|

آخرین وسوسه پولانسکی

سارا آقابابایان: ماجرای تاریخی «یک افسر و یک جاسوس» واجد چه دست‌مایه‌ای بوده تا رومن پولانسکی 86 ساله را به پشت دوربین بکشاند؟ این نخستین و مهم‌ترین نکته‌ای است که در مواجهه با این اثر مطرح می‌شود. واقعه پرآوازه و بارها پرداخته‌شده آلفرد دریفوس، افسر یهودی نگون‌بختی که پنج سال به جرم ناکرده به جزیره شیطان در سواحل گویان تبعید شد، به دلیل روبه‌روی هم قراردادن جریاناتی که اروپا را آبستن تحولات فرهنگی و سیاسی کرده بود، در زمان رخدادش در کانون مجادلات قرار گرفت و به صورت نمادین نهضتی علیه اقتدارگرایی، استبداد، نژادپرستی و نظامی‌گری تلقی شد و پای اندیشمندانی مانند امیل زولا و لئو تروتسکی را از سراسر اروپا وسط کشیده تا بر مبنای نظریاتشان علیه این غائله موضع بگیرند. امروز در قرن 21 پولانسکی نیز در همان راستا از این رویداد قرائتی منطبق با تفکرش ارائه کرده است.
پولانسکی روایت فیلم را از مراسم هتک حیثیت دریفوس توسط ارتش آغاز می‌کند و سپس ما را در جریان ابعاد مختلف پرونده قرار می‌دهد با حفظ نقطه دید پیکار افسر ارشد اطلاعاتی که با وجود آشنایی قبلی با دریفوس و البته زمینه احساسات ضدیهودی به طور تصادفی به اصل اتهام دریفوس شک کرده و با پیگیری سرنخ‌ها متقاعد می‌شود که دریفوس بی‌گناه قربانی پاپوش بالاسری‌هایش است. این عطف در میانه فیلم رخ می‌دهد. در این یک ساعت فیلم واجد جذابیت‌های یک فیلم معمایی است و چون داستان در اواخر قرن 19 می‌گذرد که در فقدان تکنولوژی عامل هوش و استنتاج عصای دست کارآگاهان بود، حائز جذابیتی مضاعف است. فاز دوم فیلم، روایتگر مضمون تقابل فرد با قدرت حاکم و افشای یک فساد سیستماتیک است؛ مضمونی که پیش از این پولانسکی استادانه در «محله چینی‌ها» به آن پرداخته بود. اینجا نیز سرهنگ پیکار به قیمت خلع درجه و بایکوت‌شدن مسیرش را طی می‌کند تا سرانجام حرفش را به کرسی نشانده و دریفوس را تبرئه کند. هرچند پایان‌بندی فیلم همانند محله چینی‌ها فاقد خوش‌بینی و رستگاری است و دریفوس که نزد پیکار رفته تا به عدم ارتقای درجه‌اش اعتراض کند، این پاسخ را می‌گیرد که دشمنان قدرتمند ما همچنان بر سر کارند.
به‌رغم وجود رگه‌هایی از دغدغه‌های مألوف پولانسکی مانند آزادی بیان، یهودی‌ستیزی و ناکارآمدی سازوکار قضائی، در این اثر، گفتمان مدنظر فیلم‌ساز فراتر از این موارد است، چراکه اگر چنین بود، روایت با محوریت شخص دریفوس و نمایش رنج و آلامش و همچنین پرداخت بیشتر به ابعاد مختلف این حادثه تاریخی از جمله تلاش‌های خانواده و همسر دریفوس، پیش می‌رفت، درحالی‌که روایت پولانسکی با ساده‌سازی این ماجرای چندبُعدی، زمان عمده‌اش در آمدوشد و جدال پیکار با دیگر درجه‌داران ارتش متمرکز است، پس فحوای آنچه پولانسکی را مصمم به ساخت این فیلم کرده باید در همین صحنه‌ها مراد کرد. ریاکاری ارباب قدرت برای سانسور و لاپوشانی به بهانه مصلحت و حفظ ظاهر درحالی‌که سراسر فیلم آکنده از تأکید بر شعارهای ناسیونالیستی است را می‌توان مهم‌ترین وجه فیلم دانست که در تناسب با اوضاع این‌روزهای اروپا که احزاب راست روزبه‌روز افراطی‌تر و شانس قدرت‌گرفتنشان بیشتر می‌شود، هشداردهنده احتمال تکرار این بیدادگری‌هاست.
اوج فیلم را سکانس انتشار مقاله امیل زولا و تدوین موازی‌اش با واکنش سران ارتش رقم می‌زند؛ یادداشت «من متهم می‌کنم» که در تیراژ 300 هزار نسخه، مفسده تمام ارباب قدرت را در پرونده دریفوس افشا کرد و مقاومت کاستی‌ناپذیرشان را در برابر حقیقت درهم شکست. کاری که آن روز روشنفکرانی مانند زولا در قبال فرانسه در آستانه پرتگاه انجام دادند همان رسالتی است که پولانسکی را به ساخت یک جاسوس و افسر واداشته، همان‌طور که پیش از این با شرح دوباره‌ای از اولیور توئیستِ چارلز دیکنز به تأویل معاصری از جامعه بریتانیا رسید که چندسال بعد منجر به برگزیت شد، امروز نیز بزنگاهی تاریخی در فرانسه را پیشگویی می‌کند که با روی‌کارآمدن پارادایم محافظه‌کار و رواج دیوان‌سالاری مقتدر به بهانه حفظ مرزها، فضا امنیتی شده و به تدریج با تضعیف ارکان دموکراسی، به نهادینه‌سازی خفقان سوق پیدا کند. هرچه باشد، در آخرین انتخابات فرانسه، امانوئل مکرون در رقابتی تنگاتنگ بر ماری لوپنی فائق آمد که به راست‌گرایان وعده خروج از اتحادیه اروپا را می‌داد، پس تهدید غلتیدن در فاشیسم همچنان بر فرانسه سایه افکنده است.

سارا آقابابایان: ماجرای تاریخی «یک افسر و یک جاسوس» واجد چه دست‌مایه‌ای بوده تا رومن پولانسکی 86 ساله را به پشت دوربین بکشاند؟ این نخستین و مهم‌ترین نکته‌ای است که در مواجهه با این اثر مطرح می‌شود. واقعه پرآوازه و بارها پرداخته‌شده آلفرد دریفوس، افسر یهودی نگون‌بختی که پنج سال به جرم ناکرده به جزیره شیطان در سواحل گویان تبعید شد، به دلیل روبه‌روی هم قراردادن جریاناتی که اروپا را آبستن تحولات فرهنگی و سیاسی کرده بود، در زمان رخدادش در کانون مجادلات قرار گرفت و به صورت نمادین نهضتی علیه اقتدارگرایی، استبداد، نژادپرستی و نظامی‌گری تلقی شد و پای اندیشمندانی مانند امیل زولا و لئو تروتسکی را از سراسر اروپا وسط کشیده تا بر مبنای نظریاتشان علیه این غائله موضع بگیرند. امروز در قرن 21 پولانسکی نیز در همان راستا از این رویداد قرائتی منطبق با تفکرش ارائه کرده است.
پولانسکی روایت فیلم را از مراسم هتک حیثیت دریفوس توسط ارتش آغاز می‌کند و سپس ما را در جریان ابعاد مختلف پرونده قرار می‌دهد با حفظ نقطه دید پیکار افسر ارشد اطلاعاتی که با وجود آشنایی قبلی با دریفوس و البته زمینه احساسات ضدیهودی به طور تصادفی به اصل اتهام دریفوس شک کرده و با پیگیری سرنخ‌ها متقاعد می‌شود که دریفوس بی‌گناه قربانی پاپوش بالاسری‌هایش است. این عطف در میانه فیلم رخ می‌دهد. در این یک ساعت فیلم واجد جذابیت‌های یک فیلم معمایی است و چون داستان در اواخر قرن 19 می‌گذرد که در فقدان تکنولوژی عامل هوش و استنتاج عصای دست کارآگاهان بود، حائز جذابیتی مضاعف است. فاز دوم فیلم، روایتگر مضمون تقابل فرد با قدرت حاکم و افشای یک فساد سیستماتیک است؛ مضمونی که پیش از این پولانسکی استادانه در «محله چینی‌ها» به آن پرداخته بود. اینجا نیز سرهنگ پیکار به قیمت خلع درجه و بایکوت‌شدن مسیرش را طی می‌کند تا سرانجام حرفش را به کرسی نشانده و دریفوس را تبرئه کند. هرچند پایان‌بندی فیلم همانند محله چینی‌ها فاقد خوش‌بینی و رستگاری است و دریفوس که نزد پیکار رفته تا به عدم ارتقای درجه‌اش اعتراض کند، این پاسخ را می‌گیرد که دشمنان قدرتمند ما همچنان بر سر کارند.
به‌رغم وجود رگه‌هایی از دغدغه‌های مألوف پولانسکی مانند آزادی بیان، یهودی‌ستیزی و ناکارآمدی سازوکار قضائی، در این اثر، گفتمان مدنظر فیلم‌ساز فراتر از این موارد است، چراکه اگر چنین بود، روایت با محوریت شخص دریفوس و نمایش رنج و آلامش و همچنین پرداخت بیشتر به ابعاد مختلف این حادثه تاریخی از جمله تلاش‌های خانواده و همسر دریفوس، پیش می‌رفت، درحالی‌که روایت پولانسکی با ساده‌سازی این ماجرای چندبُعدی، زمان عمده‌اش در آمدوشد و جدال پیکار با دیگر درجه‌داران ارتش متمرکز است، پس فحوای آنچه پولانسکی را مصمم به ساخت این فیلم کرده باید در همین صحنه‌ها مراد کرد. ریاکاری ارباب قدرت برای سانسور و لاپوشانی به بهانه مصلحت و حفظ ظاهر درحالی‌که سراسر فیلم آکنده از تأکید بر شعارهای ناسیونالیستی است را می‌توان مهم‌ترین وجه فیلم دانست که در تناسب با اوضاع این‌روزهای اروپا که احزاب راست روزبه‌روز افراطی‌تر و شانس قدرت‌گرفتنشان بیشتر می‌شود، هشداردهنده احتمال تکرار این بیدادگری‌هاست.
اوج فیلم را سکانس انتشار مقاله امیل زولا و تدوین موازی‌اش با واکنش سران ارتش رقم می‌زند؛ یادداشت «من متهم می‌کنم» که در تیراژ 300 هزار نسخه، مفسده تمام ارباب قدرت را در پرونده دریفوس افشا کرد و مقاومت کاستی‌ناپذیرشان را در برابر حقیقت درهم شکست. کاری که آن روز روشنفکرانی مانند زولا در قبال فرانسه در آستانه پرتگاه انجام دادند همان رسالتی است که پولانسکی را به ساخت یک جاسوس و افسر واداشته، همان‌طور که پیش از این با شرح دوباره‌ای از اولیور توئیستِ چارلز دیکنز به تأویل معاصری از جامعه بریتانیا رسید که چندسال بعد منجر به برگزیت شد، امروز نیز بزنگاهی تاریخی در فرانسه را پیشگویی می‌کند که با روی‌کارآمدن پارادایم محافظه‌کار و رواج دیوان‌سالاری مقتدر به بهانه حفظ مرزها، فضا امنیتی شده و به تدریج با تضعیف ارکان دموکراسی، به نهادینه‌سازی خفقان سوق پیدا کند. هرچه باشد، در آخرین انتخابات فرانسه، امانوئل مکرون در رقابتی تنگاتنگ بر ماری لوپنی فائق آمد که به راست‌گرایان وعده خروج از اتحادیه اروپا را می‌داد، پس تهدید غلتیدن در فاشیسم همچنان بر فرانسه سایه افکنده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.