاد گذاشته و از این رهگذر، اعتماد عمومی را افزایش دهند، با تنگکردن عرصه برای رسانههای مستقل، عملا عکس این قضیه عمل کرده و اعتماد عمومی را به تمامی متزلزل کردند. این بیاعتمادی عمومی هم یک نتیجه مشخص داشت؛ بیتوجهی به
«توصیهها» و «دستورالعملها»ی مقامات دولتی و مسئولان حوزه بهداشت و درمان از یکطرف و افزایش هر دم افزون و عجیب تعداد مبتلایان و جانباختگان کرونا در این کشورها از طرف دیگر. نمونهاش همین ایران خودمان و رکوردزنی تعداد مبتلایان در هفتهای که گذشت.
درک این موضوع خیلی سخت نیست که تا زمانی که سیاستهای خبری و اطلاعرسانی، بر پایه رسانههای دولتی و آمارهای دولتی باشد، طبیعی است که بخش زیادی از مردم این آمارها و اطلاعات را جدی نگیرند و بر پایه همین جدی نگرفتن، آنها را باور هم نکنند و در غیاب سرمایه اجتماعی، وضعیت هر روز بغرنجتر از روز قبل شود.
اما تکلیف روزنامهنگاران مستقل و رسانههای غیردولتی در این وضعیت چیست؟آیا باید عرصه را در اعتراض یا انتقاد به حاکمیت تام و تمام رسانههای دولتی خالی و صحنه را به تمامی به آنها واگذار کنند؟ مسلم است که پاسخ این پرسش منفی است. روزنامهنگاران مستقل و رسانههایشان باید در دفاع از منافع مردم، فضای خبری را به دست بگیرند و اجازه بیاعتمادی افکار عمومی به رسانهها را ندهند؛ آنها باید خود را به سپهر اطلاعرسانی کشورهایی که دولتهایشان در آرزوی فضای بسته رسانهای هستند، تحمیل کرده و از تمامی ابزارها و اشکال ارتباطی و رسانهای در جهت منافع مردم بهره گیرند؛ هزینهای هم اگر هست، در راه خدمتگزاری حقیقت است، چراکه اساسا راهی جز حقیقتجویی و حقیقتگویی نیست... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.