گفتوگو با محمدامین بابایی فرزند مرحوم رضا بابایی
عمري به كوتاهي و سختي 56سال
متولد سال 1373 است در قم و به تازگی فوقلیسانس مکانیک/ تبدیل انرژی خود را از دانشگاه خواجهنصیر دریافت کرده و چندوقتی است در یک شرکت خصوصی کار میکند. محجوب و خیلی صمیمی و البته باادب و متواضع. محمدامین بابایی فرزند مرحوم رضا بابایی.
وقتی به دنیا آمد که استاد بابایی چندسالی بود دیگر عطای حوزه را به لقایش بخشیده بود. مدتها در دانشگاه اراک و چندی در کلاسهای نویسندگی فعاليت ميكرد و فرزندش خانهنشینی و خیرهشدن به مانیتور یا صفحات پرینتشده را یادش هست که باید ویرایش میکرد و تحویل ناشر میداد... .
شنیدههای خودتان را در مورد زندگی مرحوم بابایی بفرمایید.
پدرم پنجمین فرزند یک خانواده هشتنفره بود. در بین دو برادر و سه خواهر دیگرش فقط پدر بود که قرعه کتاب و مطالعه و پژوهش به نامش افتاد. به سودای علم قزوین را ترک کرد. پدر میگفت این آتش را دبیر دبیرستان پاسداران قزوین به جانش انداخته بود. دبیر ادبیاتی که رضا را صدا میکرد و میگفت امروز چه نوشتی؟ بیا با هم بخوانیم. علامه قزوینی را به او معرفی کرده بود و مقالاتی از او در اختیارش قرار داده و راهی کتابخانه شهر کرده بود و اولین مقالهاش در روزنامه مدرسه چاپ شده بود. شوق به ادبیات در زیرزمین خانه با یافتن کتابی، به مطالعه دین گره خورد و این دو (ادبیات و دین) تا آخر عمر موضوع پژوهش و علاقهمندی رضا بابایی بود و هر چه خواند و هر چه نوشت، در همین دو محور بود. مدت زیادی در مدارس دینی قزوین مطالعه کرد ولی قانع نبود. دلش جای دیگری بود. میگفت «وقتی قصد جلای وطن داشتم، یکراست رفتم ترمینال؛ بیزاد و توشه. چشم گرداندم تا آشنایی ببینم تا با او به تهران بیایم». راهش را به لحاظ سبک زندگی از خانوادهاش جدا کرده و مدت کوتاهی در تهران و مشهد متوقف بود و در نهایت رحل اقامت در قم افکند. آزمون داد و از بین انبوهی از متقاضیان ورود
به حوزه در سالهای ابتدایی انقلاب و شور و شوق یادگیری علوم اسلامی وارد مدرسه حقانی شد.
شما پدر را معمم دیدید؟
ظاهرا پدر با همه سوابق تحصیلی که در حوزه داشت و حتی تا مدارج بالا در دروس خارج فقه و نزد استادان بنام حوزه شرکت کرده بود، هیچگاه در عموم لباس روحانیت نپوشید. انگار آن چیزی که دنبالش بود در حوزه هم نیافته بود. با شوق و ذوق فراوانی رفت. اما این را از گفتههای مرحوم پدر میگویم که تندرویها باعث شد در حوزه باشد و دل نبندد. هیچگاه روال حوزه را نپسندید. با این همه نهتنها هیچگاه از دین گریزان نشد بلکه احساس کرد جایی از کار میلنگد و نگاه سنتی به دین باید اصلاح شود. شاید اگر به حوزه نمیرفت و مناسبات آنجا را نمیدید به این درک نمیرسید که همواره بگوید: «دین اگر در خدمت انسان باشد، دین است».
این نگاه ایشان قاعدتا باید مخالفان جدیای میداشته. شما چیزی یادتان هست؟
بله؛ دقیقا. همین نگاههای ایشان به مقوله دین بود که با تفسیر رسمی زاویه پیدا کرد و تا پایان عمرش منتقد جدی آن بود. زمانی از حوزه بیرون آمده بود که انگار دیگر نه او حوزه را میخواست و نه حوزه او را. آمد و به کار ویراستاری مشغول شد. کتاب مینوشت اما ناشران حاضر به چاپ کتابش نبودند. ویرایشهای سفارشی را میپذیرفت. حتی اگر با مضمون و محتوای کتاب مشکل جدی داشت اما کار را به عدم درج نامش مشروط میکرد. روزها و شبها ساعتهای متمادی به صفحات سفید کاغذ یا سیاه مانیتور خیره میشد و اصلاح میکرد. تمام وقتش را گذاشته بود برای اصلاح حداقل ظاهر نوشتههای دیگران. از اصلاح محتوا که دستش کوتاه بود. گاهی در حال ویرایش متون میدیدمش و کنارش مینشستم. میگفت کار مدام با نقطه و ویرگول آدم را کمحوصله میکند و تنگخلق. اگر ناملایمتی دیدید به حساب نوع کارم بگذارید.
اگر در اختیار خودش بود، چه شغلی را دوست داشت؟
مدتی تلاش کرد تا با توجه به سوایق تحصیلی و تدریس در دانشگاه عضو هیئت علمی شود. اما عوامل خاصی نگذاشتند و پدر همچنان در دانشگاه اراک بهصورت حقالتدریس مشغول بود که آن هم قطع شد.
چرا؟
معلوم نشد. مدتی بعد از اینکه دولت اصلاحات روی کار آمد و مدیران دانشگاهها عوض شدند از آنجا هم بیرون آمد اما هیچوقت لب به شکایت باز نکرد. سیستم اداری کشور را در همه دولتها فشلتر از این حرفها میدید؛ حتی دولت خاتمی. بیرون آمد و معاشش را به همان ویراستاری و نقطهویرگول گره زد.
اوقات غیرکاریاش را چگونه میگذراند؟
نوشتن کتابهایش و دورههای مثنویخوانی و دورههای آموزش نویسندگی. کتابهای زیادی نوشت. حدود 30 عنوان و شاید هم بیشتر. غالب آنها هم محصول دوران پس از حوزه بود. برای سخنرانی زیاد دعوت میشد و میرفت. یکی از بهترین اشتغالاتش را در خواندن و تدریس و تقریر مثنوی مولانا میدید. سخت میشود از او متن سخنرانی یا گفتوگو یا نوشته دید که از مولانا شاهدی نیاورده باشد. میگفت زمانی که حوزه بود، آرزو میکرد کاش میتوانست برای طلبهها دورههای مثنویخوانی بگذارد. حتی به کسی از مدیران حوزه هم گفته بود که اگر برای تدریس به حوزه برگردم، چیزی جز مثنوی نخواهم گفت. اما واقعیت جز این بود و در بیرون هم نتوانست دورههای تقریر مثنویاش را ادامه دهد! کلاسهای نویسندگیاش در قم همیشه شلوغ بود. چند دوره این کلاسها را برگزار کرد و یکی از پرفروشترین آثار او شد که به چندین چاپ رسید. همواره از روال چاپ آثار که مبتنی بر تأیید برخی نهادها بود، شکوه داشت. برخی از مطالب به ناچار باید حذف میشد یا در نهایت تغییر میکرد. به کتاب و مطالعه علاقه داشت چراکه راه آزاداندیشی فارغ از وابستگیهای سیاسی و اقتصادی را در آن میدید. به یادداشتنویسی
وقایع اجتماعی، دین، ادبیات و فرهنگ در کانال تلگرامی به نام «یادداشتها» روی آورد. آنچه آنجا مینوشت، از فیلتری عبور نمیکرد و حرف دل بود. من به یاد ندارم که کانال یادداشتها را به کسی معرفی کرده باشم و ابراز رضایت از محتوای آن نداشته باشد. وقایع روز کشور را تحلیل میکرد، از مردمی میگفت که ژن خوب نداشتند و زحمتکش بودند. این کانال تلگرامی علاقهمندان بسیاری از تمامی اقشار جامعه، از افرادی با جایگاه اجتماعی بالا تا مردم عادی پیدا کرد. از مدتها پیش یادداشتهایی را شروع کرده بود با اسلوب ادبیات قدیم و با محوریت شخصی خیالی به نام محمد مهتاب. نام این مجموعه یادداشتها با عنوان «چنین گفت محمد مهتاب» معروف شده بود. ویرایش بسیاری از حکایتهای محمد مهتاب را نهایی کرده و به دنبال تهیه کتابچه نهایی خود بود که امید است به صورت خانوادگی به سرانجام برسانیم. خلاصه نگاه او به هستی را میتوان از دریچه چشم محمد مهتاب دید. برخی از نوشتههایش را در کانال خودش یا در فیسبوک منتشر میکرد و خیلی وقتها هم با نامهای دیگری در گروهها و فضای مجازی منتشر میشد. به سرودن شعر هم میپرداخت اما ارائه نمیکرد. روزهای شنبه گعده
دوستانهای داشتند که وقتی آماده میشد به آنجا برود، شادی و انبساط خاطر در چهرهاش معلوم بود. برای بسیاری از اعضای این گعده شعری به طنز سروده بود که احوال و رفتار و خلقیاتشان را به نظم کشیده بود. اگر احتمال این نمیرفت که ممکن است آن دوستان از معرفیشان در این شعر طنز ناراحت شوند، میخواندمش. چندان با بیرونرفتن و قدمزدن در خیابان و خارج شهر همدل نبود. اما این اواخر و در بستر بیماری خیلی دلش هوای شهر و خیابان کرده بود. میگفت: «زندگی با همه ناملایماتش باز هم زندگی است و برای همه روزهایی که میتوانستم بیخودانه در خیابان راه بروم و نرفتم، ناراحتم».
رفتار و سلوکشان در خانه چطور بود؟
اهل تکلف و تعارف نبود. کم سخن میگفت اما خوشمشرب و نغزگو بود. همانطور که گفتم جنس کار ایشان تأثیر زیادی روی خلقیات ایشان گذاشته بود. وسواس در انتخاب کلمات مناسب و درج دقیق علائم و نشانهها و جملهبندی دقیق و پیداکردن رفرنس و توضیح و تکمیل متن تا جایی که به قول خودش مو لای درزش نرود، او را تا حد زیادی سختگیر کرده بود. این سختگیریها البته بیشتر در مورد خودش بود که به هر شیوهای در زندگی قانع نمیشد. زود هر پیشنهادی را نمیپذیرفت و هر رجل سیاسی و دینی را نمیپسندید و به کسی دل نمیبست؛ بلکه در مورد هر کدام تأمل میکرد. در مورد خانواده هم سختگیر و حساس بود، اما نه بهاندازهای که به خودش سخت میگرفت. یکسری الگوهای اخلاقی برایش خیلی مهم بود و میتوانستیم از علاقهاش به برخی سنتها ببینیم. من به ندرت از ایشان کار غیراخلاقی به یاد دارم. این سختگیریها البته در انتخابهای ما تأثیر مثبتی گذاشت و من خودم حداقل از این روش او فایده بردم. این را الان میگویم که به درک و واقعبینی او کمی نزدیک شدهام. شاید قبلا اینطور نمیاندیشیدم.
رابطهشان با هنر چگونه بود؟
به موسیقی خیلی وابسته بود و عشق میورزید. صدای محمدرضا شجریان، اثرش و شخصیت او را بسیار دوست داشت. همه کارهای استاد را همین که به بازار میآمد، تهیه میکرد. زمانی که استاد شجریان جمعی از نویسندگان را به باغ خودشان در هشتگرد دعوت کرده بود، پدر هم در میانشان بود. متنی تهیه کرده بود با عنوان «مناجات با خدا» که در آن از اکثر قریب به اتفاق آلبومهای استاد در قالب واژگان ایهامدار استفاده کرده و به زیبایی در جملات نیایشگونه بهکار گرفته بود. این نوشته او متن جالبی شده بود و تحسین استاد را در پی داشت. خلاصه اینکه در سنین نوجوانی که بودیم، همیشه این چالش را با او داشتیم که ما پاپ دوست داشتیم اما او سر عشق و آستان جانان میخواست! ما را تشویق به یادگیری ساز و همیشه توصیه میکرد سازی سنتی را به میل خود یاد بگیریم. موسیقی سنتی ایرانی را از نی محمد موسوی گرفته تا تار جلیل شهناز میشناخت. اگرچه سهتار مشکاتیان به دلش مینشست، اما سنتور وی را بیشتر دوست داشت. به سهتار روی آوردم. خواهرم هم سنتور یاد گرفت. اکنون در همان حالوهوای پدر هستیم و... ملامتگوی عاشق را چه داند مردم دانا /که حال غرق در دریا نداند خفته بر
ساحل!
از گرایشهای سیاسی ایشان بگویید.
پدرم به معنای واقعی یک فرد سیاسی بود. سیاست برایش مسئله بود و وقتی چیزی برای کسی مسئله باشد برایش وقت میگذارد و فکرش را معطوف به آن میکند و دنبال راه چاره میگردد. راهی که پدرم در مسیر سیاست رفت و از آن ضربههای بسیار خورد، با توجه به روحیه دغدغهمند او، گریزناپذیر بود. اتفاقا یکی از نقدهای من و خانواده به پدر در همین نگرش حساس او به مقوله سیاست بود. ایشان واقعا از ناملایمات و بیعدالتیها در فضای سیاسی کشور آزردهخاطر میشد و نمیتوانست بیتفاوت باشد. میدانید که بخش زیادی از نویسندگان و روشنفکران مخصوصا آنها که در حوزه ادبیات قلم میزنند، عالم سیاست را منافی ذوقیات و روحیات لطیف یک نویسنده میدانند و پرداختن به این امور را حتی دون شأن یک ادیب و سخنور میپندارند. پدر اما اینگونه نبود. خودش را در تقسیمبندیهای رایج سیاسی یک اصلاحطلب میدانست و هیچ ابایی هم از طرح آن نداشت هرچند وارد هیچ حزب رسمیای نشد. البته شاید همین بیپروایی وی عامل اصلی محرومیتش از خیلی مناصب و موقعیتهای معیشتی شد. خاتمی را دوست داشت و میگفت روحیه اصلاحطلبی را از خاتمی یاد گرفته در عین اینکه منتقد جدی بسیاری از کارهای او بود.
در انتخابات سال 88 موضع داشت و خیلی حرص خورد. دوستان زیادی از گروههای مختلف فکری، حتی مخالف داشت که همه آنان احترامش را داشتند و او هم با آنان دوست بود. حاج احمد فرزند آیتالله منتظری را دوست داشت و با ایشان محشور بود. خدایش توفیق دهد ایشان را که پس از فوت پدرم میخواست نماز ایشان را بخواند ولی به دلیل محل دفن و شرایط خاص همهگیری کرونا میسر نشد.
اگر زمان به عقب برمیگشت، چه چیزی از پدر میخواستید؟
واقعیت اینکه پدرم خیلی آدم حساسی بود. مسائل جاری کشور و حوزههای فکری و دینی و شخصیتها و مواضعشان روی او اثر میگذاشت و این اثر در تمام زندگی او جاری و مشهود بود. اگر زمان به عقب برمیگشت، از او میخواستم اینقدر حرص سیاست و رجال دینی و سیاسی را نخورد. دغدغهمندبودن خوب است اما زندگی لذتهایی هم دارد که خیلی از ما یاد نگرفتهایم بین آنها و واقعیتهای دنیا تعادل برقرار کنیم و معمولا لذتها را فدای آرمانها میکنیم و زمانی چشم باز میکنیم که خودمان هم فدا شدهایم. هر چه در دلش بود میگفت و یاد گرفته بود که مسائل پیچیده را هم به قدر کافی ساده و بازگو کند. آنچه باقی مانده بود هم در بستر بیماری و همین اواخر به زبان آورد. میگفت دیگران از رانت استفاده میکنند، بگذارید ما هم از رانت بیماری استفاده کنیم! از او میخواستم به جای این همه اضطراب و ناراحتیهای روزگار، بیشتر به فکر آرامش خودش باشد. روزها و شبهای پس از انتخابات سال 88 خیلی درد کشید و به واقع عمرش نصف شد. اگر زمان به عقب برمیگشت، از او میخواستیم اینقدر درگیر مسائل و کاستیهای جامعه نشود. وقتی شنید کولبری به نام فرهاد با دستانی گرهکرده از فرط سرما
جانش را از دست داد، سخت ناراحت شد و متنی با نام «فرهاد قصه ما» تقدیم او کرد و نوشت: روزی همه کوههای ایران و کردستان بیستون «فرهاد خسروی» خواهد شد. میشد دست به قلم بُرد اما هر چیزی را ننوشت و در نتیجه این همه هزینه نداد. میشد بیشتر برای خود زندگی کرد تا برای دیگران. اما در احوال پدر من این نگرش وجود نداشت.
ممنون آقای بابایی عزیز از وقتی که گذاشتید. سخن آخر؟
امیدوارم پدرم هرجا که هست در آرامش باشد. در این دنیا که بود سختی کشید و عمر درازی نداشت اما ترسی از مرگ هم نداشت و از زندگی ذلیلانه بیشتر میهراسید. او کمتر از 56 سال عمر کرد اما بیش از 56 سال سختی کشید. امیدوارم خداوند به جبران تمام سختیهای این جهان، آرامش و رضای جهان دیگر را به او عطا کند.
متولد سال 1373 است در قم و به تازگی فوقلیسانس مکانیک/ تبدیل انرژی خود را از دانشگاه خواجهنصیر دریافت کرده و چندوقتی است در یک شرکت خصوصی کار میکند. محجوب و خیلی صمیمی و البته باادب و متواضع. محمدامین بابایی فرزند مرحوم رضا بابایی.
وقتی به دنیا آمد که استاد بابایی چندسالی بود دیگر عطای حوزه را به لقایش بخشیده بود. مدتها در دانشگاه اراک و چندی در کلاسهای نویسندگی فعاليت ميكرد و فرزندش خانهنشینی و خیرهشدن به مانیتور یا صفحات پرینتشده را یادش هست که باید ویرایش میکرد و تحویل ناشر میداد... .
شنیدههای خودتان را در مورد زندگی مرحوم بابایی بفرمایید.
پدرم پنجمین فرزند یک خانواده هشتنفره بود. در بین دو برادر و سه خواهر دیگرش فقط پدر بود که قرعه کتاب و مطالعه و پژوهش به نامش افتاد. به سودای علم قزوین را ترک کرد. پدر میگفت این آتش را دبیر دبیرستان پاسداران قزوین به جانش انداخته بود. دبیر ادبیاتی که رضا را صدا میکرد و میگفت امروز چه نوشتی؟ بیا با هم بخوانیم. علامه قزوینی را به او معرفی کرده بود و مقالاتی از او در اختیارش قرار داده و راهی کتابخانه شهر کرده بود و اولین مقالهاش در روزنامه مدرسه چاپ شده بود. شوق به ادبیات در زیرزمین خانه با یافتن کتابی، به مطالعه دین گره خورد و این دو (ادبیات و دین) تا آخر عمر موضوع پژوهش و علاقهمندی رضا بابایی بود و هر چه خواند و هر چه نوشت، در همین دو محور بود. مدت زیادی در مدارس دینی قزوین مطالعه کرد ولی قانع نبود. دلش جای دیگری بود. میگفت «وقتی قصد جلای وطن داشتم، یکراست رفتم ترمینال؛ بیزاد و توشه. چشم گرداندم تا آشنایی ببینم تا با او به تهران بیایم». راهش را به لحاظ سبک زندگی از خانوادهاش جدا کرده و مدت کوتاهی در تهران و مشهد متوقف بود و در نهایت رحل اقامت در قم افکند. آزمون داد و از بین انبوهی از متقاضیان ورود
به حوزه در سالهای ابتدایی انقلاب و شور و شوق یادگیری علوم اسلامی وارد مدرسه حقانی شد.
شما پدر را معمم دیدید؟
ظاهرا پدر با همه سوابق تحصیلی که در حوزه داشت و حتی تا مدارج بالا در دروس خارج فقه و نزد استادان بنام حوزه شرکت کرده بود، هیچگاه در عموم لباس روحانیت نپوشید. انگار آن چیزی که دنبالش بود در حوزه هم نیافته بود. با شوق و ذوق فراوانی رفت. اما این را از گفتههای مرحوم پدر میگویم که تندرویها باعث شد در حوزه باشد و دل نبندد. هیچگاه روال حوزه را نپسندید. با این همه نهتنها هیچگاه از دین گریزان نشد بلکه احساس کرد جایی از کار میلنگد و نگاه سنتی به دین باید اصلاح شود. شاید اگر به حوزه نمیرفت و مناسبات آنجا را نمیدید به این درک نمیرسید که همواره بگوید: «دین اگر در خدمت انسان باشد، دین است».
این نگاه ایشان قاعدتا باید مخالفان جدیای میداشته. شما چیزی یادتان هست؟
بله؛ دقیقا. همین نگاههای ایشان به مقوله دین بود که با تفسیر رسمی زاویه پیدا کرد و تا پایان عمرش منتقد جدی آن بود. زمانی از حوزه بیرون آمده بود که انگار دیگر نه او حوزه را میخواست و نه حوزه او را. آمد و به کار ویراستاری مشغول شد. کتاب مینوشت اما ناشران حاضر به چاپ کتابش نبودند. ویرایشهای سفارشی را میپذیرفت. حتی اگر با مضمون و محتوای کتاب مشکل جدی داشت اما کار را به عدم درج نامش مشروط میکرد. روزها و شبها ساعتهای متمادی به صفحات سفید کاغذ یا سیاه مانیتور خیره میشد و اصلاح میکرد. تمام وقتش را گذاشته بود برای اصلاح حداقل ظاهر نوشتههای دیگران. از اصلاح محتوا که دستش کوتاه بود. گاهی در حال ویرایش متون میدیدمش و کنارش مینشستم. میگفت کار مدام با نقطه و ویرگول آدم را کمحوصله میکند و تنگخلق. اگر ناملایمتی دیدید به حساب نوع کارم بگذارید.
اگر در اختیار خودش بود، چه شغلی را دوست داشت؟
مدتی تلاش کرد تا با توجه به سوایق تحصیلی و تدریس در دانشگاه عضو هیئت علمی شود. اما عوامل خاصی نگذاشتند و پدر همچنان در دانشگاه اراک بهصورت حقالتدریس مشغول بود که آن هم قطع شد.
چرا؟
معلوم نشد. مدتی بعد از اینکه دولت اصلاحات روی کار آمد و مدیران دانشگاهها عوض شدند از آنجا هم بیرون آمد اما هیچوقت لب به شکایت باز نکرد. سیستم اداری کشور را در همه دولتها فشلتر از این حرفها میدید؛ حتی دولت خاتمی. بیرون آمد و معاشش را به همان ویراستاری و نقطهویرگول گره زد.
اوقات غیرکاریاش را چگونه میگذراند؟
نوشتن کتابهایش و دورههای مثنویخوانی و دورههای آموزش نویسندگی. کتابهای زیادی نوشت. حدود 30 عنوان و شاید هم بیشتر. غالب آنها هم محصول دوران پس از حوزه بود. برای سخنرانی زیاد دعوت میشد و میرفت. یکی از بهترین اشتغالاتش را در خواندن و تدریس و تقریر مثنوی مولانا میدید. سخت میشود از او متن سخنرانی یا گفتوگو یا نوشته دید که از مولانا شاهدی نیاورده باشد. میگفت زمانی که حوزه بود، آرزو میکرد کاش میتوانست برای طلبهها دورههای مثنویخوانی بگذارد. حتی به کسی از مدیران حوزه هم گفته بود که اگر برای تدریس به حوزه برگردم، چیزی جز مثنوی نخواهم گفت. اما واقعیت جز این بود و در بیرون هم نتوانست دورههای تقریر مثنویاش را ادامه دهد! کلاسهای نویسندگیاش در قم همیشه شلوغ بود. چند دوره این کلاسها را برگزار کرد و یکی از پرفروشترین آثار او شد که به چندین چاپ رسید. همواره از روال چاپ آثار که مبتنی بر تأیید برخی نهادها بود، شکوه داشت. برخی از مطالب به ناچار باید حذف میشد یا در نهایت تغییر میکرد. به کتاب و مطالعه علاقه داشت چراکه راه آزاداندیشی فارغ از وابستگیهای سیاسی و اقتصادی را در آن میدید. به یادداشتنویسی
وقایع اجتماعی، دین، ادبیات و فرهنگ در کانال تلگرامی به نام «یادداشتها» روی آورد. آنچه آنجا مینوشت، از فیلتری عبور نمیکرد و حرف دل بود. من به یاد ندارم که کانال یادداشتها را به کسی معرفی کرده باشم و ابراز رضایت از محتوای آن نداشته باشد. وقایع روز کشور را تحلیل میکرد، از مردمی میگفت که ژن خوب نداشتند و زحمتکش بودند. این کانال تلگرامی علاقهمندان بسیاری از تمامی اقشار جامعه، از افرادی با جایگاه اجتماعی بالا تا مردم عادی پیدا کرد. از مدتها پیش یادداشتهایی را شروع کرده بود با اسلوب ادبیات قدیم و با محوریت شخصی خیالی به نام محمد مهتاب. نام این مجموعه یادداشتها با عنوان «چنین گفت محمد مهتاب» معروف شده بود. ویرایش بسیاری از حکایتهای محمد مهتاب را نهایی کرده و به دنبال تهیه کتابچه نهایی خود بود که امید است به صورت خانوادگی به سرانجام برسانیم. خلاصه نگاه او به هستی را میتوان از دریچه چشم محمد مهتاب دید. برخی از نوشتههایش را در کانال خودش یا در فیسبوک منتشر میکرد و خیلی وقتها هم با نامهای دیگری در گروهها و فضای مجازی منتشر میشد. به سرودن شعر هم میپرداخت اما ارائه نمیکرد. روزهای شنبه گعده
دوستانهای داشتند که وقتی آماده میشد به آنجا برود، شادی و انبساط خاطر در چهرهاش معلوم بود. برای بسیاری از اعضای این گعده شعری به طنز سروده بود که احوال و رفتار و خلقیاتشان را به نظم کشیده بود. اگر احتمال این نمیرفت که ممکن است آن دوستان از معرفیشان در این شعر طنز ناراحت شوند، میخواندمش. چندان با بیرونرفتن و قدمزدن در خیابان و خارج شهر همدل نبود. اما این اواخر و در بستر بیماری خیلی دلش هوای شهر و خیابان کرده بود. میگفت: «زندگی با همه ناملایماتش باز هم زندگی است و برای همه روزهایی که میتوانستم بیخودانه در خیابان راه بروم و نرفتم، ناراحتم».
رفتار و سلوکشان در خانه چطور بود؟
اهل تکلف و تعارف نبود. کم سخن میگفت اما خوشمشرب و نغزگو بود. همانطور که گفتم جنس کار ایشان تأثیر زیادی روی خلقیات ایشان گذاشته بود. وسواس در انتخاب کلمات مناسب و درج دقیق علائم و نشانهها و جملهبندی دقیق و پیداکردن رفرنس و توضیح و تکمیل متن تا جایی که به قول خودش مو لای درزش نرود، او را تا حد زیادی سختگیر کرده بود. این سختگیریها البته بیشتر در مورد خودش بود که به هر شیوهای در زندگی قانع نمیشد. زود هر پیشنهادی را نمیپذیرفت و هر رجل سیاسی و دینی را نمیپسندید و به کسی دل نمیبست؛ بلکه در مورد هر کدام تأمل میکرد. در مورد خانواده هم سختگیر و حساس بود، اما نه بهاندازهای که به خودش سخت میگرفت. یکسری الگوهای اخلاقی برایش خیلی مهم بود و میتوانستیم از علاقهاش به برخی سنتها ببینیم. من به ندرت از ایشان کار غیراخلاقی به یاد دارم. این سختگیریها البته در انتخابهای ما تأثیر مثبتی گذاشت و من خودم حداقل از این روش او فایده بردم. این را الان میگویم که به درک و واقعبینی او کمی نزدیک شدهام. شاید قبلا اینطور نمیاندیشیدم.
رابطهشان با هنر چگونه بود؟
به موسیقی خیلی وابسته بود و عشق میورزید. صدای محمدرضا شجریان، اثرش و شخصیت او را بسیار دوست داشت. همه کارهای استاد را همین که به بازار میآمد، تهیه میکرد. زمانی که استاد شجریان جمعی از نویسندگان را به باغ خودشان در هشتگرد دعوت کرده بود، پدر هم در میانشان بود. متنی تهیه کرده بود با عنوان «مناجات با خدا» که در آن از اکثر قریب به اتفاق آلبومهای استاد در قالب واژگان ایهامدار استفاده کرده و به زیبایی در جملات نیایشگونه بهکار گرفته بود. این نوشته او متن جالبی شده بود و تحسین استاد را در پی داشت. خلاصه اینکه در سنین نوجوانی که بودیم، همیشه این چالش را با او داشتیم که ما پاپ دوست داشتیم اما او سر عشق و آستان جانان میخواست! ما را تشویق به یادگیری ساز و همیشه توصیه میکرد سازی سنتی را به میل خود یاد بگیریم. موسیقی سنتی ایرانی را از نی محمد موسوی گرفته تا تار جلیل شهناز میشناخت. اگرچه سهتار مشکاتیان به دلش مینشست، اما سنتور وی را بیشتر دوست داشت. به سهتار روی آوردم. خواهرم هم سنتور یاد گرفت. اکنون در همان حالوهوای پدر هستیم و... ملامتگوی عاشق را چه داند مردم دانا /که حال غرق در دریا نداند خفته بر
ساحل!
از گرایشهای سیاسی ایشان بگویید.
پدرم به معنای واقعی یک فرد سیاسی بود. سیاست برایش مسئله بود و وقتی چیزی برای کسی مسئله باشد برایش وقت میگذارد و فکرش را معطوف به آن میکند و دنبال راه چاره میگردد. راهی که پدرم در مسیر سیاست رفت و از آن ضربههای بسیار خورد، با توجه به روحیه دغدغهمند او، گریزناپذیر بود. اتفاقا یکی از نقدهای من و خانواده به پدر در همین نگرش حساس او به مقوله سیاست بود. ایشان واقعا از ناملایمات و بیعدالتیها در فضای سیاسی کشور آزردهخاطر میشد و نمیتوانست بیتفاوت باشد. میدانید که بخش زیادی از نویسندگان و روشنفکران مخصوصا آنها که در حوزه ادبیات قلم میزنند، عالم سیاست را منافی ذوقیات و روحیات لطیف یک نویسنده میدانند و پرداختن به این امور را حتی دون شأن یک ادیب و سخنور میپندارند. پدر اما اینگونه نبود. خودش را در تقسیمبندیهای رایج سیاسی یک اصلاحطلب میدانست و هیچ ابایی هم از طرح آن نداشت هرچند وارد هیچ حزب رسمیای نشد. البته شاید همین بیپروایی وی عامل اصلی محرومیتش از خیلی مناصب و موقعیتهای معیشتی شد. خاتمی را دوست داشت و میگفت روحیه اصلاحطلبی را از خاتمی یاد گرفته در عین اینکه منتقد جدی بسیاری از کارهای او بود.
در انتخابات سال 88 موضع داشت و خیلی حرص خورد. دوستان زیادی از گروههای مختلف فکری، حتی مخالف داشت که همه آنان احترامش را داشتند و او هم با آنان دوست بود. حاج احمد فرزند آیتالله منتظری را دوست داشت و با ایشان محشور بود. خدایش توفیق دهد ایشان را که پس از فوت پدرم میخواست نماز ایشان را بخواند ولی به دلیل محل دفن و شرایط خاص همهگیری کرونا میسر نشد.
اگر زمان به عقب برمیگشت، چه چیزی از پدر میخواستید؟
واقعیت اینکه پدرم خیلی آدم حساسی بود. مسائل جاری کشور و حوزههای فکری و دینی و شخصیتها و مواضعشان روی او اثر میگذاشت و این اثر در تمام زندگی او جاری و مشهود بود. اگر زمان به عقب برمیگشت، از او میخواستم اینقدر حرص سیاست و رجال دینی و سیاسی را نخورد. دغدغهمندبودن خوب است اما زندگی لذتهایی هم دارد که خیلی از ما یاد نگرفتهایم بین آنها و واقعیتهای دنیا تعادل برقرار کنیم و معمولا لذتها را فدای آرمانها میکنیم و زمانی چشم باز میکنیم که خودمان هم فدا شدهایم. هر چه در دلش بود میگفت و یاد گرفته بود که مسائل پیچیده را هم به قدر کافی ساده و بازگو کند. آنچه باقی مانده بود هم در بستر بیماری و همین اواخر به زبان آورد. میگفت دیگران از رانت استفاده میکنند، بگذارید ما هم از رانت بیماری استفاده کنیم! از او میخواستم به جای این همه اضطراب و ناراحتیهای روزگار، بیشتر به فکر آرامش خودش باشد. روزها و شبهای پس از انتخابات سال 88 خیلی درد کشید و به واقع عمرش نصف شد. اگر زمان به عقب برمیگشت، از او میخواستیم اینقدر درگیر مسائل و کاستیهای جامعه نشود. وقتی شنید کولبری به نام فرهاد با دستانی گرهکرده از فرط سرما
جانش را از دست داد، سخت ناراحت شد و متنی با نام «فرهاد قصه ما» تقدیم او کرد و نوشت: روزی همه کوههای ایران و کردستان بیستون «فرهاد خسروی» خواهد شد. میشد دست به قلم بُرد اما هر چیزی را ننوشت و در نتیجه این همه هزینه نداد. میشد بیشتر برای خود زندگی کرد تا برای دیگران. اما در احوال پدر من این نگرش وجود نداشت.
ممنون آقای بابایی عزیز از وقتی که گذاشتید. سخن آخر؟
امیدوارم پدرم هرجا که هست در آرامش باشد. در این دنیا که بود سختی کشید و عمر درازی نداشت اما ترسی از مرگ هم نداشت و از زندگی ذلیلانه بیشتر میهراسید. او کمتر از 56 سال عمر کرد اما بیش از 56 سال سختی کشید. امیدوارم خداوند به جبران تمام سختیهای این جهان، آرامش و رضای جهان دیگر را به او عطا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.