از کیارستمی تا ژان پنلهوه
شرق: «سینمای مستند» عنوان کتابی است که از چهار فصل تشکیل شده و آنطور که از نام کتاب هم برمیآید، فصلهای مختلف کتاب به سینمای مستند و فیلم مستند علمی مربوطاند. فصل اول کتاب، «به ترتیب یا بدون ترتیب؟» نام دارد و به سینمای مستند عباس کیارستمی پرداخته است. در این فصل، نسبت سینمای مستند کیارستمی با امر آموزش مورد بررسی قرار گرفته است. این بخش کتاب که توسط زهرا ملوکی نوشته شده، در ذیل مسئله اصلی بحث، نسبت سینمای مستند کیارستمی و امر آموزش، چند پرسش دیگر را نیز طرح کرده است: «مسئله کیارستمی چیست؟»، «آیا آموزش برای کیارستمی مسئله است یا این وجه از کار او تنها در چشم مخاطب/منتقد برجسته میشود؟» و «گروه هدف در فیلمهای آموزشی کیارستمی کیست؟».
در این فصل، کیارستمی به عنوان کارگردانی که توانسته میان «چشم خود و جهانیان نوعی آشتی برقرار کند و به عنوان خالق سینمای آموزش کانونی» در نظر گرفته شده است. همچنین سینمای مستند آموزشی او به مثابه موضوعی کمتر پرداخته شده به شکل مجزا و انضمامی، که از قضا گروه هدف خود را تنها در دایره سنی کودکان محدود نکرده، مورد بررسی قرار گرفته است. نویسنده در توضیح ضرورت و اهمیت پرداختن به این موضوع خاص، به این نکته اشاره کرده که در درجه اول باید به اهمیت جایگاه آثار کیارستمی در میان دیگر آثار آموزشی و غیرآموزشی سینمای ایران و جهان توجه کرد و سپس درجه مهمبودن شناخت چگونگی اتخاذ یک رویکرد آموزشی را در هنری همچون سینمای مستند به رسمیت شناخت. در این فصل تلاش شده تا لایههای پنهان و برخاسته از متن سینمای آموزشی کیارستمی کشف شود که «شاید بتوان آن را در کنار معدود آثار کانونی سالهای 1349 به بعد که با شروع فعالیت مرکز سینمایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در ایران شکل گرفت- قرار داد؛ سینمایی که بدون اغراق خودش را با نگاه خاصی که اتخاذ می کند، از دیگر همراهانش جدا کرده و شیوهای دیگرگونه را در هستیشناسی آموزش سینمای مستند
رقم زده است». «من هم میتوانم»، «دو راهحل برای یک مسئله»، «رنگها» و «از اوقات فراغت خود چگونه استفاده کنیم؟»، «راهحل»، «قضیه شکل اول، شکل دوم» از جمله آثار کیارستمی در این عرصه هستند. در بخشی از نتیجهگیری فصل اول کتاب میخوانیم: «سینمای مستند کیارستمی، با محوریت سفارشهای کانون پرورش فکر کودکان و نوجوانان و نیز با دغدغههای شخصی، مدام در زندگی روزمره دست به پرسشهای نوینی میزند که نسبت به شرایط در حال تغییر جامعه ایران اهمیتی ویژه دارند. این نوع نگاه به زندگی که در او با مسئله آموزش غرابتی نزدیک دارد، به بهانه نوعی نگاه دعوتکننده به تغییر و اندیشیدن، مختصاتی جدید ارایه میدهد که در نگاه اول آن را برای مخاطب در معنای یک سینمای ضدآموزش فهمپذیر میکند. به بیان دیگر، از آنجایی که مسئله کیارستمی نسبت به امر آموزش نوعی انتقاد به بنیانهای ناکارآمد و به استیلادرآورندهِ سنتی است و نیز، به دلیل اینکه انضباط سلطهگر، قدرت خودش را در قالب نوعی آموزش مبتنی بر یکسانسازی سامان میدهد که کیارستمی آن را از زیر رفتارها و رویدادهای عادی شده هر روزه با چشمی تیزبین بیرون میکشد، میتوان گفت که سینمای کیارستمی، با
دغدغه تغییر و خلاقیت، سینمایی تکثرگرا و ضدانضباط است». فصل دوم کتاب، «مستند علمی، از نمایش تا آموزش» نام دارد و شامل چند مقاله درباره مستندهای علمی و مباحث مختلف مربوط به آن است که توسط مترجمان مختلفی ترجمه شدهاند و به کوشش امیرحسین ثنائی منتشر شدهاند. فصل سوم کتاب به «فیلم مستند علمی در ایران» اختصاص دارد و توسط محمد تهامینژاد نوشته شده است. این فصل سه مسئله یا پرسش اصلی را در کنار هم پیش میبرد: نخست اینکه گستره فیلم علمی و گرایشها و جایگاه علم در فیلمهای مستند ایرانی چیست؟ همچنین مستندهای هنری چه جایگاهی در طرح و ارایه مباحث علمی دارند؟ دوم اینکه آیا فیلمهای علمی ساخته شده است که با ویگیهای هر علم سازگار باشد؟ به عبارت دیگر فیلمی هست که ویژگیهای اساسی هر علم را به زیباییشناسی تولید فیلم مستند از آن علم تبدیل کرده باشد؟ آیا در این تبدیل، سینما به وجه غالب تبدیل نشده است؟ و در نهایت اینکه رابطه اجتماعی فیلمها و مستندهای علمی با تولیدکنندگان علم و تأثیر بر مخاطبانش چیست؟ در این فصل کوشیده شده تا به واسطه مطالعهای تاریخی و نیز تحلیل محتوا به این سه محور پرداخته شود. فصل پایانی کتاب نیز به یکی
از مهمترین چهرههای سینمای مستند جهان یعنی ژان پنلهوه اختصاص دارد و در آن مقالههای مختلفی توسط تعدادی از مترجمان به کوشش امید نجوان گردآوری و منتشر شدهاند. ژانپنلهوه در سال 1902 متولد شد و در طول سالهای حیاتش با ساخت مستندهای مختلف به یکی از تاثیرگذارترین چهرههای سینمای مستند جهان تبدیل شد.
شرق: «سینمای مستند» عنوان کتابی است که از چهار فصل تشکیل شده و آنطور که از نام کتاب هم برمیآید، فصلهای مختلف کتاب به سینمای مستند و فیلم مستند علمی مربوطاند. فصل اول کتاب، «به ترتیب یا بدون ترتیب؟» نام دارد و به سینمای مستند عباس کیارستمی پرداخته است. در این فصل، نسبت سینمای مستند کیارستمی با امر آموزش مورد بررسی قرار گرفته است. این بخش کتاب که توسط زهرا ملوکی نوشته شده، در ذیل مسئله اصلی بحث، نسبت سینمای مستند کیارستمی و امر آموزش، چند پرسش دیگر را نیز طرح کرده است: «مسئله کیارستمی چیست؟»، «آیا آموزش برای کیارستمی مسئله است یا این وجه از کار او تنها در چشم مخاطب/منتقد برجسته میشود؟» و «گروه هدف در فیلمهای آموزشی کیارستمی کیست؟».
در این فصل، کیارستمی به عنوان کارگردانی که توانسته میان «چشم خود و جهانیان نوعی آشتی برقرار کند و به عنوان خالق سینمای آموزش کانونی» در نظر گرفته شده است. همچنین سینمای مستند آموزشی او به مثابه موضوعی کمتر پرداخته شده به شکل مجزا و انضمامی، که از قضا گروه هدف خود را تنها در دایره سنی کودکان محدود نکرده، مورد بررسی قرار گرفته است. نویسنده در توضیح ضرورت و اهمیت پرداختن به این موضوع خاص، به این نکته اشاره کرده که در درجه اول باید به اهمیت جایگاه آثار کیارستمی در میان دیگر آثار آموزشی و غیرآموزشی سینمای ایران و جهان توجه کرد و سپس درجه مهمبودن شناخت چگونگی اتخاذ یک رویکرد آموزشی را در هنری همچون سینمای مستند به رسمیت شناخت. در این فصل تلاش شده تا لایههای پنهان و برخاسته از متن سینمای آموزشی کیارستمی کشف شود که «شاید بتوان آن را در کنار معدود آثار کانونی سالهای 1349 به بعد که با شروع فعالیت مرکز سینمایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در ایران شکل گرفت- قرار داد؛ سینمایی که بدون اغراق خودش را با نگاه خاصی که اتخاذ می کند، از دیگر همراهانش جدا کرده و شیوهای دیگرگونه را در هستیشناسی آموزش سینمای مستند
رقم زده است». «من هم میتوانم»، «دو راهحل برای یک مسئله»، «رنگها» و «از اوقات فراغت خود چگونه استفاده کنیم؟»، «راهحل»، «قضیه شکل اول، شکل دوم» از جمله آثار کیارستمی در این عرصه هستند. در بخشی از نتیجهگیری فصل اول کتاب میخوانیم: «سینمای مستند کیارستمی، با محوریت سفارشهای کانون پرورش فکر کودکان و نوجوانان و نیز با دغدغههای شخصی، مدام در زندگی روزمره دست به پرسشهای نوینی میزند که نسبت به شرایط در حال تغییر جامعه ایران اهمیتی ویژه دارند. این نوع نگاه به زندگی که در او با مسئله آموزش غرابتی نزدیک دارد، به بهانه نوعی نگاه دعوتکننده به تغییر و اندیشیدن، مختصاتی جدید ارایه میدهد که در نگاه اول آن را برای مخاطب در معنای یک سینمای ضدآموزش فهمپذیر میکند. به بیان دیگر، از آنجایی که مسئله کیارستمی نسبت به امر آموزش نوعی انتقاد به بنیانهای ناکارآمد و به استیلادرآورندهِ سنتی است و نیز، به دلیل اینکه انضباط سلطهگر، قدرت خودش را در قالب نوعی آموزش مبتنی بر یکسانسازی سامان میدهد که کیارستمی آن را از زیر رفتارها و رویدادهای عادی شده هر روزه با چشمی تیزبین بیرون میکشد، میتوان گفت که سینمای کیارستمی، با
دغدغه تغییر و خلاقیت، سینمایی تکثرگرا و ضدانضباط است». فصل دوم کتاب، «مستند علمی، از نمایش تا آموزش» نام دارد و شامل چند مقاله درباره مستندهای علمی و مباحث مختلف مربوط به آن است که توسط مترجمان مختلفی ترجمه شدهاند و به کوشش امیرحسین ثنائی منتشر شدهاند. فصل سوم کتاب به «فیلم مستند علمی در ایران» اختصاص دارد و توسط محمد تهامینژاد نوشته شده است. این فصل سه مسئله یا پرسش اصلی را در کنار هم پیش میبرد: نخست اینکه گستره فیلم علمی و گرایشها و جایگاه علم در فیلمهای مستند ایرانی چیست؟ همچنین مستندهای هنری چه جایگاهی در طرح و ارایه مباحث علمی دارند؟ دوم اینکه آیا فیلمهای علمی ساخته شده است که با ویگیهای هر علم سازگار باشد؟ به عبارت دیگر فیلمی هست که ویژگیهای اساسی هر علم را به زیباییشناسی تولید فیلم مستند از آن علم تبدیل کرده باشد؟ آیا در این تبدیل، سینما به وجه غالب تبدیل نشده است؟ و در نهایت اینکه رابطه اجتماعی فیلمها و مستندهای علمی با تولیدکنندگان علم و تأثیر بر مخاطبانش چیست؟ در این فصل کوشیده شده تا به واسطه مطالعهای تاریخی و نیز تحلیل محتوا به این سه محور پرداخته شود. فصل پایانی کتاب نیز به یکی
از مهمترین چهرههای سینمای مستند جهان یعنی ژان پنلهوه اختصاص دارد و در آن مقالههای مختلفی توسط تعدادی از مترجمان به کوشش امید نجوان گردآوری و منتشر شدهاند. ژانپنلهوه در سال 1902 متولد شد و در طول سالهای حیاتش با ساخت مستندهای مختلف به یکی از تاثیرگذارترین چهرههای سینمای مستند جهان تبدیل شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.