به روایتِ گوهرمراد
شرق: ساعدی جز داستاننویسی، در نمایشنامهنویسی نیز چیرهدست و صاحبسبک بوده است، چنانکه برخلاف بسیاری از نویسندگانِ ما که در چند زمینه به نوشتن پرداختهاند، نمیتوان گفت ساعدی در یکی از این زمینهها یعنی داستان یا نمایشنامه دستِ بالا را دارد. از اینرو جایگاهِ ساعدی در نمایشنامهنویسی نیز هیچ کم از داستاننویسیاش ندارد و در هر دو حیطه بیشک جزوِ ده نویسنده برتر تاریخ معاصر ماست. ساعدی نمایشنامههایش را با اسم «گوهرمراد» امضا میکرد. جواد مجابی در شناختنامه ساعدی در این باره نوشته است: «ساعدی نمیتوانست تشخیص بدهد تأثیر کلامش در داستانها بر مخاطبانش بیشتر است یا در نمایشنامههایش و همیشه بین این دو سردرگم بود. به همین دلیل هم محتوای یک نمایشنامه با یک یا چند داستان از او یکسان به نظر میرسید او نام ساعدی را بر داستانها و گوهرمراد را بر نمایشنامههایش برگزید تا به نظر خود توانسته باشد تعادل را در هر دو گونه حفظ کند». ساعدی خود درباره اینکه چه شد به طرفِ نمایشنامهنویسی جلب شد میگوید: «برای اینکه میخواستم قضایا را یک جور دیگر حل کنم. من از گفتوگوی آدمیزاد خوشم میآید و دیالوگ برای من اصلا مسئله شوخی نبود. بهناچار همین جوری یکدفعه دیدم هر کاری میکنم، هر نوع معلقی که میزنم، آن چیزی است که اگر بخواهم یککم فشردهترش کنم تبدیل میشود به نمایشنامه. روی این اساس من رفتم و همین کار را کردم». ساعدی نمایشنامههای چخوف را میپسندد و معتقد است چخوف بهترین نمایشنامهها را نوشته. برشت را هم آدم فوقالعادهای میداند. با این حال معتقد است در نمایشنامهنویسی از کسی الهام نگرفته. «هر هنرمندی تا لحظهای که روی پای خودش نایستد و به کار خودش اعتقاد نداشته باشد و الهام بگیرد درست مثل آدمی است که شبها فرشتهای الهامبخش به خوابش میآید و میدانید که کار چقدر خراب میشود! نه، من تحت الهام قرار نگرفتم. من کتک خوردم نمایشنامهنویس شدم». مجموعه نمایشنامههای غلامحسین ساعدی نیز در نشر نگاه در قالب یک قاب و کتابهای مجزا منتشر شدهاند و در دسترس قرار دارند. این مجموعه شاملِ دَه نمایشنامۀ ساعدی است: «وای بر مغلوب»، کلاتهگل»، «آی بیکلاه آی باکلاه»، «گاو»، «چوب بهدستهای ورزیل»، «دیکته و زاویه»، «خانه روشنی»، «ضحاک»، «مار در معبد» و «جانشین». «خانه روشنی» شامل پنج نمایشنامه است: نمایشنامه «خانه روشنی» را علی نصیریان روی صحنه برد و نمایشنامه «دعوت» و «دست بالای دست» نیز به کارگردانی جعفر والی روی صحنه رفتند، «خوشا به حال بردباران» را هم داوود رشیدی در سال 1346 اجرا کرد. «آی باکلاه و آی بیکلاه» در دو پرده روایت میشود: در پرده اول ولولهای در جان اهالی شهرکِ نوسازی افتاده، همه مشکوک شدند به حضور هیولایی در ساختمان متروکهای در محله و در این میان یکی از اهالی با جلب اعتماد دیگران به آنها میقبولاند که هیولایی کمین کرده تا اهالی را نابود کند. در پرده دوم بار دیگر همان هیاهو رخ میدهد، اما اینبار اهالی دیگر به ادعاهای بیاساس اعتماد نمیکنند. «چوب بهدستهای ورزیل» که در دهه چهل چاپ شد، به حضور مستشاران خارجی اشاره دارد. این یکی از مهمترین نمایشنامههای ساعدی است که جلال آلاحمد با خواندنِ آن چنین نظر داد: «اینجا دیگر ساعدی یک ایرانی برای دنیا حرف زننده است. بر سکوی پرش مسائل محلی به دنیا جستن یعنی این».
شرق: ساعدی جز داستاننویسی، در نمایشنامهنویسی نیز چیرهدست و صاحبسبک بوده است، چنانکه برخلاف بسیاری از نویسندگانِ ما که در چند زمینه به نوشتن پرداختهاند، نمیتوان گفت ساعدی در یکی از این زمینهها یعنی داستان یا نمایشنامه دستِ بالا را دارد. از اینرو جایگاهِ ساعدی در نمایشنامهنویسی نیز هیچ کم از داستاننویسیاش ندارد و در هر دو حیطه بیشک جزوِ ده نویسنده برتر تاریخ معاصر ماست. ساعدی نمایشنامههایش را با اسم «گوهرمراد» امضا میکرد. جواد مجابی در شناختنامه ساعدی در این باره نوشته است: «ساعدی نمیتوانست تشخیص بدهد تأثیر کلامش در داستانها بر مخاطبانش بیشتر است یا در نمایشنامههایش و همیشه بین این دو سردرگم بود. به همین دلیل هم محتوای یک نمایشنامه با یک یا چند داستان از او یکسان به نظر میرسید او نام ساعدی را بر داستانها و گوهرمراد را بر نمایشنامههایش برگزید تا به نظر خود توانسته باشد تعادل را در هر دو گونه حفظ کند». ساعدی خود درباره اینکه چه شد به طرفِ نمایشنامهنویسی جلب شد میگوید: «برای اینکه میخواستم قضایا را یک جور دیگر حل کنم. من از گفتوگوی آدمیزاد خوشم میآید و دیالوگ برای من اصلا مسئله شوخی نبود. بهناچار همین جوری یکدفعه دیدم هر کاری میکنم، هر نوع معلقی که میزنم، آن چیزی است که اگر بخواهم یککم فشردهترش کنم تبدیل میشود به نمایشنامه. روی این اساس من رفتم و همین کار را کردم». ساعدی نمایشنامههای چخوف را میپسندد و معتقد است چخوف بهترین نمایشنامهها را نوشته. برشت را هم آدم فوقالعادهای میداند. با این حال معتقد است در نمایشنامهنویسی از کسی الهام نگرفته. «هر هنرمندی تا لحظهای که روی پای خودش نایستد و به کار خودش اعتقاد نداشته باشد و الهام بگیرد درست مثل آدمی است که شبها فرشتهای الهامبخش به خوابش میآید و میدانید که کار چقدر خراب میشود! نه، من تحت الهام قرار نگرفتم. من کتک خوردم نمایشنامهنویس شدم». مجموعه نمایشنامههای غلامحسین ساعدی نیز در نشر نگاه در قالب یک قاب و کتابهای مجزا منتشر شدهاند و در دسترس قرار دارند. این مجموعه شاملِ دَه نمایشنامۀ ساعدی است: «وای بر مغلوب»، کلاتهگل»، «آی بیکلاه آی باکلاه»، «گاو»، «چوب بهدستهای ورزیل»، «دیکته و زاویه»، «خانه روشنی»، «ضحاک»، «مار در معبد» و «جانشین». «خانه روشنی» شامل پنج نمایشنامه است: نمایشنامه «خانه روشنی» را علی نصیریان روی صحنه برد و نمایشنامه «دعوت» و «دست بالای دست» نیز به کارگردانی جعفر والی روی صحنه رفتند، «خوشا به حال بردباران» را هم داوود رشیدی در سال 1346 اجرا کرد. «آی باکلاه و آی بیکلاه» در دو پرده روایت میشود: در پرده اول ولولهای در جان اهالی شهرکِ نوسازی افتاده، همه مشکوک شدند به حضور هیولایی در ساختمان متروکهای در محله و در این میان یکی از اهالی با جلب اعتماد دیگران به آنها میقبولاند که هیولایی کمین کرده تا اهالی را نابود کند. در پرده دوم بار دیگر همان هیاهو رخ میدهد، اما اینبار اهالی دیگر به ادعاهای بیاساس اعتماد نمیکنند. «چوب بهدستهای ورزیل» که در دهه چهل چاپ شد، به حضور مستشاران خارجی اشاره دارد. این یکی از مهمترین نمایشنامههای ساعدی است که جلال آلاحمد با خواندنِ آن چنین نظر داد: «اینجا دیگر ساعدی یک ایرانی برای دنیا حرف زننده است. بر سکوی پرش مسائل محلی به دنیا جستن یعنی این».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.