«نجف» ناخداي ادبيات بود
گروه هنر: نجف دريابندري، مترجم باسابقه ايراني 15 ارديبهشت ماه درگذشت. به گفته علي ميرزائي مديرمسئول مجله «نگاه نو»، پيکر نجف دريابندري در کنار مزار همسرش فهیمه راستکار در بهشت سکينه کرج به خاک سپرده ميشود و خواهش خانواده دريابندري اين است که کسي به منزلشان نرود چون کسي در خانه نيست و برگزاري هرگونه مراسم را به بعد از کرونا محول کردهاند. از ساعات ابتدايي درگذشت زندهياد دريابندري بسياري از اهالي هنر و دوستدارانش از سالها تلاش و هنر او گفتند و نوشتند و فقدان او را ضايعهاي بزرگ براي هنر و ادبيات ايران توصيف کردند. محمود دولتآبادي دريابندري را ناخداي زبان و ادبيات خطاب ميکند. در يادداشت او که در خبرگزاري ايسنا منتشر شده است، آمده:
«نجف دريابندري...
يکي از هوشهاي کمنظير تاريخي گفته است «انسان در ذهنش زندگي ميکند» جالب اينکه دنيا او را همچون باورمندترين شخصيتهاي ماترياليست به ياد ميآورد. هرچه باشد صدق اين عبارت را شخصا به تجربه دريافتهام و آنچه در ذهن من مدام مرور ميشود دوستانِ دور و نزديکم هستند و البته نادوستاني در مسير اين زندگاني که به عمد يا به سهو به من زخم زدهاند. به اين ترتيب زندگي در ذهن جريان دارد؛ در دو بُعد شاخص که به فرزانگان و فرومايگان حساسيت ويژه دارد. در اين ميانه هستند چهرههايي با نسبتهايي از نيکي و ناخوبي که در رفتار موجبِ آزردگيهايي شدهاند، اما به علل ناشي از زمانه که انديشيدهام، به نظرم رسيده که از روي اضطرار چنان شدهاند و گذشتهام. اما نجف دريابندري از زمره آدمياني بوده که همواره در مدار ذهن و خيالم بوده است جا به جا. در همين ماجراي فلجکننده کرونا از نخستين کساني که به ايشان فکر کردم نجف دريابندري بود. دريغ اينکه نه ديدار ممکن بود و نه ميشد به او تلفن زد، زيرا چندي بود که ديگر نميشنيد و اين را در آخرين ديدار متوجه شدم که سخن هم نميگويد.
مدتي که نشسته بودم کنارش فقط نگاه داشتيم به يکديگر و اين مفهوم مشترک در ذهن ميگذشت که «بله، چنين است!» و آنچه هنوز در نجف دريابندري زنده بود چشمهايش بود که همان خنده خاموش را در خود داشت و اجازه نميداد به تو که غمگين در او بنگري. شايد اين به نظر عادي بيايد براي اشخاصي که از نزديک نجف را نديده بودند چنان افراخته و به قامت و سراپا زيبايي و سليقه در پوشيدنِ لباس که اين همه از انضباط شخصيتي وي ميآمد. دفترِ کارش در ضلع جنوبي حياط بود تا به ياد ميآورم، و نجف براي رفتن به دفتر کارش، ريش تراشيده با لباس مرتب که ميپوشيد از آن چند متر حياط عبور ميکرد و ميرفت مينشست پشت ميز کار. چنين انضباطي در نسل نجف دريابندري عادت شده بود، چنانچه به ياد ميآورم زندهياد دکتر ابراهيم يونسي هم چنين بود و کم و بيش شاملو و احمد محمود نيز با همان امکانات محدود، و همچنين آن دوست گرامي مشترک نجف و من، دکتر حسن مرنديقصر- رفيقي که در مراسم درگذشتش نجف از شدت تأثر زبان به کام شد و حرفي نتوانست بزند و من بغض ترکاندم و زان پس هردو به راه افتاديم در سکوت و حسرت ازدسترفتن مرندي که يگانه بود از هر جهت در دوستي و انسانيت و مدارا. اما
براي نجف زندگي هميشه اهميت خود را داشت و سرزندگي تا سرِ پا بود. اتفاق افتاد که شبي را بگذرانيم به سرخوشي، و اين به سالهايي برميگردد که برشت گويا بدان مناسبت نوشته بوده «آن که ميخندد هنوز خبر فاجعه را نشنيده است» و در آن شب نجف با يک- دو دوست ديگر گفتند و خنديدند، و خندههاي نجف معروف بود به رسايي و بلندصدايي و اتاقِ کوچک من ظرفيت آن شليکِ خندهها را نميداشت. شب تمام شد و صبح فردا فرزندم سياوش که ده- دوازده ساله بود پرسيد «بابا اين دوستت کي بود؟» گفتم «آقا نجف دريابندري، چطور بابا؟» سياوش گفت «آخه خندههاش نگذاشت تا صبح بخوابم!» من لبخند زدم و شايد گفته باشم البته تيغه ديوار بين دو اتاق هم زياد ضخيم نيست! باري... باشد ديگراني از هنرهاي او سخن بگويند و اگر زمانهاي رسيد که وارسي و پژوهش در زندگاني ارباب فرهنگ ضروري تشخيص داده بشود، لابد پرداخته خواهد شد به مجموع زير و بمهاي شخصيتهايي مثل نجف دريابندري و کارهايي که او انجام داده و زندگياي که از سر گذرانيده و يافت خواهند شد پژوهندگاني که از نوع واقعبيني خودِ نجف در وي نگاه کنند و کتاب بنويسند جهت اصلِ يادگيري که نجف استاد آن بود.
پس من با ياد چهره پر از شوق زندگي و آن قامت رشيد و ايستاده اين يادداشت را به پايان ميبرم با افزودن اين نکته که شخصا از کار و تواناييهاي نجف در نثرنويسي، در ادبياتي که او براي ترجمه انتخاب ميکرد، از داوري صريح او در ادبيات و انديشه، و از دقت او در بيان مفاهيم - که به قدر بضاعت خود آموختهام - يادِ نجفِ دريابندري را همچون يکي از ناخدايان زبان و ادبيات ايران گرامي ميدارم».
منوچهر بديعي نيز در گفتوگو با ايسنا از نجف دريابندري به عنوان يکي از بنيانگذاران ترجمه دقيق و صحيح ادبي و همچنين ويراستاري به معناي دقيق و صحيح کلمه ياد کرد: «من او را از همان ترجمههاي اوليهاش از ويليام فاکنر، «گل سرخي براي اميلي» که در ۱۹سالگي ترجمه کرد، ميشناسم. اين داستان را زماني که ۱۵سالم بود خواندم؛ بنابراين با اين اسم مدتها آشنا بودم. او «تاريخ فلسفه غرب» را در زندان ترجمه کرد. دريابندري با اين کار بزرگ از بنيانگذاران ترجمه دقيق و صحيح ادبي به شمار ميرود. در عين حال او يکي از بنيانگذاران ويراستاري به معناي دقيق و صحيح کلمه است. بايد بگويم که در کار نقد داستان فارسي، نه پيش از نقد او بر رمان «سنگ صبور» اثر چوبک و نه پس از آن، هيچ نقدي به دقت و جامعيت، نه، خوانده بودم و نه تاکنون خواندهام».
عبدالله کوثري شاعر، مترجم و ويراستار نيز در گفتوگو با ايبنا به تبحر دريابندري در ترجمه اشاره کرد و گفت: «در مورد ترجمه او از اثر ويل کاپي (چنين کنند بزرگان)، تا مدتها گفته ميشد که اين کار به جاي ترجمه، اقتباسي از آن اثر است. در حالي که بعد از دسترسي به متن اصلي اعلام شد ترجمه دريابندري با آن مطابق است. اين جزء ذات ترجمه است که مترجم ضمن پايبندي به متن اصلي، به لحاظ زباني دست خود را باز بگذارد تا آنچه بازگرداني ميکند براي مخاطب بهتر قابل فهم باشد. بهخصوص در موضع ترجمه طنز، اصلا کار سادهاي نيست که اثر به زباني ديگر بازگرداني شود و کماکان جنبه طنز خود را حفظ کند. چراکه بسياري از جنبههاي طنز، برخلاف تراژدي، محدوديتهاي جغرافيايي، فرهنگي و تاريخي دارند. بهعنوان مثال، آثار طنزي به زبان انگليسي براي ترجمه به دستم رسيد و وقتي مطالعه ميکردم، ميديدم در ترجمه آن به فارسي «طنز» به عمل نميآيد».
صفدر تقيزاده مترجم در غم ازدستدادن دوست، هميار و همفکرش نوشت:«مرگ او ضايعهاي بزرگ براي فرهنگ ايران است. او مثل من در آبادان متولد شده بود و دوران دبيرستان را در دبيرستان رازي آبادان با هم بوديم. او از هوش، ادراک و فرهيختگي ذاتي و غریزی بود. هرچند او به عنوان نويسنده و مترجمي چيرهدست شهرت داشت، متفکر بود و بينش فلسفي و انديشه سياسي، ذهني روشن و ديد باز داشت. دريابندري در آثارش چه ترجمه و چه تأليف کوشيده بود تاريخ تفکر فلسفي و اجتماعي را از ديدگاههاي مختلف بررسي کند و بينش تازهاي به خواننده ارائه دهد. در جواني به دليل مبارزات سياسي به زندان افتاد و در زندان کتاب «وداع با اسلحه» را ترجمه کرد».
رضا رضايي مترجم نيز در توصيف دريابندري چنين گفت: «نجف دريابندري سهل و ممتنع بود، قوت در کار، در عين سادگي کار هر کسي نيست. به نظر من ايشان بسيار باهوش و يکي از باهوشترين افراد ايران بودند. آقاي دريابندري آدم جامعالاطرافي بودند، در زمينه هنر، ادبيات، تاريخ و فلسفه صاحبنظر بودند. در عين حال ايشان هيچگونه تحصيلات رسمياي هم نداشتند اما اين ويژگيها که برشمردم در اين آدم جمع شده بود. اما متأسفانه در اين سالهاي آخر به دليل بيمارياي که داشتند از کار افتاده بودند».
اصغر رستگار مترجم باسابقه نيز در گفتوگو با ايسنا از احاطه دريابندري به زبان فارسي صحبت و تأکيد کرد: «به خاطر همين احاطه بود که با وجود ضعفهايي در شاخههاي مختلف کارش، به دليل فارسي خوب، داشتن استخوانبندي محکم در نگارش و اينکه چه در سطح بالا و چه زير متوسط، مفهوم مينوشتند و جملهبنديهايشان رسا بود، خواننده شيفته نثر ايشان ميشد و مطالب را ميخواند. ايشان از عهده آثار طنزآميز به خوبي برميآمدند، اينها ويژگيهايي بود که باعث ميشد وقتي جوان بوديم اگر اثري را با ترجمه ديگري خوانده بوديم يا اصلا علاقهاي به خواندن آن اثر نداشتيم وقتي ترجمه ايشان از آن اثر ميآمد، آن را ميخوانديم چون از ايشان ياد ميگرفتيم. اين از ويژگيهاي برجسته آقاي دريابندري بود و در کمتر مترجمي ديده ميشد. قلم نجف دريابندري براي ما جنبه کلاس داشت و ما از آن چيز ياد ميگرفتيم، اين خيلي مهم است و چيز کوچکي نيست».
همچنين سيدعباس صالحي وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي، سيدعباس موسوي سخنگوي وزارت خارجه، علياصغر مونسان وزير ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي، انجمن منتقدان تئاتر، بنياد شعر و ادبيات داستاني ايرانيان و اتحاديه ناشران و کتابفروشان تهران در پيامهايي درگذشت نجف دريابندري را تسليت گفتند.
گروه هنر: نجف دريابندري، مترجم باسابقه ايراني 15 ارديبهشت ماه درگذشت. به گفته علي ميرزائي مديرمسئول مجله «نگاه نو»، پيکر نجف دريابندري در کنار مزار همسرش فهیمه راستکار در بهشت سکينه کرج به خاک سپرده ميشود و خواهش خانواده دريابندري اين است که کسي به منزلشان نرود چون کسي در خانه نيست و برگزاري هرگونه مراسم را به بعد از کرونا محول کردهاند. از ساعات ابتدايي درگذشت زندهياد دريابندري بسياري از اهالي هنر و دوستدارانش از سالها تلاش و هنر او گفتند و نوشتند و فقدان او را ضايعهاي بزرگ براي هنر و ادبيات ايران توصيف کردند. محمود دولتآبادي دريابندري را ناخداي زبان و ادبيات خطاب ميکند. در يادداشت او که در خبرگزاري ايسنا منتشر شده است، آمده:
«نجف دريابندري...
يکي از هوشهاي کمنظير تاريخي گفته است «انسان در ذهنش زندگي ميکند» جالب اينکه دنيا او را همچون باورمندترين شخصيتهاي ماترياليست به ياد ميآورد. هرچه باشد صدق اين عبارت را شخصا به تجربه دريافتهام و آنچه در ذهن من مدام مرور ميشود دوستانِ دور و نزديکم هستند و البته نادوستاني در مسير اين زندگاني که به عمد يا به سهو به من زخم زدهاند. به اين ترتيب زندگي در ذهن جريان دارد؛ در دو بُعد شاخص که به فرزانگان و فرومايگان حساسيت ويژه دارد. در اين ميانه هستند چهرههايي با نسبتهايي از نيکي و ناخوبي که در رفتار موجبِ آزردگيهايي شدهاند، اما به علل ناشي از زمانه که انديشيدهام، به نظرم رسيده که از روي اضطرار چنان شدهاند و گذشتهام. اما نجف دريابندري از زمره آدمياني بوده که همواره در مدار ذهن و خيالم بوده است جا به جا. در همين ماجراي فلجکننده کرونا از نخستين کساني که به ايشان فکر کردم نجف دريابندري بود. دريغ اينکه نه ديدار ممکن بود و نه ميشد به او تلفن زد، زيرا چندي بود که ديگر نميشنيد و اين را در آخرين ديدار متوجه شدم که سخن هم نميگويد.
مدتي که نشسته بودم کنارش فقط نگاه داشتيم به يکديگر و اين مفهوم مشترک در ذهن ميگذشت که «بله، چنين است!» و آنچه هنوز در نجف دريابندري زنده بود چشمهايش بود که همان خنده خاموش را در خود داشت و اجازه نميداد به تو که غمگين در او بنگري. شايد اين به نظر عادي بيايد براي اشخاصي که از نزديک نجف را نديده بودند چنان افراخته و به قامت و سراپا زيبايي و سليقه در پوشيدنِ لباس که اين همه از انضباط شخصيتي وي ميآمد. دفترِ کارش در ضلع جنوبي حياط بود تا به ياد ميآورم، و نجف براي رفتن به دفتر کارش، ريش تراشيده با لباس مرتب که ميپوشيد از آن چند متر حياط عبور ميکرد و ميرفت مينشست پشت ميز کار. چنين انضباطي در نسل نجف دريابندري عادت شده بود، چنانچه به ياد ميآورم زندهياد دکتر ابراهيم يونسي هم چنين بود و کم و بيش شاملو و احمد محمود نيز با همان امکانات محدود، و همچنين آن دوست گرامي مشترک نجف و من، دکتر حسن مرنديقصر- رفيقي که در مراسم درگذشتش نجف از شدت تأثر زبان به کام شد و حرفي نتوانست بزند و من بغض ترکاندم و زان پس هردو به راه افتاديم در سکوت و حسرت ازدسترفتن مرندي که يگانه بود از هر جهت در دوستي و انسانيت و مدارا. اما
براي نجف زندگي هميشه اهميت خود را داشت و سرزندگي تا سرِ پا بود. اتفاق افتاد که شبي را بگذرانيم به سرخوشي، و اين به سالهايي برميگردد که برشت گويا بدان مناسبت نوشته بوده «آن که ميخندد هنوز خبر فاجعه را نشنيده است» و در آن شب نجف با يک- دو دوست ديگر گفتند و خنديدند، و خندههاي نجف معروف بود به رسايي و بلندصدايي و اتاقِ کوچک من ظرفيت آن شليکِ خندهها را نميداشت. شب تمام شد و صبح فردا فرزندم سياوش که ده- دوازده ساله بود پرسيد «بابا اين دوستت کي بود؟» گفتم «آقا نجف دريابندري، چطور بابا؟» سياوش گفت «آخه خندههاش نگذاشت تا صبح بخوابم!» من لبخند زدم و شايد گفته باشم البته تيغه ديوار بين دو اتاق هم زياد ضخيم نيست! باري... باشد ديگراني از هنرهاي او سخن بگويند و اگر زمانهاي رسيد که وارسي و پژوهش در زندگاني ارباب فرهنگ ضروري تشخيص داده بشود، لابد پرداخته خواهد شد به مجموع زير و بمهاي شخصيتهايي مثل نجف دريابندري و کارهايي که او انجام داده و زندگياي که از سر گذرانيده و يافت خواهند شد پژوهندگاني که از نوع واقعبيني خودِ نجف در وي نگاه کنند و کتاب بنويسند جهت اصلِ يادگيري که نجف استاد آن بود.
پس من با ياد چهره پر از شوق زندگي و آن قامت رشيد و ايستاده اين يادداشت را به پايان ميبرم با افزودن اين نکته که شخصا از کار و تواناييهاي نجف در نثرنويسي، در ادبياتي که او براي ترجمه انتخاب ميکرد، از داوري صريح او در ادبيات و انديشه، و از دقت او در بيان مفاهيم - که به قدر بضاعت خود آموختهام - يادِ نجفِ دريابندري را همچون يکي از ناخدايان زبان و ادبيات ايران گرامي ميدارم».
منوچهر بديعي نيز در گفتوگو با ايسنا از نجف دريابندري به عنوان يکي از بنيانگذاران ترجمه دقيق و صحيح ادبي و همچنين ويراستاري به معناي دقيق و صحيح کلمه ياد کرد: «من او را از همان ترجمههاي اوليهاش از ويليام فاکنر، «گل سرخي براي اميلي» که در ۱۹سالگي ترجمه کرد، ميشناسم. اين داستان را زماني که ۱۵سالم بود خواندم؛ بنابراين با اين اسم مدتها آشنا بودم. او «تاريخ فلسفه غرب» را در زندان ترجمه کرد. دريابندري با اين کار بزرگ از بنيانگذاران ترجمه دقيق و صحيح ادبي به شمار ميرود. در عين حال او يکي از بنيانگذاران ويراستاري به معناي دقيق و صحيح کلمه است. بايد بگويم که در کار نقد داستان فارسي، نه پيش از نقد او بر رمان «سنگ صبور» اثر چوبک و نه پس از آن، هيچ نقدي به دقت و جامعيت، نه، خوانده بودم و نه تاکنون خواندهام».
عبدالله کوثري شاعر، مترجم و ويراستار نيز در گفتوگو با ايبنا به تبحر دريابندري در ترجمه اشاره کرد و گفت: «در مورد ترجمه او از اثر ويل کاپي (چنين کنند بزرگان)، تا مدتها گفته ميشد که اين کار به جاي ترجمه، اقتباسي از آن اثر است. در حالي که بعد از دسترسي به متن اصلي اعلام شد ترجمه دريابندري با آن مطابق است. اين جزء ذات ترجمه است که مترجم ضمن پايبندي به متن اصلي، به لحاظ زباني دست خود را باز بگذارد تا آنچه بازگرداني ميکند براي مخاطب بهتر قابل فهم باشد. بهخصوص در موضع ترجمه طنز، اصلا کار سادهاي نيست که اثر به زباني ديگر بازگرداني شود و کماکان جنبه طنز خود را حفظ کند. چراکه بسياري از جنبههاي طنز، برخلاف تراژدي، محدوديتهاي جغرافيايي، فرهنگي و تاريخي دارند. بهعنوان مثال، آثار طنزي به زبان انگليسي براي ترجمه به دستم رسيد و وقتي مطالعه ميکردم، ميديدم در ترجمه آن به فارسي «طنز» به عمل نميآيد».
صفدر تقيزاده مترجم در غم ازدستدادن دوست، هميار و همفکرش نوشت:«مرگ او ضايعهاي بزرگ براي فرهنگ ايران است. او مثل من در آبادان متولد شده بود و دوران دبيرستان را در دبيرستان رازي آبادان با هم بوديم. او از هوش، ادراک و فرهيختگي ذاتي و غریزی بود. هرچند او به عنوان نويسنده و مترجمي چيرهدست شهرت داشت، متفکر بود و بينش فلسفي و انديشه سياسي، ذهني روشن و ديد باز داشت. دريابندري در آثارش چه ترجمه و چه تأليف کوشيده بود تاريخ تفکر فلسفي و اجتماعي را از ديدگاههاي مختلف بررسي کند و بينش تازهاي به خواننده ارائه دهد. در جواني به دليل مبارزات سياسي به زندان افتاد و در زندان کتاب «وداع با اسلحه» را ترجمه کرد».
رضا رضايي مترجم نيز در توصيف دريابندري چنين گفت: «نجف دريابندري سهل و ممتنع بود، قوت در کار، در عين سادگي کار هر کسي نيست. به نظر من ايشان بسيار باهوش و يکي از باهوشترين افراد ايران بودند. آقاي دريابندري آدم جامعالاطرافي بودند، در زمينه هنر، ادبيات، تاريخ و فلسفه صاحبنظر بودند. در عين حال ايشان هيچگونه تحصيلات رسمياي هم نداشتند اما اين ويژگيها که برشمردم در اين آدم جمع شده بود. اما متأسفانه در اين سالهاي آخر به دليل بيمارياي که داشتند از کار افتاده بودند».
اصغر رستگار مترجم باسابقه نيز در گفتوگو با ايسنا از احاطه دريابندري به زبان فارسي صحبت و تأکيد کرد: «به خاطر همين احاطه بود که با وجود ضعفهايي در شاخههاي مختلف کارش، به دليل فارسي خوب، داشتن استخوانبندي محکم در نگارش و اينکه چه در سطح بالا و چه زير متوسط، مفهوم مينوشتند و جملهبنديهايشان رسا بود، خواننده شيفته نثر ايشان ميشد و مطالب را ميخواند. ايشان از عهده آثار طنزآميز به خوبي برميآمدند، اينها ويژگيهايي بود که باعث ميشد وقتي جوان بوديم اگر اثري را با ترجمه ديگري خوانده بوديم يا اصلا علاقهاي به خواندن آن اثر نداشتيم وقتي ترجمه ايشان از آن اثر ميآمد، آن را ميخوانديم چون از ايشان ياد ميگرفتيم. اين از ويژگيهاي برجسته آقاي دريابندري بود و در کمتر مترجمي ديده ميشد. قلم نجف دريابندري براي ما جنبه کلاس داشت و ما از آن چيز ياد ميگرفتيم، اين خيلي مهم است و چيز کوچکي نيست».
همچنين سيدعباس صالحي وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي، سيدعباس موسوي سخنگوي وزارت خارجه، علياصغر مونسان وزير ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي، انجمن منتقدان تئاتر، بنياد شعر و ادبيات داستاني ايرانيان و اتحاديه ناشران و کتابفروشان تهران در پيامهايي درگذشت نجف دريابندري را تسليت گفتند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.