|

وحشت از یک آینده به‌تعویق‌افتاده

محمدحسن خدایی. منتقد تئاتر

در نمایش‌نامه مهم و البته خواندنی «زمان از حرکت می‌ایستد»، به نویسندگی «دانلد مارگیولز»، با زوجی عکاس و خبرنگار مواجه هستیم که زمانی به جنگ عراق رفته و گزارش‌های مفصلی در رابطه با واقعیت میدانی منازعه تهیه کرده‌اند. اما جنگ در ادامه چهره هولناک خویش را آشکار کرده و بین‌ آن دو نفر، فاصله فیزیکی می‌اندازد؛ مرد به آمریکا بازگشته و زن مدت‌ها بعد، بر اثر جراحت مجبور می‌شود عکاسی خبری را رها کند و با بدنی مجروح و پایی شکسته نزد شوهرش بازگردد. اما این جدایی آبستن اتفاقات و مسائلی است که در نهایت زندگی مشترک آن دو را به امری ناممکن بدل می‌کند. یکی از نکات درخور اعتنای متن نمایش‌نامه، نسبتی است که شخصیت‌ها با مسئله وحشت برقرار می‌کنند. مرد که «جیمز داد» نام دارد و روزنامه‌نگاری مستقل است و در حال نگارش کتابی با عنوان «سینما و وحشت»، وقتی همسرش «سارا گودوین» از عراق برمی‌گردد و شوهر خود را غرق در تماشای فیلم‌های مطرح ژانر وحشت می‌یابد، با طعنه به او متذکر می‌شود که «پس قراره این‌جوری فرار کنی؟ جایگزین‌کردن ترس واقعی با ترس ساختگی؟». اشاره زن به ترسی است که در میدان جنگ تجربه می‌شود و بسیار واقعی‌تر و انضمامی‌تر از ترس و اضطرابی است که سینمای وحشت از طریق بازنمایی زامبی‌ها، هیولاهای اسطوره‌ای و موجودات جهش‌یافته می‌سازد. مرد به دوره مک‌کارتیسم و وحشت از اردوگاه چپ نزد سیاست‌مداران جامعه آمریکا اشاره می‌کند که چگونه در سینمای هالیوود به نمایش گذاشته شد تا برای فعالیت این روزهای خویش، نزد همسرش معنا و ضرورتی دست‌و‌پا کند. اما برای سارا گودوین، این کنشی است محافظه‌کارانه؛ چراکه وحشت واقعی برای بشریت امروز نه زامبی‌ها و ارواح و شیاطین، بلکه ازقضا مداخلات استعماری کشوری مانند آمریکا در دیگر کشورهاست. صورت‌بندی زن و شوهر از وحشت حقیقی یکی نیست؛ برای مرد که توان روبه‌رو‌شدن با مصائب ویرانگر جنگ را ندارد، دور‌شدن از سرزمین عراق و پناه‌بردن به اتاقی که در آن فیلم ترسناک تماشا کند، نوعی رهایی و رستگاری است.

«بریجید چری» در کتاب «ژانر وحشت» متذکر می‌شود: «با اینکه فیلم‌های ترسناک چنان به‌ لحاظ زیباشناختی طراحی شده‌اند تا مجموعه‌ای مشخص از تأثرات و واکنش‌های آزارنده در بیننده بیافرینند، بسیاری از مردم از تماشای طیفی بسیار گسترده از فیلم‌های ترسناک، بنا بر علل مختلف، آشکارا لذت می‌برند و سرگرم می‌شوند. تلاش‌های نظری و نقادانه در توضیح این جذابیت، به‌ همین‌سیاق چندوجهی هستند و در نتیجه، یافتن توضیحی سرراست برای جذابیت ژانر وحشت ممکن است مشکل باشد». بنابراین در نهایت معلوم نمی‌شود آیا روزنامه‌نگاری مانند جیمز داد، ژانر وحشت را امری ترسناک فرض گرفته یا آنکه در حال لذت‌بردن از تماشا و نوشتن از آن است. اما هر‌چه هست، کنش‌ورزی این روزهای او برای همسرش، فاقد اصالت و مسئولیت‌پذیری یک شهروند آگاه محسوب می‌شود. تنها با بازگشت به دل حادثه و تهیه گزارش بی‌واسطه از دل جنگ است که می‌توان از عاملیت و سوژه‌بودن سخن گفت.
حال می‌توان در باب وحشت واقعی در زمانه معاصر به تأمل نشست. با نگاه به شیوع بیماری کرونا، گویی هراس از جنگ یا همان «ترس واقعی»، جای خود را به هراسی واقعی‌تر بخشیده و حتی آتش جنگ هم تحت تأثیر بیماری عالم‌گیر است. بیماری نوپدید یادآور بازگشت به طبیعت است؛ طبیعتی که به افزون‌خواهی انسان پساصنعتی واکنش نشان داده تا وقفه در جریان پیشرفت تمدن ایجاد شود. این همان طبیعتی است که مدت‌هاست در سینمای هالیوود از طریق مداخلات خطرناک بیولوژیک به تصویر کشیده شده؛ یک جهان متعلق به زمان آینده که گرفتار بیماری، موجودات خطرناک جهش‌یافته و قدرت‌های سرکوب‌گر است. کرونایی‌شدن وضعیت، به‌نوعی تجربه همان آینده‌ موعود ولی به تعویق افتاده شده که هالیوود در این سال‌ها برای انسان پسامدرن بشارت داده است. وقتی خبر می‌رسد فیلم‌برداری آخرین اپیزود از فصل دهم سریال پرطرفدار مردگان متحرک، به علت مسائل بهداشتی تا اطلاع ثانونی تعطیل شده است، می‌توان این واقعیت را مشاهده کرد که چگونه ویروسی‌ترین سریال هالیوودی نیز در مقابل یک ویروس واقعی، تاب مقاومت ندارد. تئاتر این روزهای ما هم کاملا تحت تأثیر است و حتی امکان فعالیت مجدد آن، در هاله‌ای از تردید قرار گرفته. به فرض آنکه سالن‌ها بازگشایی شود و پروتکل‌های بهداشتی رعایت شود، هراسی که در فضا موج می‌زند، بی‌شک فرم تازه‌ای از برصحنه‌آوردن را ضرورت می‌بخشد. اجراهایی که با ژست‌های ترس‌خورده، ذهنیت‌های معطوف به غریزه بقا و روایت‌هایی که قرار است آرام‌بودن وضعیت را بازنمایی کنند، تعین می‌یابند؛ چیزی شبیه ژانر وحشت در بازنمایی ترس واقعی.

در نمایش‌نامه مهم و البته خواندنی «زمان از حرکت می‌ایستد»، به نویسندگی «دانلد مارگیولز»، با زوجی عکاس و خبرنگار مواجه هستیم که زمانی به جنگ عراق رفته و گزارش‌های مفصلی در رابطه با واقعیت میدانی منازعه تهیه کرده‌اند. اما جنگ در ادامه چهره هولناک خویش را آشکار کرده و بین‌ آن دو نفر، فاصله فیزیکی می‌اندازد؛ مرد به آمریکا بازگشته و زن مدت‌ها بعد، بر اثر جراحت مجبور می‌شود عکاسی خبری را رها کند و با بدنی مجروح و پایی شکسته نزد شوهرش بازگردد. اما این جدایی آبستن اتفاقات و مسائلی است که در نهایت زندگی مشترک آن دو را به امری ناممکن بدل می‌کند. یکی از نکات درخور اعتنای متن نمایش‌نامه، نسبتی است که شخصیت‌ها با مسئله وحشت برقرار می‌کنند. مرد که «جیمز داد» نام دارد و روزنامه‌نگاری مستقل است و در حال نگارش کتابی با عنوان «سینما و وحشت»، وقتی همسرش «سارا گودوین» از عراق برمی‌گردد و شوهر خود را غرق در تماشای فیلم‌های مطرح ژانر وحشت می‌یابد، با طعنه به او متذکر می‌شود که «پس قراره این‌جوری فرار کنی؟ جایگزین‌کردن ترس واقعی با ترس ساختگی؟». اشاره زن به ترسی است که در میدان جنگ تجربه می‌شود و بسیار واقعی‌تر و انضمامی‌تر از ترس و اضطرابی است که سینمای وحشت از طریق بازنمایی زامبی‌ها، هیولاهای اسطوره‌ای و موجودات جهش‌یافته می‌سازد. مرد به دوره مک‌کارتیسم و وحشت از اردوگاه چپ نزد سیاست‌مداران جامعه آمریکا اشاره می‌کند که چگونه در سینمای هالیوود به نمایش گذاشته شد تا برای فعالیت این روزهای خویش، نزد همسرش معنا و ضرورتی دست‌و‌پا کند. اما برای سارا گودوین، این کنشی است محافظه‌کارانه؛ چراکه وحشت واقعی برای بشریت امروز نه زامبی‌ها و ارواح و شیاطین، بلکه ازقضا مداخلات استعماری کشوری مانند آمریکا در دیگر کشورهاست. صورت‌بندی زن و شوهر از وحشت حقیقی یکی نیست؛ برای مرد که توان روبه‌رو‌شدن با مصائب ویرانگر جنگ را ندارد، دور‌شدن از سرزمین عراق و پناه‌بردن به اتاقی که در آن فیلم ترسناک تماشا کند، نوعی رهایی و رستگاری است.

«بریجید چری» در کتاب «ژانر وحشت» متذکر می‌شود: «با اینکه فیلم‌های ترسناک چنان به‌ لحاظ زیباشناختی طراحی شده‌اند تا مجموعه‌ای مشخص از تأثرات و واکنش‌های آزارنده در بیننده بیافرینند، بسیاری از مردم از تماشای طیفی بسیار گسترده از فیلم‌های ترسناک، بنا بر علل مختلف، آشکارا لذت می‌برند و سرگرم می‌شوند. تلاش‌های نظری و نقادانه در توضیح این جذابیت، به‌ همین‌سیاق چندوجهی هستند و در نتیجه، یافتن توضیحی سرراست برای جذابیت ژانر وحشت ممکن است مشکل باشد». بنابراین در نهایت معلوم نمی‌شود آیا روزنامه‌نگاری مانند جیمز داد، ژانر وحشت را امری ترسناک فرض گرفته یا آنکه در حال لذت‌بردن از تماشا و نوشتن از آن است. اما هر‌چه هست، کنش‌ورزی این روزهای او برای همسرش، فاقد اصالت و مسئولیت‌پذیری یک شهروند آگاه محسوب می‌شود. تنها با بازگشت به دل حادثه و تهیه گزارش بی‌واسطه از دل جنگ است که می‌توان از عاملیت و سوژه‌بودن سخن گفت.
حال می‌توان در باب وحشت واقعی در زمانه معاصر به تأمل نشست. با نگاه به شیوع بیماری کرونا، گویی هراس از جنگ یا همان «ترس واقعی»، جای خود را به هراسی واقعی‌تر بخشیده و حتی آتش جنگ هم تحت تأثیر بیماری عالم‌گیر است. بیماری نوپدید یادآور بازگشت به طبیعت است؛ طبیعتی که به افزون‌خواهی انسان پساصنعتی واکنش نشان داده تا وقفه در جریان پیشرفت تمدن ایجاد شود. این همان طبیعتی است که مدت‌هاست در سینمای هالیوود از طریق مداخلات خطرناک بیولوژیک به تصویر کشیده شده؛ یک جهان متعلق به زمان آینده که گرفتار بیماری، موجودات خطرناک جهش‌یافته و قدرت‌های سرکوب‌گر است. کرونایی‌شدن وضعیت، به‌نوعی تجربه همان آینده‌ موعود ولی به تعویق افتاده شده که هالیوود در این سال‌ها برای انسان پسامدرن بشارت داده است. وقتی خبر می‌رسد فیلم‌برداری آخرین اپیزود از فصل دهم سریال پرطرفدار مردگان متحرک، به علت مسائل بهداشتی تا اطلاع ثانونی تعطیل شده است، می‌توان این واقعیت را مشاهده کرد که چگونه ویروسی‌ترین سریال هالیوودی نیز در مقابل یک ویروس واقعی، تاب مقاومت ندارد. تئاتر این روزهای ما هم کاملا تحت تأثیر است و حتی امکان فعالیت مجدد آن، در هاله‌ای از تردید قرار گرفته. به فرض آنکه سالن‌ها بازگشایی شود و پروتکل‌های بهداشتی رعایت شود، هراسی که در فضا موج می‌زند، بی‌شک فرم تازه‌ای از برصحنه‌آوردن را ضرورت می‌بخشد. اجراهایی که با ژست‌های ترس‌خورده، ذهنیت‌های معطوف به غریزه بقا و روایت‌هایی که قرار است آرام‌بودن وضعیت را بازنمایی کنند، تعین می‌یابند؛ چیزی شبیه ژانر وحشت در بازنمایی ترس واقعی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.