قلب آنها و دل ما
پرویز اجلالی
هرچند از لحاظ علمی جایگاه عواطف و اندیشه در مغز آدمی است اما در اغلب فرهنگها و زبانها قلب را مرکز عواطف و اراده دانستهاند و طرفه اینکه این وظیفه را منحصرا به قلب واگذار نکردهاند بلکه دل و روده آدمی را هم با آن شریک کردهاند. به این معنا که جایگاه عواطف و اراده آدمی را هم در قلب دانستهاند و هم در امعا و احشا. تجلی این اشتراک کارکرد در زبان خودمان را در واژه فارسی دل میبینیم که با قلب عربی همشأن شده است. برخی ممکن است تصور کنند در زبان انگلیسی چنین همپوشانیای وجود ندارد و قلب را heart میخوانند و دل و روده را guts اما چنین نیست. انگلیسیزبانان هم مثل بسیاری دیگر از مردمان جهان این همپوشانی را در زبانشان دارند و دقیقا همان کاربردهای معنایی را به واژه guts نسبت میدهند که ما به واژه دل به تنهایی یا به صورت ترکیب «دل و جیگر» یا « دل و روده» میدهیم. مثلا میگویند
He doesn 't have the guts to oppose his boss
دل (دل و جیگر) مخالفت با رئیسش را ندارد
2- در فارسی به آدم ترسو میگوییم «بیدل و جرئت» یا «بیدل و جیگر». انگلیسیزبانها میگویند gutless
3 - انگلیسیها میگویند دل و جیگر خودم را برای امتحان در آوردم. I work my guts out for the exam بدیهی است که در اینجا منظور بهکارگرفتن فکر و اراده برای موفقیت در امتحان است نه به کارگرفتن امعا و احشا.
4- وقتی انگلیسیزبانی بخواهد به دوستی که در تصمیمگیری دچار سردرگمی شده بگوید به احساست توجه کن، میگوید:
Decide on your gut( or gut instinct). ما هم اینجور مواقع میگوییم به حرف دلت گوش کن یا ببین دلت چه میگوید. قطعا در هر دو زبان منظور از دل محتویات شکم نیست.
5- در انگلیسی درباره کسی که به دلیلی (مثلا شکست در عشق) دچار افسردگی شده ممکن است بگویند:
She is so gutted after her break up with John. در فارسی میتوان گفت دلشکسته شده یا دلش شکسته. البته این دل همان مرکز عواطف آدمی است.
پس برای انگلیسیزبانها هم مثل فارسیزبانها و اکثر زبانهای دیگر دنیا مکان عواطفی مثل شجاعت، پشتکار، تصمیمگیری، غم و شادی نه در مغز بلکه در قلب و همینطور شکم انسانها تصور شده است و این شاید به تاریخ زندگی بشر مربوط شود که هنوز اندامهای خویش را به درستی نمیشناخت یا به تمایل گویندگان زبان به تشبیه و بازی با کلمات مربوط شود.
البته تا آنجا که من میدانم یک تفاوت میان فارسی و انگلیسی هست و آن اینکه انگلیسیزبانها وقتی میخواهند از عشق سخن بگویند، از کلمه guts استفاده نمیکنند و واژه heart را به کار میبرند. اما ما فارسیزبانان برخلاف ترکها و اعراب و مثل گویندگان زبانهای هند و ایرانی به دل متمایلیم و دهها واژه مشتق مثل دلدار، بیدل، دلشده، دلربا، دلارام، دلگشا و دلبند ساختهایم و به کار میبریم هرچند از عشق فقط عاشق، معشوق، معشوقه و معاشقه را داریم. البته علت واضح است؛ دل فارسی است و عشق و قلب هر دو عربی و ساختن واژههای نو از واژههای زبان مادری (یاملی) بسیار آسانتر است تا زبانی بیگانه هرچند با قواعد اشتقاق آن زبان آشنا باشیم. در نتیجه وقتی یک فارسیزبان دردِ دل میگیرد ممکن است زخم معده داشته باشد. شاید مثل بیمار معروف ابنسینا در مثنوی عاشق باشد یا اینکه بخواهد رازهای زندگی خود را با ما در میان بگذارد (درددل کند)!!
هرچند از لحاظ علمی جایگاه عواطف و اندیشه در مغز آدمی است اما در اغلب فرهنگها و زبانها قلب را مرکز عواطف و اراده دانستهاند و طرفه اینکه این وظیفه را منحصرا به قلب واگذار نکردهاند بلکه دل و روده آدمی را هم با آن شریک کردهاند. به این معنا که جایگاه عواطف و اراده آدمی را هم در قلب دانستهاند و هم در امعا و احشا. تجلی این اشتراک کارکرد در زبان خودمان را در واژه فارسی دل میبینیم که با قلب عربی همشأن شده است. برخی ممکن است تصور کنند در زبان انگلیسی چنین همپوشانیای وجود ندارد و قلب را heart میخوانند و دل و روده را guts اما چنین نیست. انگلیسیزبانان هم مثل بسیاری دیگر از مردمان جهان این همپوشانی را در زبانشان دارند و دقیقا همان کاربردهای معنایی را به واژه guts نسبت میدهند که ما به واژه دل به تنهایی یا به صورت ترکیب «دل و جیگر» یا « دل و روده» میدهیم. مثلا میگویند
He doesn 't have the guts to oppose his boss
دل (دل و جیگر) مخالفت با رئیسش را ندارد
2- در فارسی به آدم ترسو میگوییم «بیدل و جرئت» یا «بیدل و جیگر». انگلیسیزبانها میگویند gutless
3 - انگلیسیها میگویند دل و جیگر خودم را برای امتحان در آوردم. I work my guts out for the exam بدیهی است که در اینجا منظور بهکارگرفتن فکر و اراده برای موفقیت در امتحان است نه به کارگرفتن امعا و احشا.
4- وقتی انگلیسیزبانی بخواهد به دوستی که در تصمیمگیری دچار سردرگمی شده بگوید به احساست توجه کن، میگوید:
Decide on your gut( or gut instinct). ما هم اینجور مواقع میگوییم به حرف دلت گوش کن یا ببین دلت چه میگوید. قطعا در هر دو زبان منظور از دل محتویات شکم نیست.
5- در انگلیسی درباره کسی که به دلیلی (مثلا شکست در عشق) دچار افسردگی شده ممکن است بگویند:
She is so gutted after her break up with John. در فارسی میتوان گفت دلشکسته شده یا دلش شکسته. البته این دل همان مرکز عواطف آدمی است.
پس برای انگلیسیزبانها هم مثل فارسیزبانها و اکثر زبانهای دیگر دنیا مکان عواطفی مثل شجاعت، پشتکار، تصمیمگیری، غم و شادی نه در مغز بلکه در قلب و همینطور شکم انسانها تصور شده است و این شاید به تاریخ زندگی بشر مربوط شود که هنوز اندامهای خویش را به درستی نمیشناخت یا به تمایل گویندگان زبان به تشبیه و بازی با کلمات مربوط شود.
البته تا آنجا که من میدانم یک تفاوت میان فارسی و انگلیسی هست و آن اینکه انگلیسیزبانها وقتی میخواهند از عشق سخن بگویند، از کلمه guts استفاده نمیکنند و واژه heart را به کار میبرند. اما ما فارسیزبانان برخلاف ترکها و اعراب و مثل گویندگان زبانهای هند و ایرانی به دل متمایلیم و دهها واژه مشتق مثل دلدار، بیدل، دلشده، دلربا، دلارام، دلگشا و دلبند ساختهایم و به کار میبریم هرچند از عشق فقط عاشق، معشوق، معشوقه و معاشقه را داریم. البته علت واضح است؛ دل فارسی است و عشق و قلب هر دو عربی و ساختن واژههای نو از واژههای زبان مادری (یاملی) بسیار آسانتر است تا زبانی بیگانه هرچند با قواعد اشتقاق آن زبان آشنا باشیم. در نتیجه وقتی یک فارسیزبان دردِ دل میگیرد ممکن است زخم معده داشته باشد. شاید مثل بیمار معروف ابنسینا در مثنوی عاشق باشد یا اینکه بخواهد رازهای زندگی خود را با ما در میان بگذارد (درددل کند)!!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.