مروری بر داستان «خانه خواهری» محمد طلوعی
احضار روح خاورمیانه
فاروق مظلومی: در تمام تاریخ، گفتار و نوشتار ابزار تفسیرگرایان برای تبیین، کشف نشانهها و رازگشایی در هنرهای مختلف بوده است. از نظر مفسرین، زبان چه گفتاری و چه نوشتاری همواره وسیلهای کارا برای بازنمایی حسی یا زیباییشناسانه تمام آثار حتی غیرگفتاری و غیرنوشتاری مثل نقاشی، مجسمه، موسیقی و... است. فرمالیستها که به تجربه حسی غیرقابل بیان در مواجهه با اثر هنری معتقد هستند گفتار و نوشتار را بهعنوان عینیتهای مستقل فقط وسیله بازنمایی تجربههایی از هنر میدانند که تنها در ادبیات ممکن است. تجربه حسی ما از جمله «دستهای من مال تو بود» یا جمله پایانی در داستان «انتظار» از امیر نادری «من برای همیشه پیر شدم» فقط با این جملات قابل دریافت است و معادل این حس را از ابژههای دیگر مثلا نقاشی یا فیلم دریافت نخواهیم کرد. لودویک ویتگنشتاین، فیلسوف زبان، در کارهای تحقیقاتی اولیهاش دنبال زبان واحدی بود که بتواند همه چیزها را با دقت و کمال بازنمایی کند. ولی بعدها بهدلیل نیاز به بازیهای زبانی در بازنماییهای موقعیتهای مختلف مثلا نیایش، دعوت، اغفال و... نظرش را تغییر داد. ژان لیوتار، نظریهپرداز ادبیات به یکی دیگر از این بازهای زبانی اشاره میکند. لیوتار معتقد بود مارسل پروست بهکمک زبانی که تغییری در نحو و واژگان آن ایجاد نشده است و بهکمک نوعی نوشتن که بهلحاظ بسیاری از ابزارها و تکنیکهای آن هنوز به ژانر روایت داستانی و رمانگونه تعلق دارد، امر غیرقابل عرضه را نشان میدهد. (وضعیت پستمدرن. ژان لیوتار. نشر گام نو. 1380. ترجمه حسینعلی نوذری). «امر غیرقابل عرضه در رمان» در «جستجوی زمان ازدسترفته» آگاهی درونی از زمان است که بهنظر لیوتار قهرمان داستان نیز است چراکه پروست از میراث بالزاک و فلوبر برای سلب قهرمانی از شخصیتهای داستان و اعطای قهرمانی به امور غیرقابل عرضه بهره میبرد. البته ویتگنشتاین امور متافیزیکی و زیباییشناسی را فراتر از زبان میدانست و بر این باور بود که برای گامنهادن در این امور باید ارتباط وجودی با آنها برقرار کرد و بهاعتقاد لیوتار زبان میتواند میانجی این ارتباط باشد.محمد طلوعی هم در داستان کوتاه «خانه خواهری» خودآگاه یا ناخودآگاه قصد نشاندادن وضعیتی را دارد که در حالت عادی قابل ارتباط و عرضه نیست و فقط داستان میتواند میانجی این ارتباط باشد. امر غیرقابل عرضه در «خانه خواهری» ترکیبی از اسارت، سرگشتگی و درماندگی انسان معاصر است. راوی و شخصیت اصلی داستان با نام «محمد» که با گویش «تدی» و «پانی» - شخصیتهای دیگر داستان - «مومو» صدا زده میشود، به خاطراتش در سه کشور ایران، آمریکا و افغانستان نقبی میزند. «خانه خواهری» از عشق «مومو» به «مرضیه» در روزهای تظاهرات مدنی در ایران، خروج از ایران و سفر به آمریکا برای تحصیل و سفر با دو دوست ایرانی-آمریکایی به افغانستان میگوید، اما طلوعی در این داستان نمیخواهد از عظمت فعالیت مدنی یا خشونت اسارت در افغانستان یا بیتفاوتی آمریکایی بگوید. تمام شخصیتها و متن در خدمت بستر داستان - زمان و مکان - هستند. پرداختن زیاد و دقیق به عاشقیت مومو به مرضیه میتوانست داستان را از توجه به تاریخ معاصر منحرف کرده و در حد یک عاشقانه مهیج تقلیل دهد. از اینرو در داستان «خانه خواهری» همذات پنداری با شخصیتهایی که اغلبشان در سه کشور ایران و افغانستان و آمریکا بودهاند مدنظر نویسنده نبوده است. طلوعی با نثری منطقی نه در پی قهرمانسازی است و نه میخواهد خواننده را با تحریک احساساتش همراه خودش بکند. به نوع نثر او در پاراگراف زیر توجه کنید: «با هم خندیدند، بعد با یک ضرب کارد گوشم را برید. آمادگیاش را نداشتم، درد جوری نبود که بشود فقط به انگشتهای چلپکخانمها نگاه کنم، داد زدم و فحش دادم. خون روی گردن و سینهام میریخت. چلپکخانم ثانی جای زخم را میلیسید و دو نفری میخندیدند». نویسنده در این پاراگراف انگار از طرف ناظر این صحنه حرف میزند و راوی کسی نیست که گوشش را بریدهاند. صداقت و طنزی خفیف هم در جمله «آمادگیاش را نداشتم» وجود دارد. گویی در خاورمیانه در هر وضعیتی باید منتظر غافلگیری بود. طلوعی از مومو یک افسانه و اسطوره نمیسازد بلکه روح خاورمیانه را اسطوره میداند. فعالیت جمعیِ همزمان و یکسان تظاهرکنندگان اخیر هنگکنگ نشان داد اسطورهها از شخص و طبیعت به ارواح اجتماعی تغییر ماهیت دادهاند. اگر مشروعیت اسطورههای کهن از نیاز انسان مرعوب از طبیعت به موجودی خارقالعاده بود و احساسات به قهرمانهای دوران رمانتیسم و همذاتپنداری به داستانهای عامهپسند مشروعیت میداد حالا ارواح جهانی مثل مبارزه با خشونت و جنگ، حمایت از طبیعت، حبس انسان در روزمرگی و... به داستانها مشروعیت میدهند. به روح آشفته خاورمیانه در چند جمله ناپیوسته از داستان توجه کنید: «دلم میخواهد زنی را از خودم راضی نگه دارم... پدرم از خرید که میآمد، بهاندازه شش ماه میوه و پودرِ صابون و سفیدکننده و حلب روغنِ پنجکیلویی بارِ خودش کرده بود... پشتِ موتور که نشستم کابل شهر آشنایی بود... بعضی جزییات خودشان را محو میکنند، انگار هیچوقت نبودهاند، مثل کسی که در ثبتاحوال شناسنامه آدم را صادر کرده، سرهنگی که پای گواهینامه رانندگی یا گذرنامه را امضا کرده... ما ستمشریکیم». احضار روح خاورمیانه در تمام مکانها و زمانهای داستان با جملاتی که عشق مرضیه هم در بعضی از آنها پنهان است نوعی رابطه بینامتنی در داستان ایجاد کرده است. مثلا این جمله: «آدم در زندگی از زندانی به زندان دیگری میرود اما خودش خیال میکند آزاد است». جای ژولیا کریستوا، تئوریسین ادبیات و پردازنده نظریه «بینامتنیت» خالی است تا بررسی کند آیا وقتی راوی عاشق است عشق، ایجادکننده روابط بینامتنی خواهد بود؟ «خانه خواهری» با خاطرهنویسی روزانه و اتوبیوگرافی موجود در آن همراه با شرح تجارب به ناداستان نزدیکتر از داستان است، اما همین عدم اطمینان به زدن برچسبهایی مثل ژانر و سبک -که بهقول سوزان سانتاگ، منتقد شهیر قرن بیستم، اموری تزیینی هستند- از مشخصات هنری خانه خواهری است. خواندن «خانه خواهری» و اقامت در آن حتی برای یک خاورمیانهای، بهت خاورمیانه را دارد. مثل این میماند که آدم از دیدن تصویر خودش در آینه حیران شود و این امکانی است که فقط هنر دارد. سرگردانی زمانی خواننده که خط مستقیم کلاسیک داستاننویسی را برهم میزند برای خواننده عمومی احتمالا صعب و ناخوشایند باشد اما همه آشفتگیها مشخصات جهان آشفتهای است که در یک روز با خبر کرونا از فضایی به فضایی دیگر پرتاب میشویم. «خانه خواهری» کاری میکند که مثلا نقاشی از انجام آن عاجز است و این یعنی ادبیات اتفاق افتاده است.
فاروق مظلومی: در تمام تاریخ، گفتار و نوشتار ابزار تفسیرگرایان برای تبیین، کشف نشانهها و رازگشایی در هنرهای مختلف بوده است. از نظر مفسرین، زبان چه گفتاری و چه نوشتاری همواره وسیلهای کارا برای بازنمایی حسی یا زیباییشناسانه تمام آثار حتی غیرگفتاری و غیرنوشتاری مثل نقاشی، مجسمه، موسیقی و... است. فرمالیستها که به تجربه حسی غیرقابل بیان در مواجهه با اثر هنری معتقد هستند گفتار و نوشتار را بهعنوان عینیتهای مستقل فقط وسیله بازنمایی تجربههایی از هنر میدانند که تنها در ادبیات ممکن است. تجربه حسی ما از جمله «دستهای من مال تو بود» یا جمله پایانی در داستان «انتظار» از امیر نادری «من برای همیشه پیر شدم» فقط با این جملات قابل دریافت است و معادل این حس را از ابژههای دیگر مثلا نقاشی یا فیلم دریافت نخواهیم کرد. لودویک ویتگنشتاین، فیلسوف زبان، در کارهای تحقیقاتی اولیهاش دنبال زبان واحدی بود که بتواند همه چیزها را با دقت و کمال بازنمایی کند. ولی بعدها بهدلیل نیاز به بازیهای زبانی در بازنماییهای موقعیتهای مختلف مثلا نیایش، دعوت، اغفال و... نظرش را تغییر داد. ژان لیوتار، نظریهپرداز ادبیات به یکی دیگر از این بازهای زبانی اشاره میکند. لیوتار معتقد بود مارسل پروست بهکمک زبانی که تغییری در نحو و واژگان آن ایجاد نشده است و بهکمک نوعی نوشتن که بهلحاظ بسیاری از ابزارها و تکنیکهای آن هنوز به ژانر روایت داستانی و رمانگونه تعلق دارد، امر غیرقابل عرضه را نشان میدهد. (وضعیت پستمدرن. ژان لیوتار. نشر گام نو. 1380. ترجمه حسینعلی نوذری). «امر غیرقابل عرضه در رمان» در «جستجوی زمان ازدسترفته» آگاهی درونی از زمان است که بهنظر لیوتار قهرمان داستان نیز است چراکه پروست از میراث بالزاک و فلوبر برای سلب قهرمانی از شخصیتهای داستان و اعطای قهرمانی به امور غیرقابل عرضه بهره میبرد. البته ویتگنشتاین امور متافیزیکی و زیباییشناسی را فراتر از زبان میدانست و بر این باور بود که برای گامنهادن در این امور باید ارتباط وجودی با آنها برقرار کرد و بهاعتقاد لیوتار زبان میتواند میانجی این ارتباط باشد.محمد طلوعی هم در داستان کوتاه «خانه خواهری» خودآگاه یا ناخودآگاه قصد نشاندادن وضعیتی را دارد که در حالت عادی قابل ارتباط و عرضه نیست و فقط داستان میتواند میانجی این ارتباط باشد. امر غیرقابل عرضه در «خانه خواهری» ترکیبی از اسارت، سرگشتگی و درماندگی انسان معاصر است. راوی و شخصیت اصلی داستان با نام «محمد» که با گویش «تدی» و «پانی» - شخصیتهای دیگر داستان - «مومو» صدا زده میشود، به خاطراتش در سه کشور ایران، آمریکا و افغانستان نقبی میزند. «خانه خواهری» از عشق «مومو» به «مرضیه» در روزهای تظاهرات مدنی در ایران، خروج از ایران و سفر به آمریکا برای تحصیل و سفر با دو دوست ایرانی-آمریکایی به افغانستان میگوید، اما طلوعی در این داستان نمیخواهد از عظمت فعالیت مدنی یا خشونت اسارت در افغانستان یا بیتفاوتی آمریکایی بگوید. تمام شخصیتها و متن در خدمت بستر داستان - زمان و مکان - هستند. پرداختن زیاد و دقیق به عاشقیت مومو به مرضیه میتوانست داستان را از توجه به تاریخ معاصر منحرف کرده و در حد یک عاشقانه مهیج تقلیل دهد. از اینرو در داستان «خانه خواهری» همذات پنداری با شخصیتهایی که اغلبشان در سه کشور ایران و افغانستان و آمریکا بودهاند مدنظر نویسنده نبوده است. طلوعی با نثری منطقی نه در پی قهرمانسازی است و نه میخواهد خواننده را با تحریک احساساتش همراه خودش بکند. به نوع نثر او در پاراگراف زیر توجه کنید: «با هم خندیدند، بعد با یک ضرب کارد گوشم را برید. آمادگیاش را نداشتم، درد جوری نبود که بشود فقط به انگشتهای چلپکخانمها نگاه کنم، داد زدم و فحش دادم. خون روی گردن و سینهام میریخت. چلپکخانم ثانی جای زخم را میلیسید و دو نفری میخندیدند». نویسنده در این پاراگراف انگار از طرف ناظر این صحنه حرف میزند و راوی کسی نیست که گوشش را بریدهاند. صداقت و طنزی خفیف هم در جمله «آمادگیاش را نداشتم» وجود دارد. گویی در خاورمیانه در هر وضعیتی باید منتظر غافلگیری بود. طلوعی از مومو یک افسانه و اسطوره نمیسازد بلکه روح خاورمیانه را اسطوره میداند. فعالیت جمعیِ همزمان و یکسان تظاهرکنندگان اخیر هنگکنگ نشان داد اسطورهها از شخص و طبیعت به ارواح اجتماعی تغییر ماهیت دادهاند. اگر مشروعیت اسطورههای کهن از نیاز انسان مرعوب از طبیعت به موجودی خارقالعاده بود و احساسات به قهرمانهای دوران رمانتیسم و همذاتپنداری به داستانهای عامهپسند مشروعیت میداد حالا ارواح جهانی مثل مبارزه با خشونت و جنگ، حمایت از طبیعت، حبس انسان در روزمرگی و... به داستانها مشروعیت میدهند. به روح آشفته خاورمیانه در چند جمله ناپیوسته از داستان توجه کنید: «دلم میخواهد زنی را از خودم راضی نگه دارم... پدرم از خرید که میآمد، بهاندازه شش ماه میوه و پودرِ صابون و سفیدکننده و حلب روغنِ پنجکیلویی بارِ خودش کرده بود... پشتِ موتور که نشستم کابل شهر آشنایی بود... بعضی جزییات خودشان را محو میکنند، انگار هیچوقت نبودهاند، مثل کسی که در ثبتاحوال شناسنامه آدم را صادر کرده، سرهنگی که پای گواهینامه رانندگی یا گذرنامه را امضا کرده... ما ستمشریکیم». احضار روح خاورمیانه در تمام مکانها و زمانهای داستان با جملاتی که عشق مرضیه هم در بعضی از آنها پنهان است نوعی رابطه بینامتنی در داستان ایجاد کرده است. مثلا این جمله: «آدم در زندگی از زندانی به زندان دیگری میرود اما خودش خیال میکند آزاد است». جای ژولیا کریستوا، تئوریسین ادبیات و پردازنده نظریه «بینامتنیت» خالی است تا بررسی کند آیا وقتی راوی عاشق است عشق، ایجادکننده روابط بینامتنی خواهد بود؟ «خانه خواهری» با خاطرهنویسی روزانه و اتوبیوگرافی موجود در آن همراه با شرح تجارب به ناداستان نزدیکتر از داستان است، اما همین عدم اطمینان به زدن برچسبهایی مثل ژانر و سبک -که بهقول سوزان سانتاگ، منتقد شهیر قرن بیستم، اموری تزیینی هستند- از مشخصات هنری خانه خواهری است. خواندن «خانه خواهری» و اقامت در آن حتی برای یک خاورمیانهای، بهت خاورمیانه را دارد. مثل این میماند که آدم از دیدن تصویر خودش در آینه حیران شود و این امکانی است که فقط هنر دارد. سرگردانی زمانی خواننده که خط مستقیم کلاسیک داستاننویسی را برهم میزند برای خواننده عمومی احتمالا صعب و ناخوشایند باشد اما همه آشفتگیها مشخصات جهان آشفتهای است که در یک روز با خبر کرونا از فضایی به فضایی دیگر پرتاب میشویم. «خانه خواهری» کاری میکند که مثلا نقاشی از انجام آن عاجز است و این یعنی ادبیات اتفاق افتاده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.