تکلیف ما با «تلویزیون» چیست؟
پژمان موسوی
رسانهها حاکمان بلامنازع جهان امروز هستند؛ این نه یک ادعا، بلکه واقعیت جهان امروز است؛ جهانی که بیش از هر زمانی رسانهای شده و تحت تأثیر رسانهها قرار گرفته است. روزگاری تصور اینکه روزی خواهد آمد که احساس و برداشت ما از واقعیت را نه خود واقعیت بلکه رسانهها شکل خواهند داد، عجیب و باورنکردنی بود؛ اما این روزها و با پیچیدگیهای جهان مدرن، تقریبا همگان پذیرفتهاند که مجبورند اطلاعات خود را از منابع واسطهای به دست آورند تا تجربه مستقیم؛ اطلاعاتی که البته مانند گذشته دیگر به «خبر» محدود نمیشود و «نگاه» و «جهانبینی» ما را هم دربر میگیرد. از همین رو هم هست که رقابت عصر ما، رقابت رسانهها بر سر جذب و دربرگیری افکار عمومی است و البته شیوههای تأثیرگذاری بر افکار تودهها. سالها پیش، «گئورک گربنر»، نظریهپرداز شهیر ارتباطات، نظریه معروف خود یعنی «تحلیل کاشت» را بر پایه تلویزیون مطرح کرد. او در این نظریه بر این باور بود که این تلویزیون است که شیوه تفکر و ارتباط جامعه را شکل میدهد؛ زیرا تلویزیون نه رسانهای مثل سایر رسانهها بلکه اتفاقا بسیار متفاوت از سایر شکلهای رسانههای جمعی است؛ چراکه به نظر او، تلویزیون در چگونگی مشاهده جهان از سوی مردم نقشی بسیار اساسی و درعینحال متفاوت با سایر مدیومهای رسانهای دارد. نظریه «تحلیل کاشت» چه در زمانی که نخستینبار بهعنوان یک دیدگاه راهبردی در حوزه رسانهای مطرح شد و چه در روزگار ما که سالها از طرح آن میگذرد، نشانگر عمق دیدگاه استراتژیک نظریهپرداز آن است. این اهمیت جز نگاه و بینش دقیق، علمی و کاربردی واضع آن، به دلیل نقش بیبدیلی است که تلویزیون از آن زمان تاکنون در سپهر رسانهای جهان بر عهده داشته است. پرسش اصلی اما این است؛ تکلیف ما شهروندان ایران در مواجهه با رسانهای به نام تلویزیون چیست؟ حال که ما میدانیم کارکرد اصلی تلویزیون، شکلدهی شیوه تفکر و ارتباط جامعه است، چگونه باید با تلویزیون کنار بیاییم و مقهور آن نشویم؛ آنهم تلویزیونی با سیاستهای تلویزیون ایران که نه با رقابت، بلکه با انحصار توانسته است به جایگاه امروزیاش برسد. یک امر مسلم است: مهمتر از شیوههای مقابله، این آگاهی از نقش و کارکرد تلویزیون است که اهمیت دارد؛ کارکردی که در ایران با سطحیشدن مخاطبان و مبتذلکردن سلیقه آنها مترادف و همزاد شده است. جمع کارکرد تلویزیون در معنای اعم آن در جهان و کارکرد تلویزیون در معنای اخص آن در ایران، یک پیام مشخص دارد: به تلویزیون نباید اعتماد کرد و خود را به تمامی به آن سپرد. اگر مخاطبان از این موضوع آگاه شوند و به سیاست ساختاری تلویزیون که «شکلدهی به شیوه تفکر جامعه» و «تأثیرگذاری بر ذهن و روان مخاطب» است پی ببرند، میتوان امیدوار بود که از مخاطبانی منفعل به مخاطبانی فعال و آگاه بدل شوند و مصرفکننده صرف محصولات تلویزیون نباشند. این بسیار حیاتی است که مخاطبان تلویزیون در ایران به برنامههای این رسانه، چه برنامههای خبری و تفسیری و چه برنامههای طنز و سرگرمی، نگاه انتقادی جدی داشته باشند. آنها باید بدانند که تلویزیون یک لایه رویی دارد و یک هسته مرکزی و برای مقهورنشدن و وابستهنشدن تام و تمام به تلویزیون، باید از لایه رویی عبور کرد و به هسته مرکزی رسید. البته این انتظار زیادی است که همه مخاطبان تلویزیون با هر سطحی از سواد، تحصیلات و طبقه اجتماعی، نگاهی انتقادی و کنشگرانه به برنامههای آن داشته باشند و همین، نقش گروههای واسط ازجمله منتقدان و کارشناسان حوزه رسانه را برای شناخت همهجانبه تلویزیون و سیاستهای هسته مرکزی آن، مهم و ضروری میکند. از همین رو، وجود رسانهها و روزنامهنگاران مستقل که نگاه انتقادی به تلویزیون و سیاستهای خبری، اطلاعرسانی و برنامهسازی آن داشته باشند، این روزها و در زمانه استیلای تلویزیون بیش از هر زمان دیگری ضروری است؛ البته خود این، پیششرط مهم و تعیینکنندهای دارد؛ اینکه تولیدات رسانهها و روزنامهنگاران مستقل و نوشتن و گفتن از تلویزیون و ترویج نگاه انتقادی نسبت به آن، دیده و مهمتر از آن خوانده شود.
رسانهها حاکمان بلامنازع جهان امروز هستند؛ این نه یک ادعا، بلکه واقعیت جهان امروز است؛ جهانی که بیش از هر زمانی رسانهای شده و تحت تأثیر رسانهها قرار گرفته است. روزگاری تصور اینکه روزی خواهد آمد که احساس و برداشت ما از واقعیت را نه خود واقعیت بلکه رسانهها شکل خواهند داد، عجیب و باورنکردنی بود؛ اما این روزها و با پیچیدگیهای جهان مدرن، تقریبا همگان پذیرفتهاند که مجبورند اطلاعات خود را از منابع واسطهای به دست آورند تا تجربه مستقیم؛ اطلاعاتی که البته مانند گذشته دیگر به «خبر» محدود نمیشود و «نگاه» و «جهانبینی» ما را هم دربر میگیرد. از همین رو هم هست که رقابت عصر ما، رقابت رسانهها بر سر جذب و دربرگیری افکار عمومی است و البته شیوههای تأثیرگذاری بر افکار تودهها. سالها پیش، «گئورک گربنر»، نظریهپرداز شهیر ارتباطات، نظریه معروف خود یعنی «تحلیل کاشت» را بر پایه تلویزیون مطرح کرد. او در این نظریه بر این باور بود که این تلویزیون است که شیوه تفکر و ارتباط جامعه را شکل میدهد؛ زیرا تلویزیون نه رسانهای مثل سایر رسانهها بلکه اتفاقا بسیار متفاوت از سایر شکلهای رسانههای جمعی است؛ چراکه به نظر او، تلویزیون در چگونگی مشاهده جهان از سوی مردم نقشی بسیار اساسی و درعینحال متفاوت با سایر مدیومهای رسانهای دارد. نظریه «تحلیل کاشت» چه در زمانی که نخستینبار بهعنوان یک دیدگاه راهبردی در حوزه رسانهای مطرح شد و چه در روزگار ما که سالها از طرح آن میگذرد، نشانگر عمق دیدگاه استراتژیک نظریهپرداز آن است. این اهمیت جز نگاه و بینش دقیق، علمی و کاربردی واضع آن، به دلیل نقش بیبدیلی است که تلویزیون از آن زمان تاکنون در سپهر رسانهای جهان بر عهده داشته است. پرسش اصلی اما این است؛ تکلیف ما شهروندان ایران در مواجهه با رسانهای به نام تلویزیون چیست؟ حال که ما میدانیم کارکرد اصلی تلویزیون، شکلدهی شیوه تفکر و ارتباط جامعه است، چگونه باید با تلویزیون کنار بیاییم و مقهور آن نشویم؛ آنهم تلویزیونی با سیاستهای تلویزیون ایران که نه با رقابت، بلکه با انحصار توانسته است به جایگاه امروزیاش برسد. یک امر مسلم است: مهمتر از شیوههای مقابله، این آگاهی از نقش و کارکرد تلویزیون است که اهمیت دارد؛ کارکردی که در ایران با سطحیشدن مخاطبان و مبتذلکردن سلیقه آنها مترادف و همزاد شده است. جمع کارکرد تلویزیون در معنای اعم آن در جهان و کارکرد تلویزیون در معنای اخص آن در ایران، یک پیام مشخص دارد: به تلویزیون نباید اعتماد کرد و خود را به تمامی به آن سپرد. اگر مخاطبان از این موضوع آگاه شوند و به سیاست ساختاری تلویزیون که «شکلدهی به شیوه تفکر جامعه» و «تأثیرگذاری بر ذهن و روان مخاطب» است پی ببرند، میتوان امیدوار بود که از مخاطبانی منفعل به مخاطبانی فعال و آگاه بدل شوند و مصرفکننده صرف محصولات تلویزیون نباشند. این بسیار حیاتی است که مخاطبان تلویزیون در ایران به برنامههای این رسانه، چه برنامههای خبری و تفسیری و چه برنامههای طنز و سرگرمی، نگاه انتقادی جدی داشته باشند. آنها باید بدانند که تلویزیون یک لایه رویی دارد و یک هسته مرکزی و برای مقهورنشدن و وابستهنشدن تام و تمام به تلویزیون، باید از لایه رویی عبور کرد و به هسته مرکزی رسید. البته این انتظار زیادی است که همه مخاطبان تلویزیون با هر سطحی از سواد، تحصیلات و طبقه اجتماعی، نگاهی انتقادی و کنشگرانه به برنامههای آن داشته باشند و همین، نقش گروههای واسط ازجمله منتقدان و کارشناسان حوزه رسانه را برای شناخت همهجانبه تلویزیون و سیاستهای هسته مرکزی آن، مهم و ضروری میکند. از همین رو، وجود رسانهها و روزنامهنگاران مستقل که نگاه انتقادی به تلویزیون و سیاستهای خبری، اطلاعرسانی و برنامهسازی آن داشته باشند، این روزها و در زمانه استیلای تلویزیون بیش از هر زمان دیگری ضروری است؛ البته خود این، پیششرط مهم و تعیینکنندهای دارد؛ اینکه تولیدات رسانهها و روزنامهنگاران مستقل و نوشتن و گفتن از تلویزیون و ترویج نگاه انتقادی نسبت به آن، دیده و مهمتر از آن خوانده شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.