|

نقدی بر پسااصلاح‌طلبیِ‌تاجیک

پیام افشاردوست کرمانی*

محمدرضا تاجیک از جمله متفکرانی است که اگر مطالبش را با تأمل بخوانید حتما ایده یا آموزه‌ای ارزشمند را برایتان به ارمغان خواهد آورد. وی اخیرا در مصاحبه با «شرق»، به آسیب‌شناسی جریان اصلاحات پرداخته است. مطلب پیش‌ِرو تلاش دارد ضمن استخراج نکات درخور تأمل،‌ نقدهایی را نیز به مواضع این تحلیلگر اصلاح‌طلب وارد کند.
تاجیک جریان اصلاح‌طلبی را شامل گفتمان‌ها و نیروهای متعددی می‌داند: آنان که به دنبال منفعت و قدرت‌اند، آنان که خوانشی ایدئولوژیک و ارتدکس از اصلاحات دارند، آنان که اصلاح‌طلبی را به «درقدرت»بودن گره می‌زنند، اصلاح‌طلبان اصلاح‌نشده و دروغین و گروهی که اساسا نمی‌دانند مرزهای اصلاح‌طلبی کجاست و تا کجا و برای چه باید ایستاد. نهایتا تاجیک می‌گوید «با این نوع اصلاح‌طلبان، جریان اصلاح‌طلبی در این «نقطه» نیز شکست می‌خورد و از افق معنایی و انتظارات جامعه خارج می‌شود». این دسته‌بندی آغشته‌به‌نقد و بخش اعظمی از باقی مصاحبه تاجیک، انذاری است برای هر آن کس که خود را اصلاح‌طلب می‌داند تا مجددا عیار خود را بسنجد و با خود مرور کند که آیا هنوز شایسته برچسب «اصلاح‌طلب» هست یا نه.
اما تاجیک برچسب‌های دیگری را هم پیش‌رو می‌گذارد؛ «تازه‌اصلاح‌طلب‌شده‌ها». من نمی‌دانم که این لفظ صرفا‌ برای تحقیر به‌کار می‌رود یا کارکرد دیگری هم دارد، مثلا به ‌نوعی رانت اشاره دارد. هرچه‌ هست ترکیب دلچسبی نیست. اگر اصلاح‌طلبی خود در حال نوشدن دائم است، همه ما در هر لحظه «تازه‌اصلاح‌طلب» هستیم و اصلاح‌طلبی اصولا تازه و کهنه نمی‌شناسد.
«اصلاح‌طلبی واقعا موجود» تعبیر دیگری است که تاجیک به‌کار می‌برد و این‌روزها به‌طور کلی زیاد آن را می‌شنویم. در ادبیات روشنفکری دینی ما از «اسلام واقعا موجود» سخن به میان می‌آوریم و منظورمان اسلام تاریخی است. ظاهرا اصلاح‌طلبی واقعا موجود نیز در مقابل «اصلاح‌طلبی واقعا ناموجود» قرار دارد؛ این اصلاح‌طلبی همان ایده و اندیشه‌ای است که آن‌قدر متعالی و دور از ماست که دیگر نمی‌توان به آن نقدی وارد کرد. در اینجا با یک راهبرد شناخته‌شده مواجهیم. ظاهرا این آگوست کنت بود که نخستین بار در مدل سه‌مرحله‌ای پیشرفت بشر به این مکانیسم اشاره کرد. آدمی -و جامعه- در طی مراحل تطور خود بعد از آنکه از تبیین پدیده‌ها از طریق انتساب آنها به خدایگانی انسان‌وار درمی‌ماند، به ماوراءالطبیعه پناه می‌برد؛ جایی که هیچ آزمونی را به آن راه نیست و لذا تبیین، تا ابد ابطال‌ناپذیر خواهد بود. اصلاح‌طلبی و اصلاح‌طلبان همین‌ها هستند که در صحنه در حال نقش‌آفرینی‌اند، آنها که لیست می‌دهند و...؛ غیر از این را باید همان «اصلاح‌طلبی واقعا ناموجود» دانست. به‌جای آنکه بخواهم انتقاداتی از این دست را بیش از آنچه مستحقش هستند برجسته کنم، خواهان کنارگذاشتن تعابیر فوق از مفاهیم مستعمل در گفتمان اصلاح‌طلبی هستم که به‌نظر می‌رسد -بر خلاف مفاهیمی مثل اصلاح‌طلبان شنبه- کارکردی غیر از طرد و تحقیر دیگری ندارند.
چنانچه گفته شد نکات نغز در گفتار تاجیک کم نیست. یک مثال دیگر انتقاد او به راهبردهایی است که در آنها ابقا و استعفای اشخاص محور قرار می‌گیرد بدون آنکه با «افزوده گفتمانی، اندیشگی، منشی، روشی، ساختاری و...» همراه شود. این روزها بازار چنین به‌اصطلاح اصلاحاتی در بین اصلاح‌طلبان داغ است.
اما آنچه بیش از باقی مدعیات تاجیک ارزش وارسی در این مجمل را دارد، تحلیل او از آینده اصلاحات است. او می‌گوید: «چنانچه اراده معطوف به آگاهي و تغييري باشد، اصلاح‌طلبي مي‌تواند ققنوس‌وار از خاکستر خويش برخيزد». اما زمانی که مصاحبه‌کننده از او می‌خواهد تا «راهکاری معقول و اجرائی» پیش‌ِروی اصلاح‌طلبان بگذارد تا بتوانند به بازسازی خود بپردازند، تاجیک ناگهان به همان جهان ماوراءالطبیعه خودش، به همان «اصلاح‌طلبی واقعا ناموجود» پناه می‌برد و می‌گوید: «در این شرایط معتقدم تنها یک خدا می‌تواند چنین تحولی در اصلاح‌طلبان و اصلاح‌طلبی «واقعا موجود» ایجاد کند. پس بیایید دعا کنیم». بله، این یک شوخی نیست! این بدیلی است که تحلیلگر ما پس از نقد آنان که با چنگ‌ودندان در حال تلاش برای پیداکردن راه‌حل‌های واقعی برای مشکلات موجود کشور هستند، ارائه می‌دهد. او ایده‌های پارلمان اصلاحات و شورای سیاست‌گذاری را تئاترهایی می‌خواند که از همان آغاز محکوم به شکست بودند، اما در عوض آن چه اندیشه‌های تابناکی برای ارائه دارد؟ تاجیک ابهام‌های خود را -که البته ما نیز در این ابهام با او سهیم هستیم- در پس مفاهیم دشوار -که البته او از آنها آسان استفاده می‌کند- پنهان می‌کند.
زمانی که مصاحبه‌کننده درمانده از تزهای پرابهام مصاحبه‌شونده، از وی می‌خواهد حداقل یک نقطه شروع و یک روش مناسب برای بازبینی اصلاحات ارائه دهد، او باز از «هیچستان» خود زبان به نقد می‌گشاید که اصلاح‌طلبیِ سترون توان کنشگری آگاهانه برای تغییر تاریخ اکنون خود را ندارد. اما او خوشبختانه ناامید نیست: «معتقدم جریانی در راه است، جریان «پسااصلاح‌طلبی»». سپس شروع می‌کند به توصیف این جریان یوتوپیایی که معلوم نیست بر اساس کدامین شواهد و قرائن آمدن آن را نوید می‌دهد: «جريان در راه اگرچه کماکان از گوهره و درون‌مايه و سويه‌اي غيرراديکال (مدني يا اصلاحي) برخوردار خواهد بود، اما در فصل و فاصله از اصلاح‌طلبي «واقعا موجود» تعريف و تدوين مي‌شود، اگرچه هويت خود را کاملا «بر قدرت» تعريف نمي‌کند، اما تلاش مي‌کند سويه «بر قدرتي» خود را برجسته‌تر کند، اگرچه کماکان به کنشگري در عرصه سياست ادامه خواهد داد، اما در هيبت و صورت يک کنشگر فرهنگي، اجتماعي، هنري و زيباشناختي نيز، نمايشي پررنگ‌ دارد، اگرچه از نوعي باهم‌بودگي و سامان جمعي برخوردار است، اما اين سامان نه در قالب حزب، بلکه عمدتا در قاب يک پارتاژ - هم مشترک‌بودن و هم سهيم‌بودن. يا با-هم-‌بودن، در-هم-نبودن - و يک کمونيتاس -باهم‌بودگي براساس قسمي وظيفه يا دِين- سامان مي‌يابد، اگرچه از زبان و خوبگان پوپوليستي (در معناي قديم آن) برخوردار نيست، اما گرايش گسترده‌تر و عميق‌تري با توده‌هاي مردم دارد، اگرچه نگاه و بصيرتي جهاني دارد، اما از نوعي تمايلات ناسيوناليستي نيز برخوردار است، اگرچه مفاهيمي همچون دموکراسي و آزادي و پلوراليسم دقايق گفتماني آن هستند، اما دقايق انضمامي و ناظر بر زندگي روزمره و عدالت اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي و قوميتي و جنسيتي از برجستگي بيشتري برخوردارند». این جریان را از تحلیل محتوای شبکه‌های اجتماعی شناسایی کرده‌اید یا حضور میدانی در اعتراضات آبان‌ماه؟ شاید هم نتایج پیمایش و نظرسنجی‌ای که اخیرا انجام شده است، نشانه‌های این جریان را آشکار کرده؟ مختصات آن کدام است؟ نیروهایش چه قشر و گروهی هستند؟ زمانی که تحلیل ما از وضعیت موجود بر پایه پژوهش‌ها و پیمایش‌های علمی و مستند استوار نشده باشد، قادر به فهم ضرورت راهبردهای کنشگران فعال درون میدان نخواهیم بود و در عوضِ پیشنهادهای راهبردی به افق‌های دور خیره می‌شویم ».
*دبیر سابق انجمن علمی جامعه‌شناسی تربیت‌مدرس

محمدرضا تاجیک از جمله متفکرانی است که اگر مطالبش را با تأمل بخوانید حتما ایده یا آموزه‌ای ارزشمند را برایتان به ارمغان خواهد آورد. وی اخیرا در مصاحبه با «شرق»، به آسیب‌شناسی جریان اصلاحات پرداخته است. مطلب پیش‌ِرو تلاش دارد ضمن استخراج نکات درخور تأمل،‌ نقدهایی را نیز به مواضع این تحلیلگر اصلاح‌طلب وارد کند.
تاجیک جریان اصلاح‌طلبی را شامل گفتمان‌ها و نیروهای متعددی می‌داند: آنان که به دنبال منفعت و قدرت‌اند، آنان که خوانشی ایدئولوژیک و ارتدکس از اصلاحات دارند، آنان که اصلاح‌طلبی را به «درقدرت»بودن گره می‌زنند، اصلاح‌طلبان اصلاح‌نشده و دروغین و گروهی که اساسا نمی‌دانند مرزهای اصلاح‌طلبی کجاست و تا کجا و برای چه باید ایستاد. نهایتا تاجیک می‌گوید «با این نوع اصلاح‌طلبان، جریان اصلاح‌طلبی در این «نقطه» نیز شکست می‌خورد و از افق معنایی و انتظارات جامعه خارج می‌شود». این دسته‌بندی آغشته‌به‌نقد و بخش اعظمی از باقی مصاحبه تاجیک، انذاری است برای هر آن کس که خود را اصلاح‌طلب می‌داند تا مجددا عیار خود را بسنجد و با خود مرور کند که آیا هنوز شایسته برچسب «اصلاح‌طلب» هست یا نه.
اما تاجیک برچسب‌های دیگری را هم پیش‌رو می‌گذارد؛ «تازه‌اصلاح‌طلب‌شده‌ها». من نمی‌دانم که این لفظ صرفا‌ برای تحقیر به‌کار می‌رود یا کارکرد دیگری هم دارد، مثلا به ‌نوعی رانت اشاره دارد. هرچه‌ هست ترکیب دلچسبی نیست. اگر اصلاح‌طلبی خود در حال نوشدن دائم است، همه ما در هر لحظه «تازه‌اصلاح‌طلب» هستیم و اصلاح‌طلبی اصولا تازه و کهنه نمی‌شناسد.
«اصلاح‌طلبی واقعا موجود» تعبیر دیگری است که تاجیک به‌کار می‌برد و این‌روزها به‌طور کلی زیاد آن را می‌شنویم. در ادبیات روشنفکری دینی ما از «اسلام واقعا موجود» سخن به میان می‌آوریم و منظورمان اسلام تاریخی است. ظاهرا اصلاح‌طلبی واقعا موجود نیز در مقابل «اصلاح‌طلبی واقعا ناموجود» قرار دارد؛ این اصلاح‌طلبی همان ایده و اندیشه‌ای است که آن‌قدر متعالی و دور از ماست که دیگر نمی‌توان به آن نقدی وارد کرد. در اینجا با یک راهبرد شناخته‌شده مواجهیم. ظاهرا این آگوست کنت بود که نخستین بار در مدل سه‌مرحله‌ای پیشرفت بشر به این مکانیسم اشاره کرد. آدمی -و جامعه- در طی مراحل تطور خود بعد از آنکه از تبیین پدیده‌ها از طریق انتساب آنها به خدایگانی انسان‌وار درمی‌ماند، به ماوراءالطبیعه پناه می‌برد؛ جایی که هیچ آزمونی را به آن راه نیست و لذا تبیین، تا ابد ابطال‌ناپذیر خواهد بود. اصلاح‌طلبی و اصلاح‌طلبان همین‌ها هستند که در صحنه در حال نقش‌آفرینی‌اند، آنها که لیست می‌دهند و...؛ غیر از این را باید همان «اصلاح‌طلبی واقعا ناموجود» دانست. به‌جای آنکه بخواهم انتقاداتی از این دست را بیش از آنچه مستحقش هستند برجسته کنم، خواهان کنارگذاشتن تعابیر فوق از مفاهیم مستعمل در گفتمان اصلاح‌طلبی هستم که به‌نظر می‌رسد -بر خلاف مفاهیمی مثل اصلاح‌طلبان شنبه- کارکردی غیر از طرد و تحقیر دیگری ندارند.
چنانچه گفته شد نکات نغز در گفتار تاجیک کم نیست. یک مثال دیگر انتقاد او به راهبردهایی است که در آنها ابقا و استعفای اشخاص محور قرار می‌گیرد بدون آنکه با «افزوده گفتمانی، اندیشگی، منشی، روشی، ساختاری و...» همراه شود. این روزها بازار چنین به‌اصطلاح اصلاحاتی در بین اصلاح‌طلبان داغ است.
اما آنچه بیش از باقی مدعیات تاجیک ارزش وارسی در این مجمل را دارد، تحلیل او از آینده اصلاحات است. او می‌گوید: «چنانچه اراده معطوف به آگاهي و تغييري باشد، اصلاح‌طلبي مي‌تواند ققنوس‌وار از خاکستر خويش برخيزد». اما زمانی که مصاحبه‌کننده از او می‌خواهد تا «راهکاری معقول و اجرائی» پیش‌ِروی اصلاح‌طلبان بگذارد تا بتوانند به بازسازی خود بپردازند، تاجیک ناگهان به همان جهان ماوراءالطبیعه خودش، به همان «اصلاح‌طلبی واقعا ناموجود» پناه می‌برد و می‌گوید: «در این شرایط معتقدم تنها یک خدا می‌تواند چنین تحولی در اصلاح‌طلبان و اصلاح‌طلبی «واقعا موجود» ایجاد کند. پس بیایید دعا کنیم». بله، این یک شوخی نیست! این بدیلی است که تحلیلگر ما پس از نقد آنان که با چنگ‌ودندان در حال تلاش برای پیداکردن راه‌حل‌های واقعی برای مشکلات موجود کشور هستند، ارائه می‌دهد. او ایده‌های پارلمان اصلاحات و شورای سیاست‌گذاری را تئاترهایی می‌خواند که از همان آغاز محکوم به شکست بودند، اما در عوض آن چه اندیشه‌های تابناکی برای ارائه دارد؟ تاجیک ابهام‌های خود را -که البته ما نیز در این ابهام با او سهیم هستیم- در پس مفاهیم دشوار -که البته او از آنها آسان استفاده می‌کند- پنهان می‌کند.
زمانی که مصاحبه‌کننده درمانده از تزهای پرابهام مصاحبه‌شونده، از وی می‌خواهد حداقل یک نقطه شروع و یک روش مناسب برای بازبینی اصلاحات ارائه دهد، او باز از «هیچستان» خود زبان به نقد می‌گشاید که اصلاح‌طلبیِ سترون توان کنشگری آگاهانه برای تغییر تاریخ اکنون خود را ندارد. اما او خوشبختانه ناامید نیست: «معتقدم جریانی در راه است، جریان «پسااصلاح‌طلبی»». سپس شروع می‌کند به توصیف این جریان یوتوپیایی که معلوم نیست بر اساس کدامین شواهد و قرائن آمدن آن را نوید می‌دهد: «جريان در راه اگرچه کماکان از گوهره و درون‌مايه و سويه‌اي غيرراديکال (مدني يا اصلاحي) برخوردار خواهد بود، اما در فصل و فاصله از اصلاح‌طلبي «واقعا موجود» تعريف و تدوين مي‌شود، اگرچه هويت خود را کاملا «بر قدرت» تعريف نمي‌کند، اما تلاش مي‌کند سويه «بر قدرتي» خود را برجسته‌تر کند، اگرچه کماکان به کنشگري در عرصه سياست ادامه خواهد داد، اما در هيبت و صورت يک کنشگر فرهنگي، اجتماعي، هنري و زيباشناختي نيز، نمايشي پررنگ‌ دارد، اگرچه از نوعي باهم‌بودگي و سامان جمعي برخوردار است، اما اين سامان نه در قالب حزب، بلکه عمدتا در قاب يک پارتاژ - هم مشترک‌بودن و هم سهيم‌بودن. يا با-هم-‌بودن، در-هم-نبودن - و يک کمونيتاس -باهم‌بودگي براساس قسمي وظيفه يا دِين- سامان مي‌يابد، اگرچه از زبان و خوبگان پوپوليستي (در معناي قديم آن) برخوردار نيست، اما گرايش گسترده‌تر و عميق‌تري با توده‌هاي مردم دارد، اگرچه نگاه و بصيرتي جهاني دارد، اما از نوعي تمايلات ناسيوناليستي نيز برخوردار است، اگرچه مفاهيمي همچون دموکراسي و آزادي و پلوراليسم دقايق گفتماني آن هستند، اما دقايق انضمامي و ناظر بر زندگي روزمره و عدالت اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي و قوميتي و جنسيتي از برجستگي بيشتري برخوردارند». این جریان را از تحلیل محتوای شبکه‌های اجتماعی شناسایی کرده‌اید یا حضور میدانی در اعتراضات آبان‌ماه؟ شاید هم نتایج پیمایش و نظرسنجی‌ای که اخیرا انجام شده است، نشانه‌های این جریان را آشکار کرده؟ مختصات آن کدام است؟ نیروهایش چه قشر و گروهی هستند؟ زمانی که تحلیل ما از وضعیت موجود بر پایه پژوهش‌ها و پیمایش‌های علمی و مستند استوار نشده باشد، قادر به فهم ضرورت راهبردهای کنشگران فعال درون میدان نخواهیم بود و در عوضِ پیشنهادهای راهبردی به افق‌های دور خیره می‌شویم ».
*دبیر سابق انجمن علمی جامعه‌شناسی تربیت‌مدرس

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.