|

طلا در تیزاب پُرگویی

سارا آقا بابایان: در سینمای ایران تعداد کارگردانانی که در آغاز راه فیلم‌سازی بتوانند مقبولیت عام و خاص را یکجا کسب کنند انگشت‌شمار بوده‌اند و پرویز شهبازی یکی از نمونه‌وارترین آنهاست که با فیلم کالت‌شده «نفس عمیق» طعم چنین توفیقی را چشید. اما آنچه در ادامه مسیر شهبازی جلب توجه می‌کند رنگ‌باختن توازن آنجا كه در اجرا دست به خلق اتمسفر و فضا زده، همچون مالاریا از شلختگی فیلم‌نامه ضربه خورده و جایی که قصه پروپیمانی داشته در مرحله اجرا کُمیتش لنگ است؛ از جمله ساخته آخرش طلا.
در طلا نیز مشابه عمده آثار شهبازی با یک درام جوانانه مواجهیم که متناسب با سبک و رویکرد فیلم‌ساز، روایت نمایشی را با انرژی جنبشی بالا در داستان‌گویی و ضرباهنگی سریع در تدوین آغاز می‌کند. اما این تحرک قصه به جای اینکه در پی قابل تعقیب‌کردن گردش روایت برای مخاطب باشد شبیه حکایت‌گری است که یک‌نفس باید در زمانی کوتاه قصه پرجزئیاتی را تعریف کند در نتیجه بدون پیش‌زمینه‌سازی و مقدمه‌چینی فقط از رخدادی روی رخداد بعدی می‌جهد تا از گره‌گشایی جا نماند، در نتیجه روایت به معنای چگونگی سیر وقایع تبدیل به چسباندن اول و آخر قصه شده است.
در پلات اولیه، موقعیت محوری طلا برانگیزاننده است اما در فیلم، فربه‌کردن پلات به بهانه حفظ رویه علت و معلولی، رخداد و کشمکش‌ها به نحوی چیده شده است که قابلیت آن پلات بالفعل نشده و به بیان ساده‌تر اجرا از متن عقب‌تر افتاده و درپی متن می‌دود. شروع فیلم موقعیت را تشریح و کاراکترها را معرفی می‌کند و مخاطب را از همان ابتدا به درون جهان داستان راه می‌دهد ولی برای عقب‌نماندن از روایت زنجیره وقایع فیلم‌نامه، از برخی بُن‌مایه‌های جذاب داستان که حاوی ویژگی‌های درام‌ساز است، سرسری عبور می‌کند. چنان‌که فیلم در پردازش رابطه بین شخصیت‌ها و پشتوانه‌سازی روایی و نمایشی به منظور ایجاد منطق رفتاری آنها کم گذاشته و روابط در فیلم یک‌طرفه و ناقص ترسیم می‌شوند؛ برای مثال معلوم نیست این جمع چهارنفره شرکای سوپ‌فروشی چگونه شکل گرفته است یا رفاقتشان چه قدمتی دارد و تا انتها مشخص نمی‌شود دلبستگی یک‌جانبه دریا (نگار جواهریان) به منصور (هومن سیدی) به رغم لاقیدی و پنهان‌کاری‌هایش ریشه در کدام وجه اشتراک‌شان دارد و به همین سیاق تعهد پایمردانه منصور به احوالات برادرش از کجا آب می‌خورد که برای مُچ‌گیری از همسر سابق وی یا نجات طلا (فرزند بیمار برادرش) این‌طور به آب و آتش می‌زند و چرا تمام حمیت منصور معطوف برادرزاده‌اش شده ولی نسبت به دریا منفعل است؟ فیلم بازه زمانی را که باید مصروف پرداخت این روابط با نمایش عینی ابعاد مختلفشان و رفع کمبودهای روایت می‌کرد در شتاب وقوع کنش‌ها و واکنش‌های بعضا ناضروری هدر داده است. بسیاری از خرده‌‌پیرنگ‌های خنثی که صرفا جز خاصیت دوباره‌گویی در قبال معرفی رفتار و شناسه‌ شخصیت‌ها، کارکرد دیگری داخل درام ندارند و چنانچه اشاره شد تنها برای شکل‌دادن مشی منطقی داستانی فیلم طرح می‌شوند؛ همچون ماجرای بازپرداخت قرض لیلا (طناز طباطبایی) که از حساب محل کارش برداشته که در ظاهر نقطه عطف دوم فیلم‌نامه است ولی در عمل خاصیت مرسوم یک نقطه عطف را نداشته و تأثیری روی پیشبرد نهایی درام نمی‌گذارد چراکه با پیش‌فرض شیفتگی بی‌حدوحصر دریا به منصور، حتی بدون نیاز به دلیل‌تراشیدن این نقطه عطف، بی‌کاری منصور و شرایط برادرزاده‌اش کفایت می‌کرد تا نقشه سرقت از اندوخته پدر به ذهن دریا خطور کند. این اصرار روی نمایش چیدمان وقایع فیلم‌نامه، حتی گاهی به دست‌کم‌گرفتن تماشاگر انجامیده است: در شرایطی که کاملا قابل حدس است در آن زیرزمین منصور همه دلارها را به جیب بزند، راه‌های دیگری برای کشاندن پای پلیس به ماجرا و توجیه گریز منصور موجود بود تا اینکه نیازی به شکایت پدربزرگ مشاعرباخته دریا نباشد، در حالی که فیلم‌نامه با معرفی این شخصت یک خرده‌پیرنگ اطاله‌گر به روایت افزوده است.
از آنجا که طلا در کارنامه شهبازی بیش از همه آثارش به «دربند» شبیه است، مقایسه این دو مفید خواهد بود؛ آنچه روایت دربند را در مقام مقایسه با طلا منسجم‌تر نشان می‌دهد حفظ نقطه دید نازنین (نازنین بیاتی) از ابتدا تا انتها و همراهی بیننده در نضج‌گرفتن روابط و شکل‌گیری موقعیت‌ها بود، در حالی که در طلا روایت با انتقال بین محورهای متفاوتی پیش می‌رود که هم‌پوشانی‌هایی دارند ولی در انتها درهم‌تنیدگی لازم را برای پایان‌بندی موازی پیدا نمی‌کنند. در مقام مقایسه در دربند همان‌طور که با گریز سحر (پگاه آهنگرانی) و تأثیرگذاری‌اش در موقعیت دراماتیک شخصیت اصلی، دیگر سرنوشتش موضوعیتی نداشت، در طلا هم می‌بایست در همان سکانس عوارضی و دست تکان‌دادن منصور از داخل اتوبوس، فیلم با یکی از دو شخصیت رهسپار می‌شد و سراغ دیگری نمی‌رفت یا دوشادوش منصور تا ته خط می‌رفت و مثل طلافروش «عیار چهارده» مکافاتش را می‌کشید یا همراه دریا بی‌خبر از سرنوشت منصور می‌ماند تا تنهایی و تلخی قاب انتهایی سهمگین‌تر جلوه کند و به ته‌نشینی درون‌مایه نیست‌گرایانه پایان‌بندی‌های شهبازی سوق یابد. ولی در شکل فعلی، دل مخاطب با مرگ منصور نه می‌سوزد و نه خنک می‌شود چراکه منصور پیش‌تر از سیر داستانی درام جدا افتاده است و فرجامش نه داستان را وارد مرحله جدیدی می‌کند، نه تغییری در موقعیت و نه تأثیری در مسیر شخصیت‌های دیگر داستان ایجاد می‌کند.

سارا آقا بابایان: در سینمای ایران تعداد کارگردانانی که در آغاز راه فیلم‌سازی بتوانند مقبولیت عام و خاص را یکجا کسب کنند انگشت‌شمار بوده‌اند و پرویز شهبازی یکی از نمونه‌وارترین آنهاست که با فیلم کالت‌شده «نفس عمیق» طعم چنین توفیقی را چشید. اما آنچه در ادامه مسیر شهبازی جلب توجه می‌کند رنگ‌باختن توازن آنجا كه در اجرا دست به خلق اتمسفر و فضا زده، همچون مالاریا از شلختگی فیلم‌نامه ضربه خورده و جایی که قصه پروپیمانی داشته در مرحله اجرا کُمیتش لنگ است؛ از جمله ساخته آخرش طلا.
در طلا نیز مشابه عمده آثار شهبازی با یک درام جوانانه مواجهیم که متناسب با سبک و رویکرد فیلم‌ساز، روایت نمایشی را با انرژی جنبشی بالا در داستان‌گویی و ضرباهنگی سریع در تدوین آغاز می‌کند. اما این تحرک قصه به جای اینکه در پی قابل تعقیب‌کردن گردش روایت برای مخاطب باشد شبیه حکایت‌گری است که یک‌نفس باید در زمانی کوتاه قصه پرجزئیاتی را تعریف کند در نتیجه بدون پیش‌زمینه‌سازی و مقدمه‌چینی فقط از رخدادی روی رخداد بعدی می‌جهد تا از گره‌گشایی جا نماند، در نتیجه روایت به معنای چگونگی سیر وقایع تبدیل به چسباندن اول و آخر قصه شده است.
در پلات اولیه، موقعیت محوری طلا برانگیزاننده است اما در فیلم، فربه‌کردن پلات به بهانه حفظ رویه علت و معلولی، رخداد و کشمکش‌ها به نحوی چیده شده است که قابلیت آن پلات بالفعل نشده و به بیان ساده‌تر اجرا از متن عقب‌تر افتاده و درپی متن می‌دود. شروع فیلم موقعیت را تشریح و کاراکترها را معرفی می‌کند و مخاطب را از همان ابتدا به درون جهان داستان راه می‌دهد ولی برای عقب‌نماندن از روایت زنجیره وقایع فیلم‌نامه، از برخی بُن‌مایه‌های جذاب داستان که حاوی ویژگی‌های درام‌ساز است، سرسری عبور می‌کند. چنان‌که فیلم در پردازش رابطه بین شخصیت‌ها و پشتوانه‌سازی روایی و نمایشی به منظور ایجاد منطق رفتاری آنها کم گذاشته و روابط در فیلم یک‌طرفه و ناقص ترسیم می‌شوند؛ برای مثال معلوم نیست این جمع چهارنفره شرکای سوپ‌فروشی چگونه شکل گرفته است یا رفاقتشان چه قدمتی دارد و تا انتها مشخص نمی‌شود دلبستگی یک‌جانبه دریا (نگار جواهریان) به منصور (هومن سیدی) به رغم لاقیدی و پنهان‌کاری‌هایش ریشه در کدام وجه اشتراک‌شان دارد و به همین سیاق تعهد پایمردانه منصور به احوالات برادرش از کجا آب می‌خورد که برای مُچ‌گیری از همسر سابق وی یا نجات طلا (فرزند بیمار برادرش) این‌طور به آب و آتش می‌زند و چرا تمام حمیت منصور معطوف برادرزاده‌اش شده ولی نسبت به دریا منفعل است؟ فیلم بازه زمانی را که باید مصروف پرداخت این روابط با نمایش عینی ابعاد مختلفشان و رفع کمبودهای روایت می‌کرد در شتاب وقوع کنش‌ها و واکنش‌های بعضا ناضروری هدر داده است. بسیاری از خرده‌‌پیرنگ‌های خنثی که صرفا جز خاصیت دوباره‌گویی در قبال معرفی رفتار و شناسه‌ شخصیت‌ها، کارکرد دیگری داخل درام ندارند و چنانچه اشاره شد تنها برای شکل‌دادن مشی منطقی داستانی فیلم طرح می‌شوند؛ همچون ماجرای بازپرداخت قرض لیلا (طناز طباطبایی) که از حساب محل کارش برداشته که در ظاهر نقطه عطف دوم فیلم‌نامه است ولی در عمل خاصیت مرسوم یک نقطه عطف را نداشته و تأثیری روی پیشبرد نهایی درام نمی‌گذارد چراکه با پیش‌فرض شیفتگی بی‌حدوحصر دریا به منصور، حتی بدون نیاز به دلیل‌تراشیدن این نقطه عطف، بی‌کاری منصور و شرایط برادرزاده‌اش کفایت می‌کرد تا نقشه سرقت از اندوخته پدر به ذهن دریا خطور کند. این اصرار روی نمایش چیدمان وقایع فیلم‌نامه، حتی گاهی به دست‌کم‌گرفتن تماشاگر انجامیده است: در شرایطی که کاملا قابل حدس است در آن زیرزمین منصور همه دلارها را به جیب بزند، راه‌های دیگری برای کشاندن پای پلیس به ماجرا و توجیه گریز منصور موجود بود تا اینکه نیازی به شکایت پدربزرگ مشاعرباخته دریا نباشد، در حالی که فیلم‌نامه با معرفی این شخصت یک خرده‌پیرنگ اطاله‌گر به روایت افزوده است.
از آنجا که طلا در کارنامه شهبازی بیش از همه آثارش به «دربند» شبیه است، مقایسه این دو مفید خواهد بود؛ آنچه روایت دربند را در مقام مقایسه با طلا منسجم‌تر نشان می‌دهد حفظ نقطه دید نازنین (نازنین بیاتی) از ابتدا تا انتها و همراهی بیننده در نضج‌گرفتن روابط و شکل‌گیری موقعیت‌ها بود، در حالی که در طلا روایت با انتقال بین محورهای متفاوتی پیش می‌رود که هم‌پوشانی‌هایی دارند ولی در انتها درهم‌تنیدگی لازم را برای پایان‌بندی موازی پیدا نمی‌کنند. در مقام مقایسه در دربند همان‌طور که با گریز سحر (پگاه آهنگرانی) و تأثیرگذاری‌اش در موقعیت دراماتیک شخصیت اصلی، دیگر سرنوشتش موضوعیتی نداشت، در طلا هم می‌بایست در همان سکانس عوارضی و دست تکان‌دادن منصور از داخل اتوبوس، فیلم با یکی از دو شخصیت رهسپار می‌شد و سراغ دیگری نمی‌رفت یا دوشادوش منصور تا ته خط می‌رفت و مثل طلافروش «عیار چهارده» مکافاتش را می‌کشید یا همراه دریا بی‌خبر از سرنوشت منصور می‌ماند تا تنهایی و تلخی قاب انتهایی سهمگین‌تر جلوه کند و به ته‌نشینی درون‌مایه نیست‌گرایانه پایان‌بندی‌های شهبازی سوق یابد. ولی در شکل فعلی، دل مخاطب با مرگ منصور نه می‌سوزد و نه خنک می‌شود چراکه منصور پیش‌تر از سیر داستانی درام جدا افتاده است و فرجامش نه داستان را وارد مرحله جدیدی می‌کند، نه تغییری در موقعیت و نه تأثیری در مسیر شخصیت‌های دیگر داستان ایجاد می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.