رخپوش به جاي شيلد
پرويز اجلالي- جامعهشناس
ازآنجاکه در سالهاي اخير از سويي در بستر ضعف نظام آموزشي در آموزش درست زبانهاي فارسي و انگليسي و گسترش استفاده از ابزارها و رسانههاي الکترونيکي و در کنار آن مهاجرت و رفتوآمد تعداد زيادي از ايرانيان به خارج از کشور عمده نسل جوان ايراني که به شيوهاي ناقص با زبان خارجي آشنا شدهاند و آشناييشان با زبان فارسي ناکافي بوده و قادر به ترجمه درست واژههاي اروپايي (عمدتا انگليسي) نيستند، شروع به کاربرد واژههاي انگليسي به جاي واژههاي فارسي مربوط به زندگي معمولي و نه اصطلاحات علمي و فني کردهاند (مثلا اُکي به جاي خوب، تايم به جاي وقت، لفتدادن به جاي خارجشدن، دانلودکردن به جاي پیادهکردن و...). از سوي ديگر پديدهها و کالاهاي جديدي که وارد زبان فارسي روزمره ايرانيان ميشود، بهموقع ترجمه نميشود؛ بنابراين ما شاهد جايگزيني سريع و وسيع واژههاي بيگانه به جاي واژههاي فارسي مربوط به زندگي روزمره هستيم. دراينميان آنها که با دانش جامعهشناسي زبان آشنايي دارند، ميدانند پديدهاي که متخصصان آن را اضمحلال زبان (Language Obsolescence) ميخوانند، عمدتا ناشي از همين پديده جايگزيني واژههاي بيگانه به جاي واژههاي داراي کاربرد روزمره زبانهاي ملي است. اين نوع جابهجايي يا وامگيري وسيع واژهها از زبان انگليسي که امروزه نفوذ گستردهاي يافته، خطر مهمي است که بسياري از زبانهاي زنده، حتي زبانهاي غني با تاريخ درخشان را تهديد ميکند. متأسفانه امروزه فرهنگستان زبان فارسي در مقابل اين پديده که اگر رواج يابد، در آينده نزديک باعث فراموششدن و ازبينرفتن بسياري از واژههاي فارسي شده و واژههاي انگليسي جاي آنها را خواهد گرفت، نهفقط کاري نميکند بلکه حتی به اهميت زبان روزمره و تقدم آن بر زبان علمي و فني و ادبي براي بقا و مقابله با اضمحلال زبان ملي واقف نيست و با خيال راحت سرگرم تصحيح نسخههاي کتابهاي قديمي يا ساختن معادلهاي کاربردناپذير براي دانشواژههاي جاافتاده علم زيستشناسي است؛ درحاليکه اين يک اصل مهم در جامعهشناسي زبان است که رواج اصطلاحات علمي و فني به زبان بينالمللي در ميان متخصصان هرگز منجر به انحطاط زبان نخواهد شد؛ زيرا اين واژگان کاربرد عمومي ندارند و آنچه در بقا و زوال زبان نقش دارد، آن واژههايي است که مردم در زندگي روزمره و در رسانههاي عمومي (اين روزها بهويژه تلويزيونها و فضاي مجازي) به کار ميبرند.
چه بايد کرد؟
قطعا ابتداییترین کار، دادن هشدار به اقشار تحصیلکرده، استادان، معلمان و مسئولان رسانههای دیداری و شنیداری و نوشتاری است و دومین کار پیشنهاد بهموقع واژههای فارسی معادل برای پدیدهها و کالاهایی است که وارد فرهنگ ما میشوند پیش از آنکه واژه اروپایی جا بیفتد و ما سالها پس از جاافتادن واژه اروپایی، پس از آنکه کار از کار گذشت، معادل مناسب را بسازیم و از طریق رسانهها وارد بازار زبان کنیم؛ اشتباهی که سالها کردهایم (مثلا خودرو بهجای اتومبیل پس از بیش از نیمقرن تأخیر و رایانه پس از آنکه همه کامپیوتر را یاد گرفتند و ملکه ذهنشان شد). این یک قاعده کلی است که معادل باید همزمان با آشناشدن عموم با یک پدیده یا حداقل مدت کوتاهی پس از ورود آن توسط رسانهها وارد بازار زبان شود و فقط در این صورت رواج خواهد یافت (مثلا: پوشک، خودپرداز و یارانه که همه بهموقع ساخته و وارد زبان فارسی روزمره شدند). همه ما باید از این بابت احساس مسئولیت کنیم.
توجه دارید که حدود یک ماه است که کالایی به نام شیلد برای محافظت در مقابل کرونا وارد زندگی ما شده است. این واژه درواقع ترکیب انگلیسی face shield است که در محاوره مکرر خلاصه شده و به صورت شیلد به کار میرود. معنای اصلی این واژه سپر است و در معنای مجازی بهعنوان هر جسم محافظ و جداکننده به کار میرود و در زبان انگلیسی نام مناسب و رایجی برای طیفی از کالاهای مشابه است. بیایید همگی بهجای آن در فارسی از واژه رخپوش یا از ترکیب محافظ صورت که در اثر تکرار خودبهخود به محافظ تبدیل خواهد شد، استفاده کنیم. رخپوش به نظر میآید معادل بسیار خوبی برای شیلد باشد، زیرا فقط از دو سیلاب تشکیل شده و به اندازه کافی کوتاه است و از نظر آواشناسی هم روان است و به سادگی تلفظ میشود. محافظ صورت هم ترجمه طبیعی اصطلاح انگلیسی است. امیدوارم با چاپ این مطلب و پیشنهاد کاربرد کلمه رخپوش یا محافظ صورت به دیگران اقلا به اندازه یک واژه جلوی کاربرد غیرلازم واژههای بیگانه را بگیریم و گامی کوچک در راه حفظ توانمندی زبان مادریمان برداریم.
ازآنجاکه در سالهاي اخير از سويي در بستر ضعف نظام آموزشي در آموزش درست زبانهاي فارسي و انگليسي و گسترش استفاده از ابزارها و رسانههاي الکترونيکي و در کنار آن مهاجرت و رفتوآمد تعداد زيادي از ايرانيان به خارج از کشور عمده نسل جوان ايراني که به شيوهاي ناقص با زبان خارجي آشنا شدهاند و آشناييشان با زبان فارسي ناکافي بوده و قادر به ترجمه درست واژههاي اروپايي (عمدتا انگليسي) نيستند، شروع به کاربرد واژههاي انگليسي به جاي واژههاي فارسي مربوط به زندگي معمولي و نه اصطلاحات علمي و فني کردهاند (مثلا اُکي به جاي خوب، تايم به جاي وقت، لفتدادن به جاي خارجشدن، دانلودکردن به جاي پیادهکردن و...). از سوي ديگر پديدهها و کالاهاي جديدي که وارد زبان فارسي روزمره ايرانيان ميشود، بهموقع ترجمه نميشود؛ بنابراين ما شاهد جايگزيني سريع و وسيع واژههاي بيگانه به جاي واژههاي فارسي مربوط به زندگي روزمره هستيم. دراينميان آنها که با دانش جامعهشناسي زبان آشنايي دارند، ميدانند پديدهاي که متخصصان آن را اضمحلال زبان (Language Obsolescence) ميخوانند، عمدتا ناشي از همين پديده جايگزيني واژههاي بيگانه به جاي واژههاي داراي کاربرد روزمره زبانهاي ملي است. اين نوع جابهجايي يا وامگيري وسيع واژهها از زبان انگليسي که امروزه نفوذ گستردهاي يافته، خطر مهمي است که بسياري از زبانهاي زنده، حتي زبانهاي غني با تاريخ درخشان را تهديد ميکند. متأسفانه امروزه فرهنگستان زبان فارسي در مقابل اين پديده که اگر رواج يابد، در آينده نزديک باعث فراموششدن و ازبينرفتن بسياري از واژههاي فارسي شده و واژههاي انگليسي جاي آنها را خواهد گرفت، نهفقط کاري نميکند بلکه حتی به اهميت زبان روزمره و تقدم آن بر زبان علمي و فني و ادبي براي بقا و مقابله با اضمحلال زبان ملي واقف نيست و با خيال راحت سرگرم تصحيح نسخههاي کتابهاي قديمي يا ساختن معادلهاي کاربردناپذير براي دانشواژههاي جاافتاده علم زيستشناسي است؛ درحاليکه اين يک اصل مهم در جامعهشناسي زبان است که رواج اصطلاحات علمي و فني به زبان بينالمللي در ميان متخصصان هرگز منجر به انحطاط زبان نخواهد شد؛ زيرا اين واژگان کاربرد عمومي ندارند و آنچه در بقا و زوال زبان نقش دارد، آن واژههايي است که مردم در زندگي روزمره و در رسانههاي عمومي (اين روزها بهويژه تلويزيونها و فضاي مجازي) به کار ميبرند.
چه بايد کرد؟
قطعا ابتداییترین کار، دادن هشدار به اقشار تحصیلکرده، استادان، معلمان و مسئولان رسانههای دیداری و شنیداری و نوشتاری است و دومین کار پیشنهاد بهموقع واژههای فارسی معادل برای پدیدهها و کالاهایی است که وارد فرهنگ ما میشوند پیش از آنکه واژه اروپایی جا بیفتد و ما سالها پس از جاافتادن واژه اروپایی، پس از آنکه کار از کار گذشت، معادل مناسب را بسازیم و از طریق رسانهها وارد بازار زبان کنیم؛ اشتباهی که سالها کردهایم (مثلا خودرو بهجای اتومبیل پس از بیش از نیمقرن تأخیر و رایانه پس از آنکه همه کامپیوتر را یاد گرفتند و ملکه ذهنشان شد). این یک قاعده کلی است که معادل باید همزمان با آشناشدن عموم با یک پدیده یا حداقل مدت کوتاهی پس از ورود آن توسط رسانهها وارد بازار زبان شود و فقط در این صورت رواج خواهد یافت (مثلا: پوشک، خودپرداز و یارانه که همه بهموقع ساخته و وارد زبان فارسی روزمره شدند). همه ما باید از این بابت احساس مسئولیت کنیم.
توجه دارید که حدود یک ماه است که کالایی به نام شیلد برای محافظت در مقابل کرونا وارد زندگی ما شده است. این واژه درواقع ترکیب انگلیسی face shield است که در محاوره مکرر خلاصه شده و به صورت شیلد به کار میرود. معنای اصلی این واژه سپر است و در معنای مجازی بهعنوان هر جسم محافظ و جداکننده به کار میرود و در زبان انگلیسی نام مناسب و رایجی برای طیفی از کالاهای مشابه است. بیایید همگی بهجای آن در فارسی از واژه رخپوش یا از ترکیب محافظ صورت که در اثر تکرار خودبهخود به محافظ تبدیل خواهد شد، استفاده کنیم. رخپوش به نظر میآید معادل بسیار خوبی برای شیلد باشد، زیرا فقط از دو سیلاب تشکیل شده و به اندازه کافی کوتاه است و از نظر آواشناسی هم روان است و به سادگی تلفظ میشود. محافظ صورت هم ترجمه طبیعی اصطلاح انگلیسی است. امیدوارم با چاپ این مطلب و پیشنهاد کاربرد کلمه رخپوش یا محافظ صورت به دیگران اقلا به اندازه یک واژه جلوی کاربرد غیرلازم واژههای بیگانه را بگیریم و گامی کوچک در راه حفظ توانمندی زبان مادریمان برداریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.