یونسکو و آرزوی پرواز
«با اینکه هیچ دلیلی وجود نداره، آدمها خیلی کارها میکنن. اما کسانی که روحیه ضعیفی دارن دلایلی ظاهری برای کارهاشون پیدا میکنن. و تظاهر میکنن که به این کارها اعتقاد دارن. میگن آدم بالاخره باید یه کاری بکنه. من از این دسته آدمها نیستم. قدیمها نیروی توصیفناپذیری در من وجود داشت که من رو، به رغم اعتقاد بنیادین به نیهیلیسم، به عمل کردن یا نوشتن وامیداشت. حالا دیگه نمیتونم ادامه بدم.» این یکی از دیالوگهای آقای برانژه در نمایشنامه «عابر هوایی» اوژن یونسکو است. نمایشنامهای که مدتی پیش با ترجمه سحر داوری در نشر بیدگل به چاپ رسید.
آقای برانژه در نمایشنامه «عابر هوایی»، نویسنده و هنرمند عرصه تئاتر است که برای استراحت و فرار از کار به انگلستان آمده و در خانهای پیشساخته در میان علفزارها و بالای بلندی سرسبزی ساکن شده است. در فضای این نمایشنامه، با خانهای ییلاقی به سبک انگلیسی روبهروییم در کشتزاری به سبک کارهای دوانیه روسو یا اوتریو و شاگال. این خانه کوچک فضایی رویایی را پیش روی بیننده میسازد. همهچیز نورانی است. یعنی بدون سایه روشن و گرفتگی. بقیه صحنه، دشت پرعلف سرسبز و باطراوتی است که بر فلاتی بر فراز درهای قرار دارد. بلندترین نقطه فلات، که ماجرای نمایش در آنجا رخ میدهد، نیمدایره است، تا از یکسو، پرتگاه خیلی نزدیک باشد و خود را بر لبه آن احساس کنیم و از سوی دیگر بتوانیم در انتهای سمت راست، اولین خانههای سراپا سفید و آفتابی یک روز آفتابی ماه آوریل را در یک شهر کوچک انگلیسی ببینیم. آسمان بسیار آبی و صاف است. همچنین چندین درخت در صحنه نمایش دیده میشود؛ درختهای گیلاس و گلابی که شکوفه دادهاند. صداهای بسیار ضعیف ترنهایی را از انتهای دره، در طول رودخانه کوچکی که قابل کشتیرانی است میشنویم که البته رودخانه را هم نمیبینیم اما از
صدای خفیف سوتهای کشتی، وجودش را حدس میزنیم. کابلهای یک تلهکابین را میبینیم که دو کابین کوچک قرمز بر آن بالا و پایین میروند. کمی بعد، به تدریج که ماجرا پیش میرود، وسایل دیگری و نیز تغییرات دیگری را بر صحنه خواهیم دید. به این ترتیب، هنگامی که آقای برانژه و خانوادهاش بر لب پرتگاه گشتوگذار میکنند، ویرانههایی صورتی رنگ و پر از گل میبینیم، مرز نیستی، پل نقرهای، و ترنی با خط آهن دندانهای را بالای تپه روبهرویی خواهیم دید. در ابتدا که پرده بالا میرود، دو پیرزن انگلیسی روی صحنه ظاهر میشوند. آقای برانژه یا همان عابر هوایی، برای فرار از کار به انگلیس آمده تا با خانواده اش استراحت کند اما در اینجا یک خبرنگار برانژه را میبیند و میخواهد برای پر کردن ستونش چند سوال از او بپرسد. برانژه ابتدا روی خوش نشان نمیدهد و میگوید برای استراحت به اینجا آمده و دیگر قصد ندارد که با روزنامهها مصاحبه کند. با اصرار خبرنگار، برانژه میپذیرد که تنها به یک سوال پاسخ دهد. پرسش خبرنگار این است که چه زمانی یک شاهکار جهانی از برانژه بر صحنههای جهانی اجرا میشود. پاسخی که برانژه به این سوال میدهد، پرسشهای دیگری را به وجود
میآورد و گفتوگوی این دو ادامه پیدا میکند. برانژه، برخلاف اغلب پاسخهای حاضر و آماده و کلیشهای که در جواب این قبیل سوالها داده میشود، این جواب را میدهد یا درواقع اینطور اعتراف میکند که همیشه میدانسته هیچ دلیلی برای نوشتن نداشته است. او میگوید که برای سالیان طولانی گفتن اینکه چیزی برای گفتن وجود ندارد تا حدی تسکینش میداده اما حالا به این موضوع واقعا یقین پیدا کرده است. و این دیگر نه یک یقین روشنفکرانه یا روانی، بلکه یک یقین عمیق یا به عبارت بهتر یک یقین فیزیولوژیک است که در پوست و گوشت و استخوان او نفوذ کرده است. او میگوید که کار ادبی و هنری دیگر برای او بازی نیست بلکه در حکم گذرگاهی است که باید او را چیز دیگهای برساند اما مسئله این است که گذرگاهی وجود ندارد و او به جای دیگر یا چیز دیگری نمیرسد.
خبرنگار از برانژه میپرسد که این گذرگاه باید به چه چیزی میرسید و برانژه میگوید که خودش هم نمیداند و اگر میدانست مسئلهاش حل میشد. در نهایت خبرنگار میگوید که برانژه یک پیام برای خوانندگان بدهد و برانژه هم در پاسخ میگوید:
«همه پیامها داده شدهن. تا دلتون بخواد پیام دور و برتون ریخته. کافهها و دفاتر روزنامهها پرن از ادبای اشراقیافتهای که همهچی رو حل کردهن. اونها کاملا به روزن. هیچچیز آسونتر از یک پیام خودبهخودی نیست. خوش به حالشون. استنباطشون اینه که حق با تاریخه، در حالی که تاریخ جز اراجیف بافتن کار دیگهای نمیکنه...». در حالی که برانژه در حال مطرح کردن ایدههایش درباره تاریخ و نظم مستقر و کار روشنفکری است، روزنامهنگار میگوید که ادعا میشود که او به دلیل ترس از رقبا است که تئاتر را رها کرده است. برانژه در برابر این حرف، بیآنکه از کوره در برود با خونسردی به صحبتهایش ادامه میدهد و از ضرورت «بازسازی درونی» میگوید و به انتقاد از نویسندهای امروزی میپردازد که فکر میکنند جلوتر از تاریخ هستند در حالی که تاریخ آنها را پشت سر گذاشته است. برانژه در نهایت میگوید که از تئاتر، بازیگرها و حتی از زندگی خسته شده است: «تازه از خودم میپرسم آیا ادبیات و تئاتر به درستی میتونن آدم رو متوجه پیچیدگی عظیم واقعیت بکنن؟ آیا امروزهروز هنوز کسی میتونه دیگران رو یا خودش رو به وضوح درک بکنه؟ ما داریم کابوس وحشتناکی رو تجربه
میکنیم. ادبیات هیچوقت قدرت و برندگی و کشش زندگی رو نداشته؛ امروزه که دیگه کمتر. ادبیات، برای همتراز بودن با زندگی، باید هزاربار هولناکتر و وحشتناکتر از اینها باشه. ادبیات هر قدر هم که هولناک باشه، فقط میتونه تصویر بسیار کمرنگتر و بسیار ضعیفتری از هولناکی حقیقی ارایه بده و البته همینطور هم از واقعیت جادویی. ادبیات شناخت هم نیست، چون صرفا یک کلیشهست: یعنی، خودش به صورت کلیشه درمیآد، به سرعت متحجر میشه؛ و بیان، به جای اینکه پیش بیفته، عقب میمونه. چهکار میشود کرد که ادبیات کاوش قابل توجهی بشه؟ حتی دنیای خیالی هم کافی نیست. واقعیت، اون واقعیتی که ادبیان فکور فکر میکنن که میتونن منعکس کنن یا بشناسن -والبته فقط فکور ادیب وجود داره- اینجور واقعیت خیلی فراتر از تخیله؛ ضمیر آگاه دیگه حتی نمیتونه اون رو درک کنه...».
«با اینکه هیچ دلیلی وجود نداره، آدمها خیلی کارها میکنن. اما کسانی که روحیه ضعیفی دارن دلایلی ظاهری برای کارهاشون پیدا میکنن. و تظاهر میکنن که به این کارها اعتقاد دارن. میگن آدم بالاخره باید یه کاری بکنه. من از این دسته آدمها نیستم. قدیمها نیروی توصیفناپذیری در من وجود داشت که من رو، به رغم اعتقاد بنیادین به نیهیلیسم، به عمل کردن یا نوشتن وامیداشت. حالا دیگه نمیتونم ادامه بدم.» این یکی از دیالوگهای آقای برانژه در نمایشنامه «عابر هوایی» اوژن یونسکو است. نمایشنامهای که مدتی پیش با ترجمه سحر داوری در نشر بیدگل به چاپ رسید.
آقای برانژه در نمایشنامه «عابر هوایی»، نویسنده و هنرمند عرصه تئاتر است که برای استراحت و فرار از کار به انگلستان آمده و در خانهای پیشساخته در میان علفزارها و بالای بلندی سرسبزی ساکن شده است. در فضای این نمایشنامه، با خانهای ییلاقی به سبک انگلیسی روبهروییم در کشتزاری به سبک کارهای دوانیه روسو یا اوتریو و شاگال. این خانه کوچک فضایی رویایی را پیش روی بیننده میسازد. همهچیز نورانی است. یعنی بدون سایه روشن و گرفتگی. بقیه صحنه، دشت پرعلف سرسبز و باطراوتی است که بر فلاتی بر فراز درهای قرار دارد. بلندترین نقطه فلات، که ماجرای نمایش در آنجا رخ میدهد، نیمدایره است، تا از یکسو، پرتگاه خیلی نزدیک باشد و خود را بر لبه آن احساس کنیم و از سوی دیگر بتوانیم در انتهای سمت راست، اولین خانههای سراپا سفید و آفتابی یک روز آفتابی ماه آوریل را در یک شهر کوچک انگلیسی ببینیم. آسمان بسیار آبی و صاف است. همچنین چندین درخت در صحنه نمایش دیده میشود؛ درختهای گیلاس و گلابی که شکوفه دادهاند. صداهای بسیار ضعیف ترنهایی را از انتهای دره، در طول رودخانه کوچکی که قابل کشتیرانی است میشنویم که البته رودخانه را هم نمیبینیم اما از
صدای خفیف سوتهای کشتی، وجودش را حدس میزنیم. کابلهای یک تلهکابین را میبینیم که دو کابین کوچک قرمز بر آن بالا و پایین میروند. کمی بعد، به تدریج که ماجرا پیش میرود، وسایل دیگری و نیز تغییرات دیگری را بر صحنه خواهیم دید. به این ترتیب، هنگامی که آقای برانژه و خانوادهاش بر لب پرتگاه گشتوگذار میکنند، ویرانههایی صورتی رنگ و پر از گل میبینیم، مرز نیستی، پل نقرهای، و ترنی با خط آهن دندانهای را بالای تپه روبهرویی خواهیم دید. در ابتدا که پرده بالا میرود، دو پیرزن انگلیسی روی صحنه ظاهر میشوند. آقای برانژه یا همان عابر هوایی، برای فرار از کار به انگلیس آمده تا با خانواده اش استراحت کند اما در اینجا یک خبرنگار برانژه را میبیند و میخواهد برای پر کردن ستونش چند سوال از او بپرسد. برانژه ابتدا روی خوش نشان نمیدهد و میگوید برای استراحت به اینجا آمده و دیگر قصد ندارد که با روزنامهها مصاحبه کند. با اصرار خبرنگار، برانژه میپذیرد که تنها به یک سوال پاسخ دهد. پرسش خبرنگار این است که چه زمانی یک شاهکار جهانی از برانژه بر صحنههای جهانی اجرا میشود. پاسخی که برانژه به این سوال میدهد، پرسشهای دیگری را به وجود
میآورد و گفتوگوی این دو ادامه پیدا میکند. برانژه، برخلاف اغلب پاسخهای حاضر و آماده و کلیشهای که در جواب این قبیل سوالها داده میشود، این جواب را میدهد یا درواقع اینطور اعتراف میکند که همیشه میدانسته هیچ دلیلی برای نوشتن نداشته است. او میگوید که برای سالیان طولانی گفتن اینکه چیزی برای گفتن وجود ندارد تا حدی تسکینش میداده اما حالا به این موضوع واقعا یقین پیدا کرده است. و این دیگر نه یک یقین روشنفکرانه یا روانی، بلکه یک یقین عمیق یا به عبارت بهتر یک یقین فیزیولوژیک است که در پوست و گوشت و استخوان او نفوذ کرده است. او میگوید که کار ادبی و هنری دیگر برای او بازی نیست بلکه در حکم گذرگاهی است که باید او را چیز دیگهای برساند اما مسئله این است که گذرگاهی وجود ندارد و او به جای دیگر یا چیز دیگری نمیرسد.
خبرنگار از برانژه میپرسد که این گذرگاه باید به چه چیزی میرسید و برانژه میگوید که خودش هم نمیداند و اگر میدانست مسئلهاش حل میشد. در نهایت خبرنگار میگوید که برانژه یک پیام برای خوانندگان بدهد و برانژه هم در پاسخ میگوید:
«همه پیامها داده شدهن. تا دلتون بخواد پیام دور و برتون ریخته. کافهها و دفاتر روزنامهها پرن از ادبای اشراقیافتهای که همهچی رو حل کردهن. اونها کاملا به روزن. هیچچیز آسونتر از یک پیام خودبهخودی نیست. خوش به حالشون. استنباطشون اینه که حق با تاریخه، در حالی که تاریخ جز اراجیف بافتن کار دیگهای نمیکنه...». در حالی که برانژه در حال مطرح کردن ایدههایش درباره تاریخ و نظم مستقر و کار روشنفکری است، روزنامهنگار میگوید که ادعا میشود که او به دلیل ترس از رقبا است که تئاتر را رها کرده است. برانژه در برابر این حرف، بیآنکه از کوره در برود با خونسردی به صحبتهایش ادامه میدهد و از ضرورت «بازسازی درونی» میگوید و به انتقاد از نویسندهای امروزی میپردازد که فکر میکنند جلوتر از تاریخ هستند در حالی که تاریخ آنها را پشت سر گذاشته است. برانژه در نهایت میگوید که از تئاتر، بازیگرها و حتی از زندگی خسته شده است: «تازه از خودم میپرسم آیا ادبیات و تئاتر به درستی میتونن آدم رو متوجه پیچیدگی عظیم واقعیت بکنن؟ آیا امروزهروز هنوز کسی میتونه دیگران رو یا خودش رو به وضوح درک بکنه؟ ما داریم کابوس وحشتناکی رو تجربه
میکنیم. ادبیات هیچوقت قدرت و برندگی و کشش زندگی رو نداشته؛ امروزه که دیگه کمتر. ادبیات، برای همتراز بودن با زندگی، باید هزاربار هولناکتر و وحشتناکتر از اینها باشه. ادبیات هر قدر هم که هولناک باشه، فقط میتونه تصویر بسیار کمرنگتر و بسیار ضعیفتری از هولناکی حقیقی ارایه بده و البته همینطور هم از واقعیت جادویی. ادبیات شناخت هم نیست، چون صرفا یک کلیشهست: یعنی، خودش به صورت کلیشه درمیآد، به سرعت متحجر میشه؛ و بیان، به جای اینکه پیش بیفته، عقب میمونه. چهکار میشود کرد که ادبیات کاوش قابل توجهی بشه؟ حتی دنیای خیالی هم کافی نیست. واقعیت، اون واقعیتی که ادبیان فکور فکر میکنن که میتونن منعکس کنن یا بشناسن -والبته فقط فکور ادیب وجود داره- اینجور واقعیت خیلی فراتر از تخیله؛ ضمیر آگاه دیگه حتی نمیتونه اون رو درک کنه...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.