با افزودهشدن بحران قيمت نفت و شيوع کرونا شرايط منطقه چه تغييري ميکند
عربستان تحت فشار
صباح زنگنه-ديپلمات سابق و کارشناس ارشد مسائل منطقه
در شرايطي که اکنون در خاورميانه وجود دارد، با حوادث مختلف و پديدههايي که مدام سر برميآورند، هر روز متغير جديدي به معادلات منطقه اضافه ميشود و صفبنديها و محوربنديها بر اين اساس نوسان پيدا ميکند. زماني بود که آمريکا حاکم مطلق بود و به عربستان فشار ميآورد که اقداماتي انجام دهد و صادرات نفت را اضافه کند. روزي هم همين آمريکا به عربستان فشار ميآورد که صادرات را کاهش دهد؛ يعني خواستههايي متغير و در دو جهت مختلف از جنس فشار از خارج از منطقه. اکنون بحث کرونا هم به اين وضعيت اضافه ميشود. کشورها درصدد هستند خودشان را در برابر اين بحران بزرگ مصون کنند و خود را نجات دهند و در اين موضوع کشورهاي متکي به آمريکا ميبينند که خود آمريکا درگير و گرفتار است و حتي نميتواند به بيمارستانهايش برسد و برخلاف موضوع اسلحه که در آن به آمريکا تکيه ميکردند، در اينجا هيچ کمکي از آمريکا برنميآيد. در اين شرايط جديد، اعتمادنکردن به اين قدرت بزرگ پيدا ميشود و اين بياعتمادي توسعه پيدا ميکند.
نکته ديگري که درخور توجه است، سقوط قيمت نفت است. بیشتر کشورها در منطقه صادرکننده نفت هستند و تعدادي صادرکننده نفت و گاز. به اندازهاي که نفت تحت تأثير قرار گرفت، گاز تأثير نپذیرفت و اصولا آينده انرژي در دنيا هم به سمت استفاده از گاز حرکت ميکند. کشورهايي که بيشترين صادرات نفت را داشتند، با کاهش قيمت نفت بيشترين ضرر را کردند و وقتي که نگاه ميکنم، از يک طرف اين کشورها، بهویژه دو کشور نفتخيز بزرگ درگير جنگي طولاني و پنج، ششساله در يمن هستند و مانند يک خونريزي داخلي آنها و اقتصادشان را تهديد ميکند و کاهش قيمت نفت هم به آن وضع اقتصادي اضافه ميشود. از طرف ديگر ضعيفشدن جايگاه آقاي ترامپ و آمريکا در منطقه هم رخ داده است و طبعا اين کشورها بايد بيشتر احساس نگراني کنند.
بحث کرونا، يک بحث انساني است و نيازمند همکاري بين همه کشورهاست، بهویژه کشورهاي همسايه. مسئله کرونا چند شاخص دارد؛ يک شاخصش اين است که واگيرداري اين بيماري، مرز نميشناسد. شاخص ديگرش اين است که ابتلا به اين بيماري يک موضوع انساني است. اگر کشورهايي مثل آمريکا يا چين، گرفتار سياسيکاري هستند يا بهدنبال خروج از بنبست ناکارآمدي آمريکا در کنترل کرونا، آنها بهدنبال سياسيکردن موضوع هستند، اما منطقه خليج فارس و خاورميانه، نبايد تحت تأثير آن فضا حرکت کرده و موضوعات انساني را سياسي کنند و بهجاي واگرايي، ضرورت دارد همگرايي، همکاري و همبستگي در مبارزه با اين بيماري از خود نشان دهند. در بحث نفت نیز همينطور است. آن کشوري که نفت بيشتري ميتواند صادر کند، به اين توانايي نبايد مغرور شود و نبايد خود و کشورهاي صادرکننده را در مخمصه و در معرض سقوط قيمت نفت قرار دهد؛ آنهم بهصورت نوساني به اوامر و فرمانهاي آقاي ترامپ.
امنيت يک مفهوم واحد تجزيهناپذیر است؛ اين مفهوم شامل مفاهيم امنيت اقتصادي، امنيت سياسي، امنيت رواني و امنيت نظامي هم میشود. امنيت سلامت هم يکي از اين مفاهيم ضروري است. اين مفاهيم را بهلحاظ جغرافيايي و سياسي نمیتوان تجزيه کرد. نميشود کشوري را ديد که خودش را از لحاظ بيماري در امنيت کامل قرار داده، اما همسايهاش دستوپا ميزند و اين عامل بيماري، در يک جا مستقر نميشود.نکته مهم ديگري که در بحث کرونا وجود دارد، اين است که شناخت دانشمندان و متخصصان از رفتار ويروس و از سرنوشت ويروس، کامل نيست و کشورها همچنان نيازمند تشريک مساعي ميان علما و متخصصان اپيدميولوژي و ويروسشناسي هستند؛ بنابراين هيچ کشوري و هيچ جماعتي و هيچ نژادي و پيروان هيچ مذهبي، از اين ابتلا و از تحولات اين ويروس در امان نخواهند بود.در نمونه يمن، کاهش قيمت نفت بهشدت بر عربستان فشار ميآورد، چراکه بهجاي درآمدهاي چندصدميليارد دلاري، حالا اين درآمد به کمتر از صدميليارد خواهد رسيد؛ يعني بهجاي سهرقميبودن، درآمدها به دورقمي کاهش پيدا خواهد کرد. از طرف ديگر، سعوديها نگران ابتلاي سربازان يا مزدوران خود در يمن هستند. متأسفانه اصلا بحث انساني
برايشان ملاک نيست و اعتباري براي مردم يمن قائل نيستند؛ اما براي سربازان و مزدوران خود، بهشدت نگران هستند و احتمال ابتلاي آنها هم خيلي افزايش پيدا کرده است بهویژه بعد از پيروزيهاي يمنيها در چند استان مثل استان جوف؛ بنابراين يمن بايد زودتر از اينها شاهد يافتن راهحل و گرايش به راهحل سياسي باشد؛ اما دو موضوع منفي در رفتار عربستان همچنان مشاهده ميشود؛ يکي تداوم برخي حملههاي هوايي است و دوم تداوم محاصره فرودگاهها و بنادر يمن. بدون حل اين دو مشکل، طبعا هرگونه راهحل سياسي و ابتکار نماينده دبير کل سازمان ملل به جايي نخواهد رسيد.مسئله ديگر برخورد عربستان و روسيه در موضوع نفت است. رقابت عربستان در ابتدا با دو کشور بود: آمريکا و روسيه. اين رقابت همزمان شد با آغاز کاهش مصرف نفت در جهان که اين از بيتدبيري مطلق يا اختلال رواني حکايت دارد. اين افزايش صادرات نفت با وجود کاهش مصرف نفت، در بازار فاجعه بزرگي ايجاد کرد، هم به آمريکا ضربه زد، هم به روسيه و هم به خود عربستان؛ اگرچه با فشار و توصيه ترامپ، عربستان پذيرفت توليد نفت را کاهش دهد، اما عملا کاهش نفت يکي، دو ماه طول ميکشد تا آثار خودش را نشان دهد. براي
روسيه، آثار اين افزايش توليد، چندان محسوس نبود، چراکه روسيه علاوه بر صادرات نفت به صادرات گاز هم ميپردازد. درحاليکه عربستان ۹۵ درصد از درآمد سالانهاش را از صادرات نفت دارد، روسيه فقط ۱۶ تا ۱۹ درصد درآمد و بودجهاش از صادرات نفت تأمين ميشود و بقيه را با صادرات گاز و چيزهاي ديگر تأمين ميکند؛ بنابراین عربستان توان ادامه اين بازي را براي آوردن فشار به روسيه ندارد و برايش امکانپذير نيست. دوستيهايي هم که بنسلمان سعي کرده بود با پوتين برقرار کند، اکنون بهشدت زير سؤال رفتهاند و اين ممکن است پوتين را به سمت موضعگيري جديتر و برخورد با عربستان ببرد.
در شرايطي که اکنون در خاورميانه وجود دارد، با حوادث مختلف و پديدههايي که مدام سر برميآورند، هر روز متغير جديدي به معادلات منطقه اضافه ميشود و صفبنديها و محوربنديها بر اين اساس نوسان پيدا ميکند. زماني بود که آمريکا حاکم مطلق بود و به عربستان فشار ميآورد که اقداماتي انجام دهد و صادرات نفت را اضافه کند. روزي هم همين آمريکا به عربستان فشار ميآورد که صادرات را کاهش دهد؛ يعني خواستههايي متغير و در دو جهت مختلف از جنس فشار از خارج از منطقه. اکنون بحث کرونا هم به اين وضعيت اضافه ميشود. کشورها درصدد هستند خودشان را در برابر اين بحران بزرگ مصون کنند و خود را نجات دهند و در اين موضوع کشورهاي متکي به آمريکا ميبينند که خود آمريکا درگير و گرفتار است و حتي نميتواند به بيمارستانهايش برسد و برخلاف موضوع اسلحه که در آن به آمريکا تکيه ميکردند، در اينجا هيچ کمکي از آمريکا برنميآيد. در اين شرايط جديد، اعتمادنکردن به اين قدرت بزرگ پيدا ميشود و اين بياعتمادي توسعه پيدا ميکند.
نکته ديگري که درخور توجه است، سقوط قيمت نفت است. بیشتر کشورها در منطقه صادرکننده نفت هستند و تعدادي صادرکننده نفت و گاز. به اندازهاي که نفت تحت تأثير قرار گرفت، گاز تأثير نپذیرفت و اصولا آينده انرژي در دنيا هم به سمت استفاده از گاز حرکت ميکند. کشورهايي که بيشترين صادرات نفت را داشتند، با کاهش قيمت نفت بيشترين ضرر را کردند و وقتي که نگاه ميکنم، از يک طرف اين کشورها، بهویژه دو کشور نفتخيز بزرگ درگير جنگي طولاني و پنج، ششساله در يمن هستند و مانند يک خونريزي داخلي آنها و اقتصادشان را تهديد ميکند و کاهش قيمت نفت هم به آن وضع اقتصادي اضافه ميشود. از طرف ديگر ضعيفشدن جايگاه آقاي ترامپ و آمريکا در منطقه هم رخ داده است و طبعا اين کشورها بايد بيشتر احساس نگراني کنند.
بحث کرونا، يک بحث انساني است و نيازمند همکاري بين همه کشورهاست، بهویژه کشورهاي همسايه. مسئله کرونا چند شاخص دارد؛ يک شاخصش اين است که واگيرداري اين بيماري، مرز نميشناسد. شاخص ديگرش اين است که ابتلا به اين بيماري يک موضوع انساني است. اگر کشورهايي مثل آمريکا يا چين، گرفتار سياسيکاري هستند يا بهدنبال خروج از بنبست ناکارآمدي آمريکا در کنترل کرونا، آنها بهدنبال سياسيکردن موضوع هستند، اما منطقه خليج فارس و خاورميانه، نبايد تحت تأثير آن فضا حرکت کرده و موضوعات انساني را سياسي کنند و بهجاي واگرايي، ضرورت دارد همگرايي، همکاري و همبستگي در مبارزه با اين بيماري از خود نشان دهند. در بحث نفت نیز همينطور است. آن کشوري که نفت بيشتري ميتواند صادر کند، به اين توانايي نبايد مغرور شود و نبايد خود و کشورهاي صادرکننده را در مخمصه و در معرض سقوط قيمت نفت قرار دهد؛ آنهم بهصورت نوساني به اوامر و فرمانهاي آقاي ترامپ.
امنيت يک مفهوم واحد تجزيهناپذیر است؛ اين مفهوم شامل مفاهيم امنيت اقتصادي، امنيت سياسي، امنيت رواني و امنيت نظامي هم میشود. امنيت سلامت هم يکي از اين مفاهيم ضروري است. اين مفاهيم را بهلحاظ جغرافيايي و سياسي نمیتوان تجزيه کرد. نميشود کشوري را ديد که خودش را از لحاظ بيماري در امنيت کامل قرار داده، اما همسايهاش دستوپا ميزند و اين عامل بيماري، در يک جا مستقر نميشود.نکته مهم ديگري که در بحث کرونا وجود دارد، اين است که شناخت دانشمندان و متخصصان از رفتار ويروس و از سرنوشت ويروس، کامل نيست و کشورها همچنان نيازمند تشريک مساعي ميان علما و متخصصان اپيدميولوژي و ويروسشناسي هستند؛ بنابراين هيچ کشوري و هيچ جماعتي و هيچ نژادي و پيروان هيچ مذهبي، از اين ابتلا و از تحولات اين ويروس در امان نخواهند بود.در نمونه يمن، کاهش قيمت نفت بهشدت بر عربستان فشار ميآورد، چراکه بهجاي درآمدهاي چندصدميليارد دلاري، حالا اين درآمد به کمتر از صدميليارد خواهد رسيد؛ يعني بهجاي سهرقميبودن، درآمدها به دورقمي کاهش پيدا خواهد کرد. از طرف ديگر، سعوديها نگران ابتلاي سربازان يا مزدوران خود در يمن هستند. متأسفانه اصلا بحث انساني
برايشان ملاک نيست و اعتباري براي مردم يمن قائل نيستند؛ اما براي سربازان و مزدوران خود، بهشدت نگران هستند و احتمال ابتلاي آنها هم خيلي افزايش پيدا کرده است بهویژه بعد از پيروزيهاي يمنيها در چند استان مثل استان جوف؛ بنابراين يمن بايد زودتر از اينها شاهد يافتن راهحل و گرايش به راهحل سياسي باشد؛ اما دو موضوع منفي در رفتار عربستان همچنان مشاهده ميشود؛ يکي تداوم برخي حملههاي هوايي است و دوم تداوم محاصره فرودگاهها و بنادر يمن. بدون حل اين دو مشکل، طبعا هرگونه راهحل سياسي و ابتکار نماينده دبير کل سازمان ملل به جايي نخواهد رسيد.مسئله ديگر برخورد عربستان و روسيه در موضوع نفت است. رقابت عربستان در ابتدا با دو کشور بود: آمريکا و روسيه. اين رقابت همزمان شد با آغاز کاهش مصرف نفت در جهان که اين از بيتدبيري مطلق يا اختلال رواني حکايت دارد. اين افزايش صادرات نفت با وجود کاهش مصرف نفت، در بازار فاجعه بزرگي ايجاد کرد، هم به آمريکا ضربه زد، هم به روسيه و هم به خود عربستان؛ اگرچه با فشار و توصيه ترامپ، عربستان پذيرفت توليد نفت را کاهش دهد، اما عملا کاهش نفت يکي، دو ماه طول ميکشد تا آثار خودش را نشان دهد. براي
روسيه، آثار اين افزايش توليد، چندان محسوس نبود، چراکه روسيه علاوه بر صادرات نفت به صادرات گاز هم ميپردازد. درحاليکه عربستان ۹۵ درصد از درآمد سالانهاش را از صادرات نفت دارد، روسيه فقط ۱۶ تا ۱۹ درصد درآمد و بودجهاش از صادرات نفت تأمين ميشود و بقيه را با صادرات گاز و چيزهاي ديگر تأمين ميکند؛ بنابراین عربستان توان ادامه اين بازي را براي آوردن فشار به روسيه ندارد و برايش امکانپذير نيست. دوستيهايي هم که بنسلمان سعي کرده بود با پوتين برقرار کند، اکنون بهشدت زير سؤال رفتهاند و اين ممکن است پوتين را به سمت موضعگيري جديتر و برخورد با عربستان ببرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.