چالشهای حقوقی اهدای عضو
ابراهیم ایوبی-وکیل دادگستری
با هدف آگاهیبخشی و ترویج اهدای عضو، سیویکم اردیبهشت در تقویم رسمی به نام «روز اهدای عضو، اهدای زندگی» نامگذاری شده است. این روز مصادف است با تاریخ صدور فتوای بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، مبنیبر جایزبودن پیوند اعضای بدن از منظر شریعت اسلام. اولین پیوند در ایران به سال 1314 بازمیگردد که قرنیه یک بیمار در یکی از بیمارستانهای تهران پیوند زده شد. امروزه بسیاری از اعضا شامل کلیه، قلب، کبد، ریه، مغز استخوان، پوست و... قابلیت پیوند را دارند، اما مهمترین منبع برای پیوند اعضا متعلق به بیماران مرگ مغزی است، چراکه تمامی اعضا و نسوج آنها قابل پیوند بوده و هر بیمار مرگ مغزی میتواند جان هشت انسان دیگر را نجات دهد.
با جستوجو در قوانین و مقررات میتوان مواد پراکندهای در زمینه قاعدهگذاری برای پیوند اعضا یافت؛ اما متن اصلی و مادر در کشور ما «قانون پیوند اعضای بیماران فوتشده یا بیمارانی که مرگ مغزی آنها مسلم است» مصوب فروردینماه 1379 است. از نکات جالب این قانون، تأیید آن به دلیل عدم اظهارنظر شورای نگهبان ظرف مهلت قانونی است. بهاینترتیب که طبق اصل نودوچهارم قانون اساسی، شورای نگهبان موظف است حداکثر ظرف 10 روز از تاریخ وصول مصوبات مجلس شورای اسلامی آن را از نظر انطباق با موازین اسلام و قانون اساسی مورد بررسی قرار دهد، در غیر این صورت مصوبه قابل اجراست. در ذیل این قانون آمده: «شورای محترم نگهبان نظر خود را اعلام ننموده است». آییننامه این قانون یک سال بعد به تصویب هیئت وزیران رسید.
بر این اساس بیمارستانهای مجهز برای پیوند اعضا، پس از کسب اجازه کتبی از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی میتوانند از اعضای سالم بیماران فوتشده یا بیمارانی که مرگ مغزی آنها طبق نظر کارشناسان خبره مسلم باشد، به شرط وصیت بیمار یا موافقت ولی میت جهت پیوند به بیمارانی که ادامه حیاتشان به پیوند عضو یا اعضای فوق بستگی دارد، استفاده کنند. همچنین تشخیص مرگ مغزی توسط کارشناسان خبره صورت میگیرد. در ماده یک آییننامه این قانون آمده: مرگ مغزی عبارت است از قطع غیرقابل برگشت کلیه فعالیتهای مغزی به طور کامل که تشخیص و تأیید مرگ مغزی توسط چهار پزشک متشکل از یک متخصص نورولوژی، یک متخصص جراحی مغز و اعصاب، یک متخصص داخلی و یک متخصص بیهوشی صورت میگیرد.
به طور خلاصه در صورت وجود وصیت کتبی یا شفاهی از ناحیه فرد متوفی یا دچار مرگمغزیشده امکان پیوند وجود دارد، در غیر این صورت لازم است اولیایدم (وراث) نسبت به پیوند اعضا موافقت کتبی خود را اعلام کنند. هرچند داشتن کارت اهدای عضو نشاندهنده علاقه شخص و رضایت او به اهدای اعضای بدن خود پس از فوت بوده، ولی با توجه به قوانین کنونی، رضایت اولیایدم ضروری است و به صرف داشتن کارت اهدای عضو پیوندی صورت نخواهد گرفت. با اصلاحاتی که در سال 1392 در «قانون مجازات اسلامی» به وجود آمد، موادی مرتبط با اهدا در نظر گرفته شد؛ ماده 724 که بیان میدارد: «قطع اعضای میّت برای پیوند به دیگری در صورتی که با وصیت او باشد، دیه ندارد».
از چالشهای پیوند عضو، اهدا به اتباع بیگانه است. در سال 1385 معاونت سلامت وزارت بهداشت، طی بخشنامهای پیوند «کلیه» در اتباع خارجی را فقط از اهداکننده با تابعیت مشابه مجاز دانسته است. این موضوع در سال 1396 دستمایه ساخت فیلمی سینمایی به نام «شکستن همزمان بیست استخوان» (با نام بینالمللی «رونا، مادر عظیم») توسط جمشید محمودی، کارگردان افغانستانی مقیم ایران شد که بهعنوان نماینده کشور افغانستان نیز در نودویکمین دوره جوایز اسکار حضور داشت. البته پیش از این نیز کیانوش عیاری در فیلم «بودن یا نبودن» موضوع پیوند اعضا و مسائل اجتماعی، قومی و مذهبی پیرامون آن را برای اولینبار در سینمای ایران به تصویر کشیده بود. جالب آنکه سالها بعد عسل بدیعی، بازیگر نقش اول فیلم عیاری، دچار مرگ مغزی شد و با اهدای همه اعضای بدنش، جان هفت انسان را نجات داد.
با وجود مناقشهبرانگیزبودن اهدای عضو، جامعه ایران کمکم اهمیت موضوع را پذیرفته که دو نمونه آن فراگیرشدن دریافت کارت پیوند اعضا و برگزاری سالانه جشن نفس با هدف تقدیر از خانوادههای اهداکننده است. برای گسترش و ساماندهی این رفتار پسندیده نیاز است نمایندگان مجلس شورای اسلامی همپای جامعه در پی تصویب قانونی جامع و بدون ابهام با هدف تسهیل اهدای عضو و با نگاهی انسانی باشند.
با هدف آگاهیبخشی و ترویج اهدای عضو، سیویکم اردیبهشت در تقویم رسمی به نام «روز اهدای عضو، اهدای زندگی» نامگذاری شده است. این روز مصادف است با تاریخ صدور فتوای بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، مبنیبر جایزبودن پیوند اعضای بدن از منظر شریعت اسلام. اولین پیوند در ایران به سال 1314 بازمیگردد که قرنیه یک بیمار در یکی از بیمارستانهای تهران پیوند زده شد. امروزه بسیاری از اعضا شامل کلیه، قلب، کبد، ریه، مغز استخوان، پوست و... قابلیت پیوند را دارند، اما مهمترین منبع برای پیوند اعضا متعلق به بیماران مرگ مغزی است، چراکه تمامی اعضا و نسوج آنها قابل پیوند بوده و هر بیمار مرگ مغزی میتواند جان هشت انسان دیگر را نجات دهد.
با جستوجو در قوانین و مقررات میتوان مواد پراکندهای در زمینه قاعدهگذاری برای پیوند اعضا یافت؛ اما متن اصلی و مادر در کشور ما «قانون پیوند اعضای بیماران فوتشده یا بیمارانی که مرگ مغزی آنها مسلم است» مصوب فروردینماه 1379 است. از نکات جالب این قانون، تأیید آن به دلیل عدم اظهارنظر شورای نگهبان ظرف مهلت قانونی است. بهاینترتیب که طبق اصل نودوچهارم قانون اساسی، شورای نگهبان موظف است حداکثر ظرف 10 روز از تاریخ وصول مصوبات مجلس شورای اسلامی آن را از نظر انطباق با موازین اسلام و قانون اساسی مورد بررسی قرار دهد، در غیر این صورت مصوبه قابل اجراست. در ذیل این قانون آمده: «شورای محترم نگهبان نظر خود را اعلام ننموده است». آییننامه این قانون یک سال بعد به تصویب هیئت وزیران رسید.
بر این اساس بیمارستانهای مجهز برای پیوند اعضا، پس از کسب اجازه کتبی از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی میتوانند از اعضای سالم بیماران فوتشده یا بیمارانی که مرگ مغزی آنها طبق نظر کارشناسان خبره مسلم باشد، به شرط وصیت بیمار یا موافقت ولی میت جهت پیوند به بیمارانی که ادامه حیاتشان به پیوند عضو یا اعضای فوق بستگی دارد، استفاده کنند. همچنین تشخیص مرگ مغزی توسط کارشناسان خبره صورت میگیرد. در ماده یک آییننامه این قانون آمده: مرگ مغزی عبارت است از قطع غیرقابل برگشت کلیه فعالیتهای مغزی به طور کامل که تشخیص و تأیید مرگ مغزی توسط چهار پزشک متشکل از یک متخصص نورولوژی، یک متخصص جراحی مغز و اعصاب، یک متخصص داخلی و یک متخصص بیهوشی صورت میگیرد.
به طور خلاصه در صورت وجود وصیت کتبی یا شفاهی از ناحیه فرد متوفی یا دچار مرگمغزیشده امکان پیوند وجود دارد، در غیر این صورت لازم است اولیایدم (وراث) نسبت به پیوند اعضا موافقت کتبی خود را اعلام کنند. هرچند داشتن کارت اهدای عضو نشاندهنده علاقه شخص و رضایت او به اهدای اعضای بدن خود پس از فوت بوده، ولی با توجه به قوانین کنونی، رضایت اولیایدم ضروری است و به صرف داشتن کارت اهدای عضو پیوندی صورت نخواهد گرفت. با اصلاحاتی که در سال 1392 در «قانون مجازات اسلامی» به وجود آمد، موادی مرتبط با اهدا در نظر گرفته شد؛ ماده 724 که بیان میدارد: «قطع اعضای میّت برای پیوند به دیگری در صورتی که با وصیت او باشد، دیه ندارد».
از چالشهای پیوند عضو، اهدا به اتباع بیگانه است. در سال 1385 معاونت سلامت وزارت بهداشت، طی بخشنامهای پیوند «کلیه» در اتباع خارجی را فقط از اهداکننده با تابعیت مشابه مجاز دانسته است. این موضوع در سال 1396 دستمایه ساخت فیلمی سینمایی به نام «شکستن همزمان بیست استخوان» (با نام بینالمللی «رونا، مادر عظیم») توسط جمشید محمودی، کارگردان افغانستانی مقیم ایران شد که بهعنوان نماینده کشور افغانستان نیز در نودویکمین دوره جوایز اسکار حضور داشت. البته پیش از این نیز کیانوش عیاری در فیلم «بودن یا نبودن» موضوع پیوند اعضا و مسائل اجتماعی، قومی و مذهبی پیرامون آن را برای اولینبار در سینمای ایران به تصویر کشیده بود. جالب آنکه سالها بعد عسل بدیعی، بازیگر نقش اول فیلم عیاری، دچار مرگ مغزی شد و با اهدای همه اعضای بدنش، جان هفت انسان را نجات داد.
با وجود مناقشهبرانگیزبودن اهدای عضو، جامعه ایران کمکم اهمیت موضوع را پذیرفته که دو نمونه آن فراگیرشدن دریافت کارت پیوند اعضا و برگزاری سالانه جشن نفس با هدف تقدیر از خانوادههای اهداکننده است. برای گسترش و ساماندهی این رفتار پسندیده نیاز است نمایندگان مجلس شورای اسلامی همپای جامعه در پی تصویب قانونی جامع و بدون ابهام با هدف تسهیل اهدای عضو و با نگاهی انسانی باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.