|

در پاسخ به مقاله «جنبش خزنده هویت‌زدایی»

منیت‌های بازدارنده

علی سنجابی

روز یکشنبه 26آبان مقاله‌ای توسط خانم ساناز افتخارزاده در روزنامه «شرق» چاپ شد که توجه اینجانب و چندین معمار و طراح شهری را به خود جلب کرد. عکس‌العمل در برابر ادعاها و بیانات ایشان اجتناب‌ناپذیر بود.
بخش بزرگی از مقاله آن نگارنده در باب استعمار، استعمار نوین، استعمار عصرنو و شگردهای اربابان استعمارگر در دنیای امروز بود و طرح تفرقه‌افکنی و هویت‌زدایی آن. وی عنوان کرده که «یکی از مهم‌ترین ابزار به‌ثمررساندن طرح خزنده هویت‌زدایی، تاثیر بر معماری است.» وی صحبت از نفوذ استعمار در معماری کنونی ایران می‌کند و تهی‌شدن بافت معماری برخی شهرهای ایران از هویت و ربط آن به استعمار و نفوذ صهیونیسم.
ارجاع به «استعمار» بی‌تردید مصداق «اظهر من‌الشمس» است برای ایرانیان نجیب و همیشه‌سربلند که این قصیده را در دهه‌های پیشین سروده و سرد و گرمش را چشیده و سربلند از نفوذ استعمار بیرون آمده‌اند. در باب «هویت‌زدایی» اما، با ابزار معماری، یقینا از آن روز که ناصرالدین‌شاه و دیگر جماعت تجددخواه عصر قاجار پایشان به فرنگ باز شد، بستر ورود مظاهر تمدن فرنگی، از جمله مهم‌ترین آنها «معماری»، به ایران گشوده شد. اما سفر عناصر معماری در دنیا از دیرباز از ویژگی‌ها و خصوصیات این هنر جامع‌نگر بوده است. اما باید دانست که در دوره موسوم به رنسانس اروپا، گنبد کلیسای سانتاماریا دل‌فیوره در فلورانس به تشابه و تأسی از گنبد سلطانیه زنجان توسط معماری به‌نام لئون برونلسکی ساخته می‌شود و بعد‌ها در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی اول، این فرم از اروپا به ایران بازمی‌گردد و بر سر عمارت‌های میدان حسن‌آباد تهران می‌نشیند.
شایسته بود آن نگارنده محترم قبل از رد کامل آنچه در کشور در عرصه‌های معماری و شهرسازی به وجود آمده، نظری به مهندسان و معماران بنام ایران‌زمین و حتی نومهندسان تازه‌فارغ‌التحصیل‌شده در گوشه‌وکنار شهرهای ایران می‌انداختند تا ببینند آنچه به ساختمان معنای زیبا و متناسب برای زندگی و کار می‌بخشد روح جاری در فضای آن ساختمان است و نه سلیقه غربی یا ایرانی آن. معمار باید بتواند فضایی خلق کند که احساس نشاط روحی و سلامت روان و آرامش در آن باشد و محیطی مناسب برای «زندگی» در تقابل «مردگی» را پدید آورد. اگر اینطور شد، باید دست آن معمار را بوسید، خواه آن معمار «پیتر آیزنمن» باشد یا «زاها حدید»، فرنک‌گری باشد یا «قوام‌الدین شیرازی».
فارغ از این بحث که ساختمان‌سازی درست و پایبند اصول کلی معماری ربطی با ملیت معمارانش و نقش آنها در «هجوم فرهنگ غربی» و تهی‌شدن هویت و «تفرقه‌افکنی» ندارد، مناسب بود که آن نگارنده محترم آنجا که عملیات بزرگ طرح عمرانی کشور در منطقه شاندیز مشهد را به نقد کشیده، با مختصر تحقیقی می‌دید که ساخت آن به دست توانمند مهندسان ایرانی؛ همان‌هایی که سدها و پل‌های مهم کشور را می‌سازند ساخته می‌شود، نه مباشران غربی.
هنوز توفیق حضور در صحن مطهر مسجدالحرام را نداشته‌ام، اما شنیده‌ام که به‌مدد تکنولوژی غرب، در گرمای سوزان سرزمین عربستان، شیفتگان حرم، گرمایی را حس نمی‌کنند. شاید فرم معماری آنها با سلیقه ما نسازد، یا شکل‌هایی که شما آن را «کژ» و «کوژ» خواندید هنوز جایی در بافت شهرهای ما نداشته باشد، ولی تکنولوژی غربی‌اش که لزوما بافت سنتی‌اش را هویت‌زدایی نکرده است قابل‌تامل است.
ختم کلام: در شهرهای ما، سیل عظیم جهل فربه‌شده از سرمایه‌های سرگردان، راه خود را به خاک‌وزمین رسانده و دست به ایجاد سازه‌هایی می‌زند که فضای خلق‌شده آن سرشار از «مردگی» است؛ همان خانه‌هایی که ما هرروز از مقابلشان عبور می‌کنیم؛ همان بناهای پنج‌طبقه با نمای آجر سنتی که نه ارکان زندگی در آن مشهود است و نه ساخت آنها وجاهت و نه ربطی به هجوم غرب دارد که فقط زشتند و خالی از سلیقه و دقت معماری. آنجاست که جماعت معماران اندیشمند این سرزمین زنگ خطر به صدا درآورده‌اند که این پیکره شهر که برآیند آن هویت مدنظر جنابعالی است، ناخواسته، با وجود وضع قوانین و مقررات، می‌تواند از ریشه به‌درآید. آنجاست که «آبادانی و عمران» جای خود را به «ساخت‌وساز اقتصادی» می‌دهد و آنجاست که نقش «معمار و مهندس» کمرنگ‌شده و جای آنها را خرده‌صنعتگران نوپا می‌گیرند.
ای‌کاش فقط مشکل معماری حاضر ایران در اقتدا به فرم‌های برگرفته از معماری و معماران غربی بود که اینطور نیست. بیایید همچون ایرانیان در تاریخ این سرزمین در عرصه‌هایی که ما آن را می‌شناسیم «منیت‌های بازدارنده» را کنار بگذاریم. وقت وقت این نوع توهم‌های نابجا که نگارنده اینطور به شرح و بسط بی‌پایه‌اش پرداخته، نیست.
روز یکشنبه 26آبان مقاله‌ای توسط خانم ساناز افتخارزاده در روزنامه «شرق» چاپ شد که توجه اینجانب و چندین معمار و طراح شهری را به خود جلب کرد. عکس‌العمل در برابر ادعاها و بیانات ایشان اجتناب‌ناپذیر بود.
بخش بزرگی از مقاله آن نگارنده در باب استعمار، استعمار نوین، استعمار عصرنو و شگردهای اربابان استعمارگر در دنیای امروز بود و طرح تفرقه‌افکنی و هویت‌زدایی آن. وی عنوان کرده که «یکی از مهم‌ترین ابزار به‌ثمررساندن طرح خزنده هویت‌زدایی، تاثیر بر معماری است.» وی صحبت از نفوذ استعمار در معماری کنونی ایران می‌کند و تهی‌شدن بافت معماری برخی شهرهای ایران از هویت و ربط آن به استعمار و نفوذ صهیونیسم.
ارجاع به «استعمار» بی‌تردید مصداق «اظهر من‌الشمس» است برای ایرانیان نجیب و همیشه‌سربلند که این قصیده را در دهه‌های پیشین سروده و سرد و گرمش را چشیده و سربلند از نفوذ استعمار بیرون آمده‌اند. در باب «هویت‌زدایی» اما، با ابزار معماری، یقینا از آن روز که ناصرالدین‌شاه و دیگر جماعت تجددخواه عصر قاجار پایشان به فرنگ باز شد، بستر ورود مظاهر تمدن فرنگی، از جمله مهم‌ترین آنها «معماری»، به ایران گشوده شد. اما سفر عناصر معماری در دنیا از دیرباز از ویژگی‌ها و خصوصیات این هنر جامع‌نگر بوده است. اما باید دانست که در دوره موسوم به رنسانس اروپا، گنبد کلیسای سانتاماریا دل‌فیوره در فلورانس به تشابه و تأسی از گنبد سلطانیه زنجان توسط معماری به‌نام لئون برونلسکی ساخته می‌شود و بعد‌ها در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی اول، این فرم از اروپا به ایران بازمی‌گردد و بر سر عمارت‌های میدان حسن‌آباد تهران می‌نشیند.
شایسته بود آن نگارنده محترم قبل از رد کامل آنچه در کشور در عرصه‌های معماری و شهرسازی به وجود آمده، نظری به مهندسان و معماران بنام ایران‌زمین و حتی نومهندسان تازه‌فارغ‌التحصیل‌شده در گوشه‌وکنار شهرهای ایران می‌انداختند تا ببینند آنچه به ساختمان معنای زیبا و متناسب برای زندگی و کار می‌بخشد روح جاری در فضای آن ساختمان است و نه سلیقه غربی یا ایرانی آن. معمار باید بتواند فضایی خلق کند که احساس نشاط روحی و سلامت روان و آرامش در آن باشد و محیطی مناسب برای «زندگی» در تقابل «مردگی» را پدید آورد. اگر اینطور شد، باید دست آن معمار را بوسید، خواه آن معمار «پیتر آیزنمن» باشد یا «زاها حدید»، فرنک‌گری باشد یا «قوام‌الدین شیرازی».
فارغ از این بحث که ساختمان‌سازی درست و پایبند اصول کلی معماری ربطی با ملیت معمارانش و نقش آنها در «هجوم فرهنگ غربی» و تهی‌شدن هویت و «تفرقه‌افکنی» ندارد، مناسب بود که آن نگارنده محترم آنجا که عملیات بزرگ طرح عمرانی کشور در منطقه شاندیز مشهد را به نقد کشیده، با مختصر تحقیقی می‌دید که ساخت آن به دست توانمند مهندسان ایرانی؛ همان‌هایی که سدها و پل‌های مهم کشور را می‌سازند ساخته می‌شود، نه مباشران غربی.
هنوز توفیق حضور در صحن مطهر مسجدالحرام را نداشته‌ام، اما شنیده‌ام که به‌مدد تکنولوژی غرب، در گرمای سوزان سرزمین عربستان، شیفتگان حرم، گرمایی را حس نمی‌کنند. شاید فرم معماری آنها با سلیقه ما نسازد، یا شکل‌هایی که شما آن را «کژ» و «کوژ» خواندید هنوز جایی در بافت شهرهای ما نداشته باشد، ولی تکنولوژی غربی‌اش که لزوما بافت سنتی‌اش را هویت‌زدایی نکرده است قابل‌تامل است.
ختم کلام: در شهرهای ما، سیل عظیم جهل فربه‌شده از سرمایه‌های سرگردان، راه خود را به خاک‌وزمین رسانده و دست به ایجاد سازه‌هایی می‌زند که فضای خلق‌شده آن سرشار از «مردگی» است؛ همان خانه‌هایی که ما هرروز از مقابلشان عبور می‌کنیم؛ همان بناهای پنج‌طبقه با نمای آجر سنتی که نه ارکان زندگی در آن مشهود است و نه ساخت آنها وجاهت و نه ربطی به هجوم غرب دارد که فقط زشتند و خالی از سلیقه و دقت معماری. آنجاست که جماعت معماران اندیشمند این سرزمین زنگ خطر به صدا درآورده‌اند که این پیکره شهر که برآیند آن هویت مدنظر جنابعالی است، ناخواسته، با وجود وضع قوانین و مقررات، می‌تواند از ریشه به‌درآید. آنجاست که «آبادانی و عمران» جای خود را به «ساخت‌وساز اقتصادی» می‌دهد و آنجاست که نقش «معمار و مهندس» کمرنگ‌شده و جای آنها را خرده‌صنعتگران نوپا می‌گیرند.
ای‌کاش فقط مشکل معماری حاضر ایران در اقتدا به فرم‌های برگرفته از معماری و معماران غربی بود که اینطور نیست. بیایید همچون ایرانیان در تاریخ این سرزمین در عرصه‌هایی که ما آن را می‌شناسیم «منیت‌های بازدارنده» را کنار بگذاریم. وقت وقت این نوع توهم‌های نابجا که نگارنده اینطور به شرح و بسط بی‌پایه‌اش پرداخته، نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.