ردپاي ملوانان «سيرافي» در کوچههاي «زنگبار»
حسين ايزدپناه . کارشناس فرهنگي
تصور کنيد شما در قرون اوليه اسلامي زيست ميکنيد و يک روز عصر تابستان نيمه دوم قرن چهارم هجري در بندر باشکوه سيراف شاهد پهلوگيري کشتيهاي بادباني هستيد که از يک سفر چندماهه با پشتسرگذاشتن اقيانوس هند به درياي پارس و لنگرگاه سيراف رسيدهاند. همزمان زناني خلخالبهپا با لباسهاي رنگي و ابريشمي از اندروني به بالاخانهها آمدهاند و ورود همسران و فرزندان خود را از يک سفر طاقتفرساي دريايي با نواي کل خوشامد ميگويند. ملوانان در هياهوي شادماني کودکان و مردمي که به استقبال آنان آمده بودند کالاهاي خود را که عمدتا پارچه ابريشم، ادويه، عاج و عطر و بخور است، از کشتي پياده ميکنند. اما در همزماني پايين کشيدهشدن بادبانهاي جهاز (کشتي) از هندوستان برگشته، گويا کشتي ديگري مهياي رفتن به درياست. مسافران آن هم ظاهرا همگي اعضاي يک خانوادهاند که صداي زنگوله کاروانشان چند روز پيشتر در بندر سيراف که -اين روزها در خاورميانه از جلال و شکوه خاصي برخوردار است- شنيده شده است. بيشتر که پرسوجو ميکني اسم و رسمشان مشخص ميشود، «علي بن حسن شيرازي» که زاده کازرون است به همراه خانواده و بستگان خود يا براي فرار از فساد واليان وقت فارس يا خشکسالي، پاي در رکاب سفري سرنوشتساز گذاشته است. سفري که بنيان حکمراني «شيرازيها» در سواحل شرق آفريقا را موجب شد. حالا پس از اين تصوير خيالي از حالوهواي باستاني سيراف، گريزي به واقعيت تاريخي و همچنين مستندات باقيمانده از خرابههاي زنگبار ميزنيم که حکايت از حضور ايرانيها و سلسله شيرازيها براي قرنهاي متمادي در شرق آفريقا دارد. زنگبار، مجمعالجزايري است خودمختار در اقيانوس هند و در فاصله 20 تا 25 کيلومتر از ساحل اصلي که در تانزانيا قرار گرفته است. اگر خواسته باشيم دقيقتر به روابط ايرانيان با شرق آفريقا بپردازيم، بايد به دوران ساسانيان در قرن ششم ميلادي بازگرديم. اصولا آن دوران بيشتر بخشهاي جهان ميدان رقابت بين دو امپراتوري وقت يعني امپراتوري روم و ايران بود و اين رقابت در اقيانوس هند نيز سبب رويارويي اين دو امپراتوري شد. در يکي از اين نبردها، سپاه ساساني موفق به شکست لشکر روم شد و با اين پيروزي، استيلا بر آبراه بابالمندب و يمن به دست ايران افتاد و تجارت با شرق آفريقا گسترش يافت.
اما عمق تجارت با سواحل شرقي آفريقا، در دوران اسلامي و از آغاز قرن دوم هجري اتفاق افتاد. در آن دوران بندر سيراف که امروزه در استان بوشهر واقع شده، از شهرت فراواني در تجارت دريايي برخوردار بود و از آنجا که يکي از مبادي راه ابريشم دريايي به شمار ميرفت، بازرگانان به مسقط، هند، چين و زنگبار ميرفتند و کالاهايي چون ادويه، چوب، بخور و ابريشم را تجارت ميکردند. طبيعت سبز و جنگلي جزاير زنگبار به مذاق ملوانان و تجاري که از ايران آمده بودند، خوش آمد و اين ارتباط تجاري که تعاملات فرهنگي نيز در پي داشت، موجب ازدواج ايرانيان با بوميان محلي شد. ايرانيان برخلاف ديگر ملتها که بوميان را به بردگي ميگرفتند، با آنان تعاملات انساني برقرار کردند و فرهنگ ايراني -اسلامي را در جامعه سواحيلي توسعه دادند. همزمان تجارت با شبهجزيره عربستان، چين و هندوستان را نيز توسعه دادند. ملوانان سيرافي که از طبيعت خشک و گرم جنوب ايران پا به طبيعت سبز و موسمي زنگبار گذاشته بودند و همواره از عطر چاي، قهوه و بخور سواحيلي لذت ميبردند، به اين فکر افتادند تا در اين بخش از اقيانوس هند بمانند و تجارت کنند و اين امر با مهاجرت گسترده شيرازيها در اواخر قرن چهارم هجري که مصادف با حکومت آل بويه در ايران بود، از يک فکر، تبديل به يک واقعيت مسلم براي حکومتداري ايرانيان به مدت دو قرن در آفريقا و اقيانوس هند شد. بعد از توسعه اسلام، مسلماناني از شبهجزيره عربستان و قبايلي از عمان، در شمال سومالي و کنيا اقامت گزيدند و همزمان گروهي از پيروان زيد بن علي که از مخالفان حکومت اموي به شمار ميرفتند نيز به آنجا آمدند و اين همگرايي زيديها و ايرانيان باعث استقرار پادشاهيای به نام دولت شيرازيها با پايتختي شهر «کيلوا کيسيواني» شد. اين دولت پس از استقرار شروع به تجارت با شبهجزيره عربستان، هند، چين و حتي ايران ميکند. مستنداتي وجود دارد که علم پزشکي تبادلشده بين اقيانوس هند و ايران ماحصل اين دوران بوده است؛ همچنين بسياري از سنگنوشته مساجد و خرابههاي باقيمانده از زنگبار به آثار کشفشده از سيراف و مناطق جنوبي ايران شباهت دارد که اين خود دليل بر تأثير اين تعامل چندجانبه است. تا اينکه در قرن 12 ميلادي و بعد از تداوم دو قرن از سيطره حکومت شيرازيهاي ايران در شرق آفريقا، بهواسطه سلطه عربها و پرتغاليها و جنگهاي پيدرپي، عمر این حکومت پايان يافت و بازمانده شيرازيها در مناطق دوردست پراکنده شدند اما بهطور کامل نقش اجتماعي و سياسي خود را از دست ندادند. آنها در سال 1957 به همراه احزاب ديگر زنگبار توانستند با بیرونراندن انگليسيها موجبات استقلال تانزانيا را فراهم کنند. شيرازيها اگرچه در نسلهاي بعدي خصوصيات نژادي خود مانند رنگ پوست را از دست دادند اما بهواسطه فرهنگ غني اجدادشان که ريشه در تمدن و فرهنگ فراگير ايراني دارد، همچنان خود را ايرانيالاصل ميدانند و برخي اصطلاحات فارسي را در گويشهاي خود به کار ميبرند. به عنوان مثال کلماتي چون «شاه» و «کاکا» که همان کاکوي شيرازي است تا امروز در زبان زنگباريها رايج است.
تصور کنيد شما در قرون اوليه اسلامي زيست ميکنيد و يک روز عصر تابستان نيمه دوم قرن چهارم هجري در بندر باشکوه سيراف شاهد پهلوگيري کشتيهاي بادباني هستيد که از يک سفر چندماهه با پشتسرگذاشتن اقيانوس هند به درياي پارس و لنگرگاه سيراف رسيدهاند. همزمان زناني خلخالبهپا با لباسهاي رنگي و ابريشمي از اندروني به بالاخانهها آمدهاند و ورود همسران و فرزندان خود را از يک سفر طاقتفرساي دريايي با نواي کل خوشامد ميگويند. ملوانان در هياهوي شادماني کودکان و مردمي که به استقبال آنان آمده بودند کالاهاي خود را که عمدتا پارچه ابريشم، ادويه، عاج و عطر و بخور است، از کشتي پياده ميکنند. اما در همزماني پايين کشيدهشدن بادبانهاي جهاز (کشتي) از هندوستان برگشته، گويا کشتي ديگري مهياي رفتن به درياست. مسافران آن هم ظاهرا همگي اعضاي يک خانوادهاند که صداي زنگوله کاروانشان چند روز پيشتر در بندر سيراف که -اين روزها در خاورميانه از جلال و شکوه خاصي برخوردار است- شنيده شده است. بيشتر که پرسوجو ميکني اسم و رسمشان مشخص ميشود، «علي بن حسن شيرازي» که زاده کازرون است به همراه خانواده و بستگان خود يا براي فرار از فساد واليان وقت فارس يا خشکسالي، پاي در رکاب سفري سرنوشتساز گذاشته است. سفري که بنيان حکمراني «شيرازيها» در سواحل شرق آفريقا را موجب شد. حالا پس از اين تصوير خيالي از حالوهواي باستاني سيراف، گريزي به واقعيت تاريخي و همچنين مستندات باقيمانده از خرابههاي زنگبار ميزنيم که حکايت از حضور ايرانيها و سلسله شيرازيها براي قرنهاي متمادي در شرق آفريقا دارد. زنگبار، مجمعالجزايري است خودمختار در اقيانوس هند و در فاصله 20 تا 25 کيلومتر از ساحل اصلي که در تانزانيا قرار گرفته است. اگر خواسته باشيم دقيقتر به روابط ايرانيان با شرق آفريقا بپردازيم، بايد به دوران ساسانيان در قرن ششم ميلادي بازگرديم. اصولا آن دوران بيشتر بخشهاي جهان ميدان رقابت بين دو امپراتوري وقت يعني امپراتوري روم و ايران بود و اين رقابت در اقيانوس هند نيز سبب رويارويي اين دو امپراتوري شد. در يکي از اين نبردها، سپاه ساساني موفق به شکست لشکر روم شد و با اين پيروزي، استيلا بر آبراه بابالمندب و يمن به دست ايران افتاد و تجارت با شرق آفريقا گسترش يافت.
اما عمق تجارت با سواحل شرقي آفريقا، در دوران اسلامي و از آغاز قرن دوم هجري اتفاق افتاد. در آن دوران بندر سيراف که امروزه در استان بوشهر واقع شده، از شهرت فراواني در تجارت دريايي برخوردار بود و از آنجا که يکي از مبادي راه ابريشم دريايي به شمار ميرفت، بازرگانان به مسقط، هند، چين و زنگبار ميرفتند و کالاهايي چون ادويه، چوب، بخور و ابريشم را تجارت ميکردند. طبيعت سبز و جنگلي جزاير زنگبار به مذاق ملوانان و تجاري که از ايران آمده بودند، خوش آمد و اين ارتباط تجاري که تعاملات فرهنگي نيز در پي داشت، موجب ازدواج ايرانيان با بوميان محلي شد. ايرانيان برخلاف ديگر ملتها که بوميان را به بردگي ميگرفتند، با آنان تعاملات انساني برقرار کردند و فرهنگ ايراني -اسلامي را در جامعه سواحيلي توسعه دادند. همزمان تجارت با شبهجزيره عربستان، چين و هندوستان را نيز توسعه دادند. ملوانان سيرافي که از طبيعت خشک و گرم جنوب ايران پا به طبيعت سبز و موسمي زنگبار گذاشته بودند و همواره از عطر چاي، قهوه و بخور سواحيلي لذت ميبردند، به اين فکر افتادند تا در اين بخش از اقيانوس هند بمانند و تجارت کنند و اين امر با مهاجرت گسترده شيرازيها در اواخر قرن چهارم هجري که مصادف با حکومت آل بويه در ايران بود، از يک فکر، تبديل به يک واقعيت مسلم براي حکومتداري ايرانيان به مدت دو قرن در آفريقا و اقيانوس هند شد. بعد از توسعه اسلام، مسلماناني از شبهجزيره عربستان و قبايلي از عمان، در شمال سومالي و کنيا اقامت گزيدند و همزمان گروهي از پيروان زيد بن علي که از مخالفان حکومت اموي به شمار ميرفتند نيز به آنجا آمدند و اين همگرايي زيديها و ايرانيان باعث استقرار پادشاهيای به نام دولت شيرازيها با پايتختي شهر «کيلوا کيسيواني» شد. اين دولت پس از استقرار شروع به تجارت با شبهجزيره عربستان، هند، چين و حتي ايران ميکند. مستنداتي وجود دارد که علم پزشکي تبادلشده بين اقيانوس هند و ايران ماحصل اين دوران بوده است؛ همچنين بسياري از سنگنوشته مساجد و خرابههاي باقيمانده از زنگبار به آثار کشفشده از سيراف و مناطق جنوبي ايران شباهت دارد که اين خود دليل بر تأثير اين تعامل چندجانبه است. تا اينکه در قرن 12 ميلادي و بعد از تداوم دو قرن از سيطره حکومت شيرازيهاي ايران در شرق آفريقا، بهواسطه سلطه عربها و پرتغاليها و جنگهاي پيدرپي، عمر این حکومت پايان يافت و بازمانده شيرازيها در مناطق دوردست پراکنده شدند اما بهطور کامل نقش اجتماعي و سياسي خود را از دست ندادند. آنها در سال 1957 به همراه احزاب ديگر زنگبار توانستند با بیرونراندن انگليسيها موجبات استقلال تانزانيا را فراهم کنند. شيرازيها اگرچه در نسلهاي بعدي خصوصيات نژادي خود مانند رنگ پوست را از دست دادند اما بهواسطه فرهنگ غني اجدادشان که ريشه در تمدن و فرهنگ فراگير ايراني دارد، همچنان خود را ايرانيالاصل ميدانند و برخي اصطلاحات فارسي را در گويشهاي خود به کار ميبرند. به عنوان مثال کلماتي چون «شاه» و «کاکا» که همان کاکوي شيرازي است تا امروز در زبان زنگباريها رايج است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.