|

ایده به مثابه ویروس: نقطه فراگیری

هادي نيل‌فروشان. عضو هيئت‌علمي دانشگاه شهيد بهشتي

در این نوشتار قصد دارم به مفهومی از مفاهیم بنیادین نوآوری بپردازم که کمتر به آن پرداخته شده است ولی جا دارد حول آن بیشتر فکر کنیم. از نشانه‌های غربت این مفهوم همین بس که معادل استانداردشده و پذیرفته‌شده‌‌ای هم در زبان فارسی ندارد. سابقه اشاعه و انتشار آن در زبان لاتین هم چندان طولانی نیست و حداکثر به 20 سال قبل یعنی سال 2000 بازمی گردد. در آن سال مالکوم گلدول (Malcolm Gladwell) برای اولین بار مفهوم نقطه فراگیری یا اوج (Tipping Point) را به کار برد و آن را چنین تعریف کرد: نقطه رسیدن به جِرم بحرانی، آستانه، نقطه جوش. به طور کلی‌تر، «نقطه فراگیری» عبارت است از نقطه‌‌ای که در آن سلسله‌‌ای از تغییرات کوچک و کند در یک سیستم به نقطه‌‌ای می‌رسند که یک موج غیرقابل بازگشت ایجاد می‌کنند و منجر به ایجاد تبعات عظیم و برخی مواقع غیرقابل انتظار می‌شوند. البته این مفهوم ریشه در فیزیک دارد و از آنجا به جامعه‌شناسی رفته و خلاصه در حوزه علوم مختلفی استفاده شده است، مثلا در حوزه تغییرات آب و هوا، نقطه فراگیری نقطه‌ای است که در آن گرم‌شدن کره زمین غیرقابل بازگشت می‌شود. اما گلدول این مفهوم را به حوزه نوآوری آورد و آن را چنین تعریف کرد که «نقطه فراگیری توضیح می‌دهد یک ایده (یا یک محصول) چگونه در دل یک فرهنگ جوانه می‌زند و در اوایل تعداد کمی پیرامون آن می‌دانند و سپس ناگهان همه جا منتشر می‌شود و مسیر اندیشه و اقدام یک فرهنگ را به‌کلی عوض می‌کند».نکته جالبی که متناسب با حال و هوای این روزهاست اینکه تعریفی که گلدول از نقطه فراگیری ارائه کرد، کاملا مبتنی بر مفهوم واگیری و سرایت در جامعه است. در واقع گلدول یکی از نخستین کسانی است که استعاره ویروس را برای توضیح نحوه انتشار یک ایده در جامعه عرضه کرد و مورد استقبال قرار گرفت. آن‌چنان‌که او توضیح می‌دهد، ایده‌ها مانند ویروس‌ها، از طریق ارتباط تعداد معدودی افراد مؤثر با شبکه پیرامونشان در نقطه مشخصی از زمان منتشر می‌شوند به گونه‌‌ای که یکباره همه آدم‌ها از آن ایده مطلع شده و در معرض آن قرار می‌گیرند، درست مانند ویروس کرونا که یکباره تبدیل به پاندومی (یا اخیرا دنیاگیری!) شد. البته می‌شود حول این مثال‌ها ساعت‌ها صحبت کرد یا با آن همراه نبود، اما به هر حال ایده آقای گلدول چنین بوده است.
وجه مشترک ایده‌های دنیاگیر: فرصت‌های دیده‌نشده!
چه درباره ویروس صحبت کنیم، یا ایده یا محصول، آنچه وجه مشترک این قبیل دنیا گیری‌هاست اینکه غیرقابل پیش‌بینی هستند، یعنی به سختی می‌توان گفت یک ایده کجا مورد توجه قرار خواهد گرفت یا یک محصول جدید کی به آن درجه از جذابیت خواهد رسید که از یک مد زودگذر فراتر رود و واقعا برای خود جایی در بازار بیابد. تاریخ نوآوری مملو از افراد باهوشی است که نتوانستند نقطه فراگیری یک ایده را درست دریابند و در نتیجه ایده‌های بزرگی را از دست دادند. یادمان نرود توماس واتسون مدیرعامل وقت شرکت آی‌بی‌ام پیش‌بینی کرده بود بازار جهانی کشش بیش از 5 دستگاه رایانه را ندارد!!! و برخی دیگر از رهبران بنگاه‌های غربی فرصت سودآوری از اختراع تلفن را از دست دادند چون معتقد بودند هیچ سودی برای ما ندارد (مقایسه کنید با گفته‌های مغرورانه برخی رهبران دنیا وقتی از آنها درباره میزان انتشار و شیوع ویروس کرونا سؤال می‌شد و آنها میزان انتشار را بسیار کم ارزیابی می‌کردند).این بنگاه‌ها و بسیاری بنگاه‌های دیگر فرصت‌های نوآورانه بزرگی را فقط به یک دلیل از دست دادند: آنها نتوانستند دریابند فناوری جدید چطور دارد به لحاظ فنی بالغ می‌شود و ظرفیت‌های تغییردهنده و برافکن خود را هویدا می‌کند. تلفن در سال 1876 واقعا ضعف‌های زیادی داشت، اتومبیل در سال 1903 هم خیلی کند بود هم خیلی پرسروصدا و خطرناک. تازه گران هم بود و هیچ بازاری هم برای این دو محصول با این مشکلات وجود نداشت. در واقع بنابر نقل قولی که از خود آقای فورد نقل شده است، اگر از مردم آن زمان می‌پرسیدید چه چیزی می‌خواهند، پاسخ بسیاری از آنها این بود که به دنبال اسب‌های تندتری هستند.
اما حتی بسیاری از بنگاه‌هایی که هم دارای فناوری مناسب بودند و هم کمی قدرت آینده‌نگری داشتند، از روی ترس نقطه فراگیری را از دست دادند. کداک به عنوان شرکتی که خود را به طور طبیعی رهبر بازار صنعت دوربین‌های عکاسی می‌دانست، از روی ترس خود را از مواجهه با دوربین‌های دیجیتال کنار کشید.
در مقابل بنگاه‌هایی که توانستند شانس خود را با پیش‌بینی نقطه فراگیری یا با فهم نحوه فراگیرکردن یک ایده بیازمایند، بعضا به توفیقات چشم‌گیری دست یافتند. هنری فورد خودروی تولیدی خود را برای قشر متوسط تعریف و در خلال این فرایند صنعت حمل‌ونقل را به طور کامل متحول کرد. یا استیو جابز دریافت مردم به دنبال چیزی هستند که بین گوشی موبایل آیفون و یک لپ‌تاپ کامل قرار گیرد و این شد که بازار تبلت را ایجاد کرد و توسعه داد.آنچه باعث می‌شود بسیاری بنگاه‌ها در تشخیص رواج‌یافتن یا نیافتن یک ایده دچار اشتباه شوند این است که قدرت شبکه‌ها (و مخصوصا شبکه‌های مصرف‌کنندگان) را دست‌کم می‌گیرند. نتفلیکس یکی از مصادیق رشد یک ایده بر اساس دهان به دهان‌شدن توسط مردم عادی است. پذیرندگان زودهنگام ایده محوری نتفلیکس آن را برای دوستان نزدیک خود تعریف می‌کردند و توضیح می‌دادند چقدر خوب است دیگر لازم نیست برای دیرکرد در بازگرداندن یک فیلم به مغازه امانت‌دادن فیلم جریمه دیرکرد بپردازند. این دهان به دهان‌شدن توانست ضعف‌های ایده نتفلیکس را پوشش دهد و در نتیجه ایده رواج یافت. سال‌ها قبل از گلدول، اورت روجرز(Everett Rogers) مدل مشهور خود را برای تبیین نحوه انتشار ایده‌ها و نوآوری‌ها توضیح داده بود: وی یک منحنی پذیرش را معرفی کرد که برای همه ما کم‌وبیش آشناست. این منحنی از نوآوران شروع می‌شد، سپس به پذیرندگان زودهنگام می‌رسیدیم. سپس اکثریت زودهنگام و اکثریت متأخر و قسمت پایانی، متأخران بودند. روجرز بر اساس این دسته‌بندی از آدم‌ها توضیح می‌داد که چگونه هرچقدر آدم‌های بیشتری با یک ایده ارتباط برقرار کنند، آن ایده نفوذ و رواج و رونق بیشتری خواهد یافت. روجرز از یک مفهوم جامعه‌شناسانه با عنوان رفتار جمعی نام برده و توضیح داده است رفتار هر فرد به‌شدت متأثر از رفتار آدم‌هایی است که پیرامون او قرار دارند. وقتی تعداد قابل قبولی از آدم‌ها رفتاری را بپذیرند یا تصمیم خاصی بگیرند، به احتمال خیلی زیاد رفتار آحاد افراد هم تابع آن خواهد شد. این همان تجلی مفهومی است که گلدول آن را نقطه فراگیری می‌داند.شاید مناسب باشد نقطه فراگیری را همان نقطه برافکنی بدانیم. نقطه فراگیری زمانی است که برافکندن الگوها و محصولات سابق، اجتناب‌ناپذیر می‌شود. جایی است که اگر غول‌های بزرگ زود آن را دریابند، خود را انطباق می‌دهند و الا باید از بین بروند. حتی در برخی مواقع انطباق‌یافتن همدیگر غیرممکن می‌شود. بلاکباستر از رقیب خود نتفلیکس شکست خورد، چون درست در شرایطی که نتفلیکس همه چیز را برای نقطه فراگیری آماده کرده بود، تازه می‌خواست یک‌سری تغییرات جدید را آغاز کند.البته ثقل مفهوم نقطه فراگیری به فناوری یا بازار برنمی‌گردد، به آدم‌ها و روابط بین آنها برمی‌گردد. اگر آدم‌های مناسب در زمان مناسب ایده شما را بگیرند، ایده شما به زودی به نقطه فراگیری خواهد رسید. استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای نوپا باید بتوانند نقطه فراگیری ایده‌شان را به‌درستی تخمین زده یا هوشمندانه آن را خلق کنند.
در این نوشتار قصد دارم به مفهومی از مفاهیم بنیادین نوآوری بپردازم که کمتر به آن پرداخته شده است ولی جا دارد حول آن بیشتر فکر کنیم. از نشانه‌های غربت این مفهوم همین بس که معادل استانداردشده و پذیرفته‌شده‌‌ای هم در زبان فارسی ندارد. سابقه اشاعه و انتشار آن در زبان لاتین هم چندان طولانی نیست و حداکثر به 20 سال قبل یعنی سال 2000 بازمی گردد. در آن سال مالکوم گلدول (Malcolm Gladwell) برای اولین بار مفهوم نقطه فراگیری یا اوج (Tipping Point) را به کار برد و آن را چنین تعریف کرد: نقطه رسیدن به جِرم بحرانی، آستانه، نقطه جوش. به طور کلی‌تر، «نقطه فراگیری» عبارت است از نقطه‌‌ای که در آن سلسله‌‌ای از تغییرات کوچک و کند در یک سیستم به نقطه‌‌ای می‌رسند که یک موج غیرقابل بازگشت ایجاد می‌کنند و منجر به ایجاد تبعات عظیم و برخی مواقع غیرقابل انتظار می‌شوند. البته این مفهوم ریشه در فیزیک دارد و از آنجا به جامعه‌شناسی رفته و خلاصه در حوزه علوم مختلفی استفاده شده است، مثلا در حوزه تغییرات آب و هوا، نقطه فراگیری نقطه‌ای است که در آن گرم‌شدن کره زمین غیرقابل بازگشت می‌شود. اما گلدول این مفهوم را به حوزه نوآوری آورد و آن را چنین تعریف کرد که «نقطه فراگیری توضیح می‌دهد یک ایده (یا یک محصول) چگونه در دل یک فرهنگ جوانه می‌زند و در اوایل تعداد کمی پیرامون آن می‌دانند و سپس ناگهان همه جا منتشر می‌شود و مسیر اندیشه و اقدام یک فرهنگ را به‌کلی عوض می‌کند».نکته جالبی که متناسب با حال و هوای این روزهاست اینکه تعریفی که گلدول از نقطه فراگیری ارائه کرد، کاملا مبتنی بر مفهوم واگیری و سرایت در جامعه است. در واقع گلدول یکی از نخستین کسانی است که استعاره ویروس را برای توضیح نحوه انتشار یک ایده در جامعه عرضه کرد و مورد استقبال قرار گرفت. آن‌چنان‌که او توضیح می‌دهد، ایده‌ها مانند ویروس‌ها، از طریق ارتباط تعداد معدودی افراد مؤثر با شبکه پیرامونشان در نقطه مشخصی از زمان منتشر می‌شوند به گونه‌‌ای که یکباره همه آدم‌ها از آن ایده مطلع شده و در معرض آن قرار می‌گیرند، درست مانند ویروس کرونا که یکباره تبدیل به پاندومی (یا اخیرا دنیاگیری!) شد. البته می‌شود حول این مثال‌ها ساعت‌ها صحبت کرد یا با آن همراه نبود، اما به هر حال ایده آقای گلدول چنین بوده است.
وجه مشترک ایده‌های دنیاگیر: فرصت‌های دیده‌نشده!
چه درباره ویروس صحبت کنیم، یا ایده یا محصول، آنچه وجه مشترک این قبیل دنیا گیری‌هاست اینکه غیرقابل پیش‌بینی هستند، یعنی به سختی می‌توان گفت یک ایده کجا مورد توجه قرار خواهد گرفت یا یک محصول جدید کی به آن درجه از جذابیت خواهد رسید که از یک مد زودگذر فراتر رود و واقعا برای خود جایی در بازار بیابد. تاریخ نوآوری مملو از افراد باهوشی است که نتوانستند نقطه فراگیری یک ایده را درست دریابند و در نتیجه ایده‌های بزرگی را از دست دادند. یادمان نرود توماس واتسون مدیرعامل وقت شرکت آی‌بی‌ام پیش‌بینی کرده بود بازار جهانی کشش بیش از 5 دستگاه رایانه را ندارد!!! و برخی دیگر از رهبران بنگاه‌های غربی فرصت سودآوری از اختراع تلفن را از دست دادند چون معتقد بودند هیچ سودی برای ما ندارد (مقایسه کنید با گفته‌های مغرورانه برخی رهبران دنیا وقتی از آنها درباره میزان انتشار و شیوع ویروس کرونا سؤال می‌شد و آنها میزان انتشار را بسیار کم ارزیابی می‌کردند).این بنگاه‌ها و بسیاری بنگاه‌های دیگر فرصت‌های نوآورانه بزرگی را فقط به یک دلیل از دست دادند: آنها نتوانستند دریابند فناوری جدید چطور دارد به لحاظ فنی بالغ می‌شود و ظرفیت‌های تغییردهنده و برافکن خود را هویدا می‌کند. تلفن در سال 1876 واقعا ضعف‌های زیادی داشت، اتومبیل در سال 1903 هم خیلی کند بود هم خیلی پرسروصدا و خطرناک. تازه گران هم بود و هیچ بازاری هم برای این دو محصول با این مشکلات وجود نداشت. در واقع بنابر نقل قولی که از خود آقای فورد نقل شده است، اگر از مردم آن زمان می‌پرسیدید چه چیزی می‌خواهند، پاسخ بسیاری از آنها این بود که به دنبال اسب‌های تندتری هستند.
اما حتی بسیاری از بنگاه‌هایی که هم دارای فناوری مناسب بودند و هم کمی قدرت آینده‌نگری داشتند، از روی ترس نقطه فراگیری را از دست دادند. کداک به عنوان شرکتی که خود را به طور طبیعی رهبر بازار صنعت دوربین‌های عکاسی می‌دانست، از روی ترس خود را از مواجهه با دوربین‌های دیجیتال کنار کشید.
در مقابل بنگاه‌هایی که توانستند شانس خود را با پیش‌بینی نقطه فراگیری یا با فهم نحوه فراگیرکردن یک ایده بیازمایند، بعضا به توفیقات چشم‌گیری دست یافتند. هنری فورد خودروی تولیدی خود را برای قشر متوسط تعریف و در خلال این فرایند صنعت حمل‌ونقل را به طور کامل متحول کرد. یا استیو جابز دریافت مردم به دنبال چیزی هستند که بین گوشی موبایل آیفون و یک لپ‌تاپ کامل قرار گیرد و این شد که بازار تبلت را ایجاد کرد و توسعه داد.آنچه باعث می‌شود بسیاری بنگاه‌ها در تشخیص رواج‌یافتن یا نیافتن یک ایده دچار اشتباه شوند این است که قدرت شبکه‌ها (و مخصوصا شبکه‌های مصرف‌کنندگان) را دست‌کم می‌گیرند. نتفلیکس یکی از مصادیق رشد یک ایده بر اساس دهان به دهان‌شدن توسط مردم عادی است. پذیرندگان زودهنگام ایده محوری نتفلیکس آن را برای دوستان نزدیک خود تعریف می‌کردند و توضیح می‌دادند چقدر خوب است دیگر لازم نیست برای دیرکرد در بازگرداندن یک فیلم به مغازه امانت‌دادن فیلم جریمه دیرکرد بپردازند. این دهان به دهان‌شدن توانست ضعف‌های ایده نتفلیکس را پوشش دهد و در نتیجه ایده رواج یافت. سال‌ها قبل از گلدول، اورت روجرز(Everett Rogers) مدل مشهور خود را برای تبیین نحوه انتشار ایده‌ها و نوآوری‌ها توضیح داده بود: وی یک منحنی پذیرش را معرفی کرد که برای همه ما کم‌وبیش آشناست. این منحنی از نوآوران شروع می‌شد، سپس به پذیرندگان زودهنگام می‌رسیدیم. سپس اکثریت زودهنگام و اکثریت متأخر و قسمت پایانی، متأخران بودند. روجرز بر اساس این دسته‌بندی از آدم‌ها توضیح می‌داد که چگونه هرچقدر آدم‌های بیشتری با یک ایده ارتباط برقرار کنند، آن ایده نفوذ و رواج و رونق بیشتری خواهد یافت. روجرز از یک مفهوم جامعه‌شناسانه با عنوان رفتار جمعی نام برده و توضیح داده است رفتار هر فرد به‌شدت متأثر از رفتار آدم‌هایی است که پیرامون او قرار دارند. وقتی تعداد قابل قبولی از آدم‌ها رفتاری را بپذیرند یا تصمیم خاصی بگیرند، به احتمال خیلی زیاد رفتار آحاد افراد هم تابع آن خواهد شد. این همان تجلی مفهومی است که گلدول آن را نقطه فراگیری می‌داند.شاید مناسب باشد نقطه فراگیری را همان نقطه برافکنی بدانیم. نقطه فراگیری زمانی است که برافکندن الگوها و محصولات سابق، اجتناب‌ناپذیر می‌شود. جایی است که اگر غول‌های بزرگ زود آن را دریابند، خود را انطباق می‌دهند و الا باید از بین بروند. حتی در برخی مواقع انطباق‌یافتن همدیگر غیرممکن می‌شود. بلاکباستر از رقیب خود نتفلیکس شکست خورد، چون درست در شرایطی که نتفلیکس همه چیز را برای نقطه فراگیری آماده کرده بود، تازه می‌خواست یک‌سری تغییرات جدید را آغاز کند.البته ثقل مفهوم نقطه فراگیری به فناوری یا بازار برنمی‌گردد، به آدم‌ها و روابط بین آنها برمی‌گردد. اگر آدم‌های مناسب در زمان مناسب ایده شما را بگیرند، ایده شما به زودی به نقطه فراگیری خواهد رسید. استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای نوپا باید بتوانند نقطه فراگیری ایده‌شان را به‌درستی تخمین زده یا هوشمندانه آن را خلق کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.