|

از «سعدآباد» تا «ژنو3»

چه کسی راست می‌گفت؟

حامد طبيبي

«دادن در غلطان و گرفتن آب‌نبات»؛ کنایه‌ای مستقیم از زبان علی لاریجانی نسبت به عملکرد تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای وقت. آن‌هم در قامت فردی که خط مقدم انتقاد از اصلاح‌طلبان در دوران هشت‌ساله حضورشان در دولت و مجلس را به‌عنوان «فرمانده میدان» شکل می‌داد. لاریجانی این را نه به‌عنوان رییس سازمان صداوسیما و یک فعال سیاسی اصولگرا بلکه به‌عنوان کاندیدای انتخابات ریاست‌جمهوری سال 84 عنوان کرد؛ درست در موقعی که انتقاد از اصلاح‌طلبان، سکه رایج بود و اعلام اینکه آنها نتوانستند حوزه‌های مختلف از جمله پرونده هسته‌ای را به سرمنزل مقصد برسانند، ترجیع‌بند رسانه‌های پرتعداد و دارای گستردگی جریان مقابل اصلاحات. چهارسال و به‌ویژه هشت‌سال زمان نیاز بود تا عیار عملکرد سیدمحمد خاتمی و همراهانش بر مردم آشکار شود. عجیب آن بود حوزه هسته‌ای که دولت وقت به دلیل حساسیت بسیار روی آن، راهبری آن را به شورای‌عالی امنیت ملی و تحت نظر مقامات عالیرتبه نظام قرار داده بود، باز هم در تیررس تندروها قرار داشت. «پرونده هسته‌ای» از وزارت خارجه ستانده و روی میز شورایعالی امنیت ملی قرار داده شده بود که از قضا دبیر آن، یکی از رهبران جریان موسوم به راست سنتی بود و خاتمی اصلاح‌طلب، روحانی میانه‌رو را با وجود «هم‌خط» نبودن، از صندلی خود بلند نکرده بود؛ کاری که البته خلف اصولگرای خاتمی، هم با روحانی کرد و هم با لاریجانی تا نشان دهد محمود احمدی‌نژاد را با میانه‌رو‌ها کاری نیست.اینکه تیم هسته‌ای دوران اصلاحات از میان دیپلمات‌های کارکشته و بیشتر مایل به طیف میانه‌رو جریان راست شکل گرفته بود و همه گام‌های آنها با اجماع در سطح سران نظام برداشته شد نیز برای هجمه‌کنندگان مهم نبود. البته علاقه‌مندان به «محو» تیم هسته‌ای اصلاحات، احتمالا نمی‌خواستند به یاد بیاورند در مرداد 81 به‌ناگاه گروهک تروریستی مجاهدین خلق (منافقین) مدعی فعالیت‌های هسته‌ای «مخفی» ایران شده بود و عکس ماهواره‌ای سی‌ان‌ان از تاسیسات هسته‌ای، دستمایه «افسانه‌پردازی»‌های رسانه‌های خارج از ایران. احتمالا یادشان رفته بود که برخی بی‌علاقه نبودند ایران بر اساس فصل هفتم منشور ملل متحد، به دلیل احتمال نزدیک‌شدن به ساخت بمب اتمی، به‌عنوان تهدید امنیت بین‌الملل، شامل «حمله پیشگیرانه» شود.ممکن است خود را به تغافل زده بودند که دعوت از البرادعی برای حضور در تهران، تعیین ضرب‌الاجل (dead line) در قطعنامه شورای حکام برای سیاهه‌کردن همه تاسیسات ساخته‌شده از سال 67 در ایران تا آن مقطع، فشار بی‌امان روانی نئوکان‌ها و امکان مانور آنها روی ذهن مردمی که از حادثه 11سپتامبر لطمه خورده بودند، پیرامون «تهدید»بودن ایران برای امنیت جهانی، بی‌میل‌نبودن بوش پسر برای کشاندن حوزه جنگ عراق تا دل ایران همه و همه واقعیت‌های ناگزیری بود که تصمیم‌سازان کشور در آن برهه زمانی خاص با آن مواجه بودند. اینها همه ذیل یک «بهانه خوب» به نام پرونده هسته‌ای ایران تعریف می‌شد. از همین‌رو بود که تحلیلگران سیاسی، پس ذهن تندروها را می‌خواندند که برای آنها، شرایط و عوامل شکل‌دهی توافقنامه‌های بروکسل، تهران و پاریس و دلیل تعلیق موقت غنی‌سازی اورانیوم و پذیرش بازرسی‌های آژانس برای مشخص‌شدن منشأ اورانیوم با خلوص بالا، اهمیتی ندارد و آنچه مهم است، چسباندن برچسب «وادادگی» به نیروهایی است که «سازشکار» نبودند، «انقلابی» بودند و امنیت و منافع ملی را می‌شناختند اما صدایشان در هیاهوی هجمه‌های غیرمنصفانه، شنیده نمی‌شد.دیپلمات‌های دوران اصلاحات، تربیت‌یافتگان وزارت خارجه پس از انقلاب بودند و با پشتوانه مسوولان شورایعالی امنیت ملی، به آوردگاه مذاکرات قدم گذاشته بودند. حسین موسویان سفیر جمهوری اسلامی در آلمان غربی در مقطع رخداد «میکونوس» که سخنگوی تیم هسته‌ای حسن روحانی شده بود، نارضایتی خود از کارشکنی‌های داخلی در ماجرای هسته‌ای را با یک جمله چنین توصیف کرد: «نباید با کله‌خشکی و دادن شعارهای بی‌منطق، امنیت کشور را به خطر انداخت.» اینچنین بود که حسن روحانی، محمدجواد ظریف، صادق خرازی، سیروس ناصری، حسین موسویان، امیرحسین زمانی‌نیا، غلامعلی خوشرو، پیروز حسینی و... در مقاطع مختلف آن دوره حدودا سه‌ساله، بار پرونده‌ای را به دوش کشیدند که جریان مقابل مدعی بود حتما به شکل بهتری با «ایستادگی»، آن را به پیش خواهد برد. از قضا انتخابات سال 84 فرصتی را فراهم کرد که نواصولگرایان جوان، راهی پاستور و البته بهارستان شوند و همان فردی که از «در غلطان» و «آب‌نبات» سخن می‌گفت، خود مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای لقب گیرد.با این حال حتی دو سال هم زمان نبرد که با سه‌قطعنامه الزام‌آور شورای امنیت و شرایط عجیب در مقابل برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای ایران، به جرم عدم‌هم‌راستایی با دیپلماسی تهاجمی محمود احمدی‌نژاد، از کار برکنار شود! پس از آن هم دوره‌ای شش‌ساله، تیمی دیگر کار را به‌دست بگیرد و نتیجه آن، چنان بود که حتی باتجربه‌های اصولگرا را به انتقاد واداشت. در سوی مقابل اما دیپلمات‌هایی که در کوره حوادث پس از انقلاب، آبدیده شده بودند و «چم‌وخم» کار را می‌دانستند، خانه‌نشین‌شدند و بدون آنکه تریبونی داشته باشند، مورد هجمه تندروها قرار گرفتند.
آنها البته در سال 82 در میانه تلاش‌های دولت اصلاحات و تیم هسته‌ای وقت، در یکی از دیدارهای خود با مقام‌معظم رهبری، از ایشان شنیدند: «به‌نظر بنده هر دو نوع نظریه‌ای که درباره مذاکرات انجام‌گرفته وجود دارد، غیرمنطبق با واقع است.
یک طرز فکر این است که افراد مومن و غیور ما تصور می‌کنند، دولت تسلیم شد؛ که باید گفت اینطور نیست و هیچ تسلیمی تا اینجا وجود نداشته است... طرز فکر دیگر که در نقطه مقابل طرز فکر اولی است، این است که عده‌ای خیال می‌کنند دیگر نباید معطل کرد و هرچه آنها می‌خواستند باید داد تا مبادا بهانه‌گیری کنند!... از طرف دیگر، این تفکر هم که عده‌ای از دشمنان جمهوری‌اسلامی خیال می‌کنند که دیگر قلاب در دهان جمهوری‌اسلامی گیر کرده و چاره‌ای ندارد، درست نیست؛ نخیر، این طرز فکر هم خوش‌خیالی و خیال‌خام است... آنچه به‌دست آمده، ارزشمند است و این دانش ارزشمند را نه دولت، نه مسوولان، نه سازمان انرژی اتمی و نه هیچ فردی از افراد این کشور حق ندارد که از دست بدهد و روی آن معامله کند؛ قطعا معامله‌ای هم صورت نگرفته و نخواهد گرفت. البته اگر آنهایی که وارد این گفت‌وگو با مسوولان جمهوری اسلامی شدند، بخواهند با جمهوری اسلامی سر این قضیه به چالش بیفتند و زیاده‌طلبی کنند، همه‌چیز به هم خواهد ریخت... کاری که مسوولان کردند، کار درستی بود. با تدبیر و بدون پذیرش تسلیم و قبول حرف زور انجام شد تا توطئه‌ای که از طرف آمریکایی‌ها و صهیونیست‌ها علیه جمهوری اسلامی طراحی شده بود، شکسته شود.» حالا پس از هشت‌سال میدانداری افراطیون، حسن روحانی، رییس‌جمهور مورد اعتماد ملت نام گرفته و محمدجواد ظریف ردای وزیر خارجه را به تن کرده، پرونده هسته‌ای را به وزارت خارجه بازگردانده و در یک دوره فشرده دوماهه، قراردادی را با شش‌قدرت جهانی به امضا رسانده که «گام نخست» برای گذر از محدودیت‌ها علیه مردم ایران است. البته به عملکرد تحول‌خواهان در دو مقطع 81 تا 84 و شهریور، مهر و آبان 92، حتما نقدهایی نیز وارد است و توجه به حقه‌های طرف مقابل در مذاکرات دوران اصلاحات، در دستور کار آنهاست اما نکته مهم این است که ارزش «داده» و «ستانده» آنها برای مردم ایران، امروز بیش از هر زمان دیگری روشن است. می‌ماند عتاب و خطاب تندروهایی که همچنان، پیام 24خرداد مردم را دریافت نکرده‌اند. برای آنها همچنان فرصت باقی است که بدانند مردم راه شناخت سره از ناسره را یافته‌اند. باید در گوش آنها نجوا کرد: «محصول کوره هشت‌سال گذشته به‌ویژه دشواری‌های 88 تا 92 برای جریانات سیاسی منتقد و مردم، چگونگی طی مسیر پختگی سیاسی و حرکت در ریل «توسعه» است.»
«دادن در غلطان و گرفتن آب‌نبات»؛ کنایه‌ای مستقیم از زبان علی لاریجانی نسبت به عملکرد تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای وقت. آن‌هم در قامت فردی که خط مقدم انتقاد از اصلاح‌طلبان در دوران هشت‌ساله حضورشان در دولت و مجلس را به‌عنوان «فرمانده میدان» شکل می‌داد. لاریجانی این را نه به‌عنوان رییس سازمان صداوسیما و یک فعال سیاسی اصولگرا بلکه به‌عنوان کاندیدای انتخابات ریاست‌جمهوری سال 84 عنوان کرد؛ درست در موقعی که انتقاد از اصلاح‌طلبان، سکه رایج بود و اعلام اینکه آنها نتوانستند حوزه‌های مختلف از جمله پرونده هسته‌ای را به سرمنزل مقصد برسانند، ترجیع‌بند رسانه‌های پرتعداد و دارای گستردگی جریان مقابل اصلاحات. چهارسال و به‌ویژه هشت‌سال زمان نیاز بود تا عیار عملکرد سیدمحمد خاتمی و همراهانش بر مردم آشکار شود. عجیب آن بود حوزه هسته‌ای که دولت وقت به دلیل حساسیت بسیار روی آن، راهبری آن را به شورای‌عالی امنیت ملی و تحت نظر مقامات عالیرتبه نظام قرار داده بود، باز هم در تیررس تندروها قرار داشت. «پرونده هسته‌ای» از وزارت خارجه ستانده و روی میز شورایعالی امنیت ملی قرار داده شده بود که از قضا دبیر آن، یکی از رهبران جریان موسوم به راست سنتی بود و خاتمی اصلاح‌طلب، روحانی میانه‌رو را با وجود «هم‌خط» نبودن، از صندلی خود بلند نکرده بود؛ کاری که البته خلف اصولگرای خاتمی، هم با روحانی کرد و هم با لاریجانی تا نشان دهد محمود احمدی‌نژاد را با میانه‌رو‌ها کاری نیست.اینکه تیم هسته‌ای دوران اصلاحات از میان دیپلمات‌های کارکشته و بیشتر مایل به طیف میانه‌رو جریان راست شکل گرفته بود و همه گام‌های آنها با اجماع در سطح سران نظام برداشته شد نیز برای هجمه‌کنندگان مهم نبود. البته علاقه‌مندان به «محو» تیم هسته‌ای اصلاحات، احتمالا نمی‌خواستند به یاد بیاورند در مرداد 81 به‌ناگاه گروهک تروریستی مجاهدین خلق (منافقین) مدعی فعالیت‌های هسته‌ای «مخفی» ایران شده بود و عکس ماهواره‌ای سی‌ان‌ان از تاسیسات هسته‌ای، دستمایه «افسانه‌پردازی»‌های رسانه‌های خارج از ایران. احتمالا یادشان رفته بود که برخی بی‌علاقه نبودند ایران بر اساس فصل هفتم منشور ملل متحد، به دلیل احتمال نزدیک‌شدن به ساخت بمب اتمی، به‌عنوان تهدید امنیت بین‌الملل، شامل «حمله پیشگیرانه» شود.ممکن است خود را به تغافل زده بودند که دعوت از البرادعی برای حضور در تهران، تعیین ضرب‌الاجل (dead line) در قطعنامه شورای حکام برای سیاهه‌کردن همه تاسیسات ساخته‌شده از سال 67 در ایران تا آن مقطع، فشار بی‌امان روانی نئوکان‌ها و امکان مانور آنها روی ذهن مردمی که از حادثه 11سپتامبر لطمه خورده بودند، پیرامون «تهدید»بودن ایران برای امنیت جهانی، بی‌میل‌نبودن بوش پسر برای کشاندن حوزه جنگ عراق تا دل ایران همه و همه واقعیت‌های ناگزیری بود که تصمیم‌سازان کشور در آن برهه زمانی خاص با آن مواجه بودند. اینها همه ذیل یک «بهانه خوب» به نام پرونده هسته‌ای ایران تعریف می‌شد. از همین‌رو بود که تحلیلگران سیاسی، پس ذهن تندروها را می‌خواندند که برای آنها، شرایط و عوامل شکل‌دهی توافقنامه‌های بروکسل، تهران و پاریس و دلیل تعلیق موقت غنی‌سازی اورانیوم و پذیرش بازرسی‌های آژانس برای مشخص‌شدن منشأ اورانیوم با خلوص بالا، اهمیتی ندارد و آنچه مهم است، چسباندن برچسب «وادادگی» به نیروهایی است که «سازشکار» نبودند، «انقلابی» بودند و امنیت و منافع ملی را می‌شناختند اما صدایشان در هیاهوی هجمه‌های غیرمنصفانه، شنیده نمی‌شد.دیپلمات‌های دوران اصلاحات، تربیت‌یافتگان وزارت خارجه پس از انقلاب بودند و با پشتوانه مسوولان شورایعالی امنیت ملی، به آوردگاه مذاکرات قدم گذاشته بودند. حسین موسویان سفیر جمهوری اسلامی در آلمان غربی در مقطع رخداد «میکونوس» که سخنگوی تیم هسته‌ای حسن روحانی شده بود، نارضایتی خود از کارشکنی‌های داخلی در ماجرای هسته‌ای را با یک جمله چنین توصیف کرد: «نباید با کله‌خشکی و دادن شعارهای بی‌منطق، امنیت کشور را به خطر انداخت.» اینچنین بود که حسن روحانی، محمدجواد ظریف، صادق خرازی، سیروس ناصری، حسین موسویان، امیرحسین زمانی‌نیا، غلامعلی خوشرو، پیروز حسینی و... در مقاطع مختلف آن دوره حدودا سه‌ساله، بار پرونده‌ای را به دوش کشیدند که جریان مقابل مدعی بود حتما به شکل بهتری با «ایستادگی»، آن را به پیش خواهد برد. از قضا انتخابات سال 84 فرصتی را فراهم کرد که نواصولگرایان جوان، راهی پاستور و البته بهارستان شوند و همان فردی که از «در غلطان» و «آب‌نبات» سخن می‌گفت، خود مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای لقب گیرد.با این حال حتی دو سال هم زمان نبرد که با سه‌قطعنامه الزام‌آور شورای امنیت و شرایط عجیب در مقابل برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای ایران، به جرم عدم‌هم‌راستایی با دیپلماسی تهاجمی محمود احمدی‌نژاد، از کار برکنار شود! پس از آن هم دوره‌ای شش‌ساله، تیمی دیگر کار را به‌دست بگیرد و نتیجه آن، چنان بود که حتی باتجربه‌های اصولگرا را به انتقاد واداشت. در سوی مقابل اما دیپلمات‌هایی که در کوره حوادث پس از انقلاب، آبدیده شده بودند و «چم‌وخم» کار را می‌دانستند، خانه‌نشین‌شدند و بدون آنکه تریبونی داشته باشند، مورد هجمه تندروها قرار گرفتند.
آنها البته در سال 82 در میانه تلاش‌های دولت اصلاحات و تیم هسته‌ای وقت، در یکی از دیدارهای خود با مقام‌معظم رهبری، از ایشان شنیدند: «به‌نظر بنده هر دو نوع نظریه‌ای که درباره مذاکرات انجام‌گرفته وجود دارد، غیرمنطبق با واقع است.
یک طرز فکر این است که افراد مومن و غیور ما تصور می‌کنند، دولت تسلیم شد؛ که باید گفت اینطور نیست و هیچ تسلیمی تا اینجا وجود نداشته است... طرز فکر دیگر که در نقطه مقابل طرز فکر اولی است، این است که عده‌ای خیال می‌کنند دیگر نباید معطل کرد و هرچه آنها می‌خواستند باید داد تا مبادا بهانه‌گیری کنند!... از طرف دیگر، این تفکر هم که عده‌ای از دشمنان جمهوری‌اسلامی خیال می‌کنند که دیگر قلاب در دهان جمهوری‌اسلامی گیر کرده و چاره‌ای ندارد، درست نیست؛ نخیر، این طرز فکر هم خوش‌خیالی و خیال‌خام است... آنچه به‌دست آمده، ارزشمند است و این دانش ارزشمند را نه دولت، نه مسوولان، نه سازمان انرژی اتمی و نه هیچ فردی از افراد این کشور حق ندارد که از دست بدهد و روی آن معامله کند؛ قطعا معامله‌ای هم صورت نگرفته و نخواهد گرفت. البته اگر آنهایی که وارد این گفت‌وگو با مسوولان جمهوری اسلامی شدند، بخواهند با جمهوری اسلامی سر این قضیه به چالش بیفتند و زیاده‌طلبی کنند، همه‌چیز به هم خواهد ریخت... کاری که مسوولان کردند، کار درستی بود. با تدبیر و بدون پذیرش تسلیم و قبول حرف زور انجام شد تا توطئه‌ای که از طرف آمریکایی‌ها و صهیونیست‌ها علیه جمهوری اسلامی طراحی شده بود، شکسته شود.» حالا پس از هشت‌سال میدانداری افراطیون، حسن روحانی، رییس‌جمهور مورد اعتماد ملت نام گرفته و محمدجواد ظریف ردای وزیر خارجه را به تن کرده، پرونده هسته‌ای را به وزارت خارجه بازگردانده و در یک دوره فشرده دوماهه، قراردادی را با شش‌قدرت جهانی به امضا رسانده که «گام نخست» برای گذر از محدودیت‌ها علیه مردم ایران است. البته به عملکرد تحول‌خواهان در دو مقطع 81 تا 84 و شهریور، مهر و آبان 92، حتما نقدهایی نیز وارد است و توجه به حقه‌های طرف مقابل در مذاکرات دوران اصلاحات، در دستور کار آنهاست اما نکته مهم این است که ارزش «داده» و «ستانده» آنها برای مردم ایران، امروز بیش از هر زمان دیگری روشن است. می‌ماند عتاب و خطاب تندروهایی که همچنان، پیام 24خرداد مردم را دریافت نکرده‌اند. برای آنها همچنان فرصت باقی است که بدانند مردم راه شناخت سره از ناسره را یافته‌اند. باید در گوش آنها نجوا کرد: «محصول کوره هشت‌سال گذشته به‌ویژه دشواری‌های 88 تا 92 برای جریانات سیاسی منتقد و مردم، چگونگی طی مسیر پختگی سیاسی و حرکت در ریل «توسعه» است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.