پناه امن خانواده
شکوفه موسوي . روانشناس کودک و نوجوان
حالا که کرونا در همه دنيا به پيش تاخته، همه به خانهها و خانوادههايشان پناه بردهاند. البته اگر چنين شانسي داشتهاند، بيش از هر زمان ديگر مشخص شده که اين کوچکترين واحد اجتماعي، عملکردي شايد بيشتر از عريض و طويلترين تشکيلات شناختهشده ما دارد و در مسير گذران روزمرهاش، تعداد زيادي دستور کار دارد. اکنون حفظ بقا، امنيت و آسايش همه در کنار آموزش اصول ضروري و مراقبتهاي بهداشتي و نيز پرورش فرزندان، بيش از هر زمان ديگر ضروري به نظر ميرسد. الان زماني است که بيش از هر وقت درمييابيم که سلامت هرکس در گرو مراعات ديگران هم هست و عواقب بيمبالاتي هرکس، به خود او محدود نميماند.
اکنون بيش از هر وقت ديگر ميدانيم مفهوم سيستم خانواده، بسيار بيشتر از تکتک اعضاي آن و خود شامل زيرمجموعههاي متعدد است که با افزايش تعداد اعضاي خانواده، تعداد اين زيرمجموعهها، بسيار بيشتر و تعامل آنان با هم و اجتماع بيرون خانواده، پيچيدهتر ميشود. مثل هر سيستم ديگر، خانواده مشخصات و قوانين خاص خود را دارد که مسلما براي پشتيباني و کارايي آن، همه عملکردهاي پيچيده لازم است. هر خانواده مرزهايي دارد که داخل و خارج آن را مشخص ميکند؛ اينکه چه افراد يا اطلاعاتي اجازه ورود به خانواده را دارند؟ افراد خانواده با چه کساني و کجا ميتوانند ارتباط داشته باشند يا چه اطلاعاتي را ميتوانند به اشتراک بگذارند؟
قدرت اول خانواده کيست؟ يا چه زيرگروهي قدرت را در دست دارد؟ قدرت هرکس شامل چه مواردي ميشود و ضمانت اجرائي آن چيست؟ آيا ساختار قدرت متصلب و بدون تغيير باقي ميماند يا در گذر زندگي تغيير ميکند؟ آيا همه قدرت در دست پدر يا مادر است يا در حوزههاي مختلف و بسته به توانايي افراد، تقسيم ميشود؟ سازوکار تصميمگيري چيست؟ حرف آخر را چه کسي ميزند؟ نقش هرکس چيست و چگونه تعيين ميشود؟ مرز بين مسئوليت و ايفاي نقش فردي و کمکگرفتن از بقیه و کمککردن به دیگران چيست؟ تعهد افراد به هم شامل چه مواردي ميشود؟ مرز بين رشد فردي و درعينحال عضوي از خانواده بودن چيست؟ قوانين اصلي خانواده کداماند و بر چه اساسي تعيين شدهاند؟ هر خانواده چه ارزشهايي دارد؟ دورنماي هر خانواده کدام است و براي آينده خود چه طرحي دارد و به کدام سمت ميرود؟ بايد بدانيم که خانواده يک واحد زنده اجتماعي است و عمر خاص و تاريخچه ويژه خود را دارد. لحظه تولد آن از رابطه زن و مردي شروع ميشود که شايد مهمترين قرارداد تمام عمرشان را بستهاند. از شروع تا پايان عمر يک خانواده، با هر تعداد فرزند، همين زيرمجموعه؛ يعني زيرمجموعه همسران، مهمترين و
تعيينکنندهترين است و ضروري است که هرم قدرت در دست همين زيرمجموعه باشد و اين البته ممکن نيست مگر در زمینه رابطه درست و سالم زن و مرد. همينجا است که بسياری از آسيبها وجود دارد و چون خشتي کج، امتداد ديوار اشتباه را تا ثريا ميکشاند. حال که امروزه با هجوم اطلاعات، مفهوم مرز بيشتر از هر زمان ديگري مورد دغدغه والدين است و فرزندان در اين سوي خانهها، پشت درِ اتاقهايشان و حتي داخل بسترشان ميتوانند با همه دنيا در ارتباط باشند، تعيين مرز چه معنايي ميتواند داشته باشد و چقدر امکان اجرائي دارد؟ در زمينه قدرت در خانواده، قلدري، جنگ قدرت و شايد از همه بدتر و شايعتر از هميشه، فرزندسالاري، بهسرعت و با شدت مسير زندگي خانواده را به ناکجا ميبرد. تقسيم درست قدرت در خانواده، منصفانه و براساس توانمندي و قابل انعطاف است. در بسياري موارد زن يا مرد تواناترند و در همان حوزه بايد قدرت تصميمگيري، با توافق هم داشته باشند و نيز در طول رشد کودک، بسته به توانمندي او، قدرت هرچه بيشتري به او داده ميشود. همانطور که فرزندسالاري فاجعهبار است، نديدن توانايي روبهرشد فرزندان و ندادن استقلال فردي به آنان و تصلب قدرت، آسيبرسان
است و مثلا همان فضايي را براي نوجوان در نظر گرفتهاند که براي کودکي او بسنده ميکرد. تعادل بين تعهد و استقلال درباره تکتک افراد خانواده، بهویژه فرزندان شرط اوليه پرورش فرزندان است. اگر خانواده مانند موجود زندهاي شروع و مسير و تاريخچهاي دارد، ارتباط مانند خون در آن جريان دارد و شايد اولين و مهمترين مهارت لازم براي حيات و رشد خانواده است و در چارچوب رابطه خوب و منصفانه و محترمانه است که تکتک افراد فرصت رشد دارند. در مسير ارتباط زنده و پويا و دادوستد درست اعضاي خانواده با هم و نيز با دنياي اطراف است که هم اين مجموعه رشد ميکند و هم فرصت باليدن براي تکتک اعضايش فراهم ميآورد. کارکردن و درسخواندن و ارتباط با ديگران و احراز نقش اجتماعي ممکن ميشود. درآمد کسب و هزينه و سرمايهگذاري ميشود. طرح آينده ريخته و در راستای تحقق آن تلاش ميشود، همکاريها شکل ميگيرد، عواطف ردوبدل ميشود، ظرفيت چنين خانوادهاي رشد مييابد و قادر به پشت سر نهادن مسائل کوچک و بزرگی مثل بيماريها يا شکستها و موفقيتها، کاميابيها و ناکاميها ميشود؛ به نوعي که حتي در بحرانهاي بزرگ هم ميتوان به آن پناه برد. اين ساختار که
ظاهر امن لانه پرستويي را بعد پروازي پرخطر دارد، در بستر قوانيني چنين بيبروبرگرد است که ميتواند پناهگاهي محکم در سختترين توفانها باشد.
حالا که کرونا در همه دنيا به پيش تاخته، همه به خانهها و خانوادههايشان پناه بردهاند. البته اگر چنين شانسي داشتهاند، بيش از هر زمان ديگر مشخص شده که اين کوچکترين واحد اجتماعي، عملکردي شايد بيشتر از عريض و طويلترين تشکيلات شناختهشده ما دارد و در مسير گذران روزمرهاش، تعداد زيادي دستور کار دارد. اکنون حفظ بقا، امنيت و آسايش همه در کنار آموزش اصول ضروري و مراقبتهاي بهداشتي و نيز پرورش فرزندان، بيش از هر زمان ديگر ضروري به نظر ميرسد. الان زماني است که بيش از هر وقت درمييابيم که سلامت هرکس در گرو مراعات ديگران هم هست و عواقب بيمبالاتي هرکس، به خود او محدود نميماند.
اکنون بيش از هر وقت ديگر ميدانيم مفهوم سيستم خانواده، بسيار بيشتر از تکتک اعضاي آن و خود شامل زيرمجموعههاي متعدد است که با افزايش تعداد اعضاي خانواده، تعداد اين زيرمجموعهها، بسيار بيشتر و تعامل آنان با هم و اجتماع بيرون خانواده، پيچيدهتر ميشود. مثل هر سيستم ديگر، خانواده مشخصات و قوانين خاص خود را دارد که مسلما براي پشتيباني و کارايي آن، همه عملکردهاي پيچيده لازم است. هر خانواده مرزهايي دارد که داخل و خارج آن را مشخص ميکند؛ اينکه چه افراد يا اطلاعاتي اجازه ورود به خانواده را دارند؟ افراد خانواده با چه کساني و کجا ميتوانند ارتباط داشته باشند يا چه اطلاعاتي را ميتوانند به اشتراک بگذارند؟
قدرت اول خانواده کيست؟ يا چه زيرگروهي قدرت را در دست دارد؟ قدرت هرکس شامل چه مواردي ميشود و ضمانت اجرائي آن چيست؟ آيا ساختار قدرت متصلب و بدون تغيير باقي ميماند يا در گذر زندگي تغيير ميکند؟ آيا همه قدرت در دست پدر يا مادر است يا در حوزههاي مختلف و بسته به توانايي افراد، تقسيم ميشود؟ سازوکار تصميمگيري چيست؟ حرف آخر را چه کسي ميزند؟ نقش هرکس چيست و چگونه تعيين ميشود؟ مرز بين مسئوليت و ايفاي نقش فردي و کمکگرفتن از بقیه و کمککردن به دیگران چيست؟ تعهد افراد به هم شامل چه مواردي ميشود؟ مرز بين رشد فردي و درعينحال عضوي از خانواده بودن چيست؟ قوانين اصلي خانواده کداماند و بر چه اساسي تعيين شدهاند؟ هر خانواده چه ارزشهايي دارد؟ دورنماي هر خانواده کدام است و براي آينده خود چه طرحي دارد و به کدام سمت ميرود؟ بايد بدانيم که خانواده يک واحد زنده اجتماعي است و عمر خاص و تاريخچه ويژه خود را دارد. لحظه تولد آن از رابطه زن و مردي شروع ميشود که شايد مهمترين قرارداد تمام عمرشان را بستهاند. از شروع تا پايان عمر يک خانواده، با هر تعداد فرزند، همين زيرمجموعه؛ يعني زيرمجموعه همسران، مهمترين و
تعيينکنندهترين است و ضروري است که هرم قدرت در دست همين زيرمجموعه باشد و اين البته ممکن نيست مگر در زمینه رابطه درست و سالم زن و مرد. همينجا است که بسياری از آسيبها وجود دارد و چون خشتي کج، امتداد ديوار اشتباه را تا ثريا ميکشاند. حال که امروزه با هجوم اطلاعات، مفهوم مرز بيشتر از هر زمان ديگري مورد دغدغه والدين است و فرزندان در اين سوي خانهها، پشت درِ اتاقهايشان و حتي داخل بسترشان ميتوانند با همه دنيا در ارتباط باشند، تعيين مرز چه معنايي ميتواند داشته باشد و چقدر امکان اجرائي دارد؟ در زمينه قدرت در خانواده، قلدري، جنگ قدرت و شايد از همه بدتر و شايعتر از هميشه، فرزندسالاري، بهسرعت و با شدت مسير زندگي خانواده را به ناکجا ميبرد. تقسيم درست قدرت در خانواده، منصفانه و براساس توانمندي و قابل انعطاف است. در بسياري موارد زن يا مرد تواناترند و در همان حوزه بايد قدرت تصميمگيري، با توافق هم داشته باشند و نيز در طول رشد کودک، بسته به توانمندي او، قدرت هرچه بيشتري به او داده ميشود. همانطور که فرزندسالاري فاجعهبار است، نديدن توانايي روبهرشد فرزندان و ندادن استقلال فردي به آنان و تصلب قدرت، آسيبرسان
است و مثلا همان فضايي را براي نوجوان در نظر گرفتهاند که براي کودکي او بسنده ميکرد. تعادل بين تعهد و استقلال درباره تکتک افراد خانواده، بهویژه فرزندان شرط اوليه پرورش فرزندان است. اگر خانواده مانند موجود زندهاي شروع و مسير و تاريخچهاي دارد، ارتباط مانند خون در آن جريان دارد و شايد اولين و مهمترين مهارت لازم براي حيات و رشد خانواده است و در چارچوب رابطه خوب و منصفانه و محترمانه است که تکتک افراد فرصت رشد دارند. در مسير ارتباط زنده و پويا و دادوستد درست اعضاي خانواده با هم و نيز با دنياي اطراف است که هم اين مجموعه رشد ميکند و هم فرصت باليدن براي تکتک اعضايش فراهم ميآورد. کارکردن و درسخواندن و ارتباط با ديگران و احراز نقش اجتماعي ممکن ميشود. درآمد کسب و هزينه و سرمايهگذاري ميشود. طرح آينده ريخته و در راستای تحقق آن تلاش ميشود، همکاريها شکل ميگيرد، عواطف ردوبدل ميشود، ظرفيت چنين خانوادهاي رشد مييابد و قادر به پشت سر نهادن مسائل کوچک و بزرگی مثل بيماريها يا شکستها و موفقيتها، کاميابيها و ناکاميها ميشود؛ به نوعي که حتي در بحرانهاي بزرگ هم ميتوان به آن پناه برد. اين ساختار که
ظاهر امن لانه پرستويي را بعد پروازي پرخطر دارد، در بستر قوانيني چنين بيبروبرگرد است که ميتواند پناهگاهي محکم در سختترين توفانها باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.