|

یادداشتِ ماریو بارگاس یوسا درباره داستانی از عظمت و نفرت

اسپانیا در جعبه آینه

«خوزه بارِلا اورتِگا»، باید کار زیادی روی مستندات کتاب خارق‌العاده خود، «اسپانیا، داستانی از عظمت و نفرت» کرده باشد. بی‌تردید تا سالیانی دراز در هر نشر جدید «اسپانیا» بخشی بر آن اضافه خواهد شد (در حال حاضر دومین است)؛ زیرا این آزمون یکی از آن تلاش‌های غیرممکنی است که هر نویسنده استثنایی هرازگاهی خود را به انجام آن وامی‌دارد، تلاش‌هایی که در مواردی به دستاوردهای قابل تحسینی نیز منجر می‌شوند؛ مانند مقالات تاریخی ناشی از اختلافات مشهور بین «آمریکو کاسترو» (اسپانیا در تاریخ خود) و «سانچز آلبورنوز» (اسپانیا یک معمای تاریخی). کتاب خوزه بارِلا در چنان سطحی از روشنفکری است که در آن عرصه خاص، کسی با وی قابل قیاس نیست.
قبل از هر چیز شایسته است بگویم که این مقاله ارتباط چندانی با اِلویرا روکا بارِا و کتاب «امپراطورهراسی و افسانه سیاهِ» او ندارد. در تحقیقات جالبی که قبلاً در همین ستون درباره‌شان نوشتم و همان‌طور که از عنوان کتاب برمی‌آید، موهومات، اغراق‌ها و خیالات پوچی هستند که دشمنان برای کاستن از اعتبار اسپانیا پخش کردند. در مورد خوزه بارِلا بسیار بلندپروازی است و چیزی جز رویدادنگاری صِرف از همه چیز (بله، همه‌ چیز) نیست، همه آنچه را دوستان و مخالفانش له و علیه اسپانیا و در آن میان نه‌تنها خارجی‌ها بلکه خود اسپانیایی‌ها نیز گفته‌اند، با ژرف‌نگری مورد تدقیق قرار می‌دهد. در حقیقت تلاش و همت او بی‌‌نظیر بود و با خواندن این مجلد ضخیم می‌توان نتیجه گرفت که به هدفش بسیار نزدیک شده است. تفحص او تنها به کتاب و روزنامه محدود نمی‌شود، بلکه فیلم‌ها اعم از داستانی یا مستند، نقاشی، حکاکی، عکس (حتی تصاویر و فیلم‌ها یا متونی که معمولاً بنا‌ بر انگیزه‌هایی تحریف شده‌اند و عمدتاً از طریق اینترنت پخش می‌شوند)، طنزها و شایعات کلامی را نیز شامل می‌شود.
اگرچه به نظر نمی‌رسد، این کتاب بسیار دور از یک فهرست راهنماست و به ‌خاطر روانی و طنز نهفته در آن، که باید میراث استادان انگلیسی نویسنده‌اش باشد، با جذابیتی وافر خوانده می‌شود. نویسنده در این کتاب ضمن حفظ بی‌طرفی کامل درباره آنچه روایت می‌کند، سخنان ناراست یا تحسین‌های اغراق‌آمیز را تقلیل می‌دهد، از مهملات و یاوه‌سرایی احتراز و جزئیات پدیده‌های هوشمندانه و خلاقانه‌ای را که هم طرفداران و هم مخالفان در مورد اسپانیا گفته‌اند، با وسواس توصیف می‌کند.در یک جمع‌بندی روشن می‌شود در هر دوره تاریخی که اسپانیایی‌ها از آزادی برخوردار بوده‌اند (البته دوره‌های زیادی هم نبوده است) منتقدین سرسخت کشورشان بیشتر کسانی بودند که از آن دفاع کرده و آن را ارج می‌نهادند. این انتقاد نیست بلکه یک ستایش است؛ زیرا آنچه جامعه را زنده نگه می‌دارد و باعث پیشرفت آن می‌شود، دیونیسوس و مداهنه نیست، بلکه روحی سختکوش و نگرشی غیرقابل انعطاف است؛ یعنی، سنجش مداوم نهادها و آداب و رسوم به‌دست روشنفکران و رهبران سیاسی است. اسپانیا تنها موردِ تاریخ است که امپراتوری در زمان کشف آمریکا، بنا به درخواست منتقدین خود، به‌ویژه مذهبیون، مجلس بزرگ سالامانکا را گرد هم می‌آورد تا روشن کند که آیا روند فتح عادلانه بود یا ناعادلانه و آیا بومیان، بندگان خدا و دارای روح هستند و با آنها خوب رفتار شده یا نه. البته در انگلستان یا هلند، شخص سرکشی مانند «بارتولومِ دِ لا کاسا» از فرقه آگوستینو1 در پی انتقاد و حملات زیان‌بخشش به اشغال قاره آمریکا، به ‌دست فاتحان به دار آویخته شد. و عصر طلایی، هنگامی که اسپانیا برتری فکری نسبت به بقیه اروپا به دست آورد و قبل از آغاز افول به دوره انتقادی درزمان سروانتس شکوفا، و متاسفانه پس از آن تا دوران کِبِدو تغییر یافت و به تلخی گرایید.
جریان نسل 98 و حواشی آن بسیار جالب است و توسط «وارِلا اورتگا»به شکل باشکوهی در کتاب روایت شده است. از دست رفتن آخرین مستعمره (کوبا) و شکست در جنگ با ایالات متحده اعضای آن را به کشفیات کشور خود سوق می‌دهد. بله، با دیدی انتقادی و همچنین جامع و پرمحتوا و در راه گشودن دروازه‌ها به اروپا و جهان که هم‌نسل‌هایشان بیش از حد از آن دور بودند، گام برداشتند و از طریق همین تماس‌ها با خود کشورها و بهترین نویسندگان سنتی آنها مانند «آزورین»، «بایِه اینکلان»، «اونامانو»، «پِرِز دِ آیالا»، همچنین با مرزشکن اصلی، «اورتگا ای گاسِت»، پدربزرگ «خوزه بارِلا اورتگا» سپس با بقیه دست‌اندرکاران در بقیه نقاط جهان ارتباط برقرار کردند. اسپانیا از نظر فکری کشوری اروپایی است و نه‌تنها مصرف کننده بلکه تولیدکننده نظریه‌ها و دستاوردهای هنری، ادبی و فلسفی نیز هست. کشور اسپانیا با خصوصیات محلی خود، فلامنکو، آثار تاریخی و خرابه‌ها و مراسم گاوبازی‌اش، باب روز می‌شود و بسیاری از خارجی‌ها از آن دیدن می‌کنند و یا جذب آن می‌شوند. پاره‌ای از توصیفات کتاب چنان برانگیزنده هستند که «جرالد برِنان» یا «جرج بورو» در آثار خود از آنها یاد کرده‌اند. پی‌نوشت‌های «اسپانیا» به یک یادآوری نیاز دارد. روایتی از عظمت و نفرت، که به‌ وفور و گاه بسیار طولانی هم هستند؛ اما هرگز بیش از اندازه نیستند و به شکل مقاله‌هایی جدا و کوتاه خوانده می‌شوند و به یاری «وارِلا اورتگا» به‌ صورت داستانی جداگانه و با اهمیت کمتر از داستان اصلی مطرح می‌شوند، ولی همیشه روشنگر و غالباً سرگرم‌کننده و با ویژگی‌های طنزآمیز و با آگاهی صِرف به زیبایی روایت شده‌اند. این پی‌نوشت‌ها را که شامل مقالاتی عالی درباره «لا سِلِستینا» نوشته «ماریا روسا لیدا دِ مالکیل» (که حقیقتاً هر یادداشت خود یک مقاله است) هستند به من توصیه کردند. من و دوستم «سِرخیو بِسِر» همزمان این دستاورد فوق‌العاده و نقد تیزهوشانه و فاضلانه را در دهه هفتاد هنگامی که در انگلستان معلم بودیم، خواندیم. نتیجه‌گیری‌هایی که می‌توان از این نوشته به دست آورد کاملاً قابل پیش‌بینی هستند: همه آنچه را که می‌توان درباره اسپانیا و اسپانیایی‌ها، به‌ویژه در مورد گزافه‌گویی‌ها، گفت: کشوری غم‌انگیز و شاد، مردمی وراج یا کم‌حرف، پرشور و تند و تلخ، معنوی و مادی، خشن و آرام، بی‌رحم و باکرامت. گویا براساس طرز فکر ویژه و ارزش‌های هر دوره، اسپانیا و اسپانیایی‌ها به‌رغم ناهمسازی‌ها همیشه با یکدیگر یکی هستند. آیا نمی‌توان در مورد همه کشورها همین حرف را زد؟ چرا، بدون شک. زیرا، وحدتی را که آن روش‌ها در پی‌اش هستند، به‌جز در پندار نظریه‌پردازان نبوده و یا هرگز وجود نداشته است. یک کشور یک لانه مورچه، جایی که در سطح بالایی آن همه‌ چیز یکسان و یکنواخت به نظر می‌رسد، در سطح زیرین تضادها غوغا می‌کنند. به‌خصوص در عصر ما که سبب ناپدید شدن همه قبایل گردید؛ یعنی آن دوره تاریخی که فرد هنوز وجود نداشت و انسان فقط بخشی از جامعه بود. درست است که زبان‌های مختلف و همچنین اعتقادات مذهبی و آداب و رسوم سبب تمایز جوامع شدند؛ اما یکی از خوبی‌های بزرگ کتاب «خوزه وارِلا اورتگا»اشاره به مواردی خاص و معین است. دیدگاه «اسپانیا» بیشتر مبتنی بر فاش‌کردن ذهنیت کسانی است که آن را تحسین می‌کنند یا با آن تعارض دارند. واقعیت متنوع و چندگانه یک کشور باستانی، قدیمی‌ترین امپراتوری اروپا، که با فرازونشیب‌های فراوان توسعه ‌یافته و به مجموعه‌ای غول‌پیکر از پدیده‌های گوناگون تبدیل شده که در زبان و تاریخ اشتراک دارند. جایی، که به شرط کاوشی عاری از خشک‌اندیشی، تمام جهان با گونه‌گونی خارق‌العاده درآن جای می‌گیرند. کتاب «خوزه وارِلا اورتِگا» یکی از آن نوشته‌های به‌یادماندنی خواهد ماند و تا زمانی که قابل رویت باشند خوانده خواهد شد، اگر پیش‌داوری‌های ملی‌گرایان (کسانی که مدعی رستاخیز بودند) اجازه دهد و از نو مانع نیروی استدلال ما نشود.
پی‌نوشت‌:
1. agustino، متعلق به یکی از فرقه‌هایی که بر اساس حکومت پیروان سنت آگوستین (404-430) پایه‌گذاری شده است.
«خوزه بارِلا اورتِگا»، باید کار زیادی روی مستندات کتاب خارق‌العاده خود، «اسپانیا، داستانی از عظمت و نفرت» کرده باشد. بی‌تردید تا سالیانی دراز در هر نشر جدید «اسپانیا» بخشی بر آن اضافه خواهد شد (در حال حاضر دومین است)؛ زیرا این آزمون یکی از آن تلاش‌های غیرممکنی است که هر نویسنده استثنایی هرازگاهی خود را به انجام آن وامی‌دارد، تلاش‌هایی که در مواردی به دستاوردهای قابل تحسینی نیز منجر می‌شوند؛ مانند مقالات تاریخی ناشی از اختلافات مشهور بین «آمریکو کاسترو» (اسپانیا در تاریخ خود) و «سانچز آلبورنوز» (اسپانیا یک معمای تاریخی). کتاب خوزه بارِلا در چنان سطحی از روشنفکری است که در آن عرصه خاص، کسی با وی قابل قیاس نیست.
قبل از هر چیز شایسته است بگویم که این مقاله ارتباط چندانی با اِلویرا روکا بارِا و کتاب «امپراطورهراسی و افسانه سیاهِ» او ندارد. در تحقیقات جالبی که قبلاً در همین ستون درباره‌شان نوشتم و همان‌طور که از عنوان کتاب برمی‌آید، موهومات، اغراق‌ها و خیالات پوچی هستند که دشمنان برای کاستن از اعتبار اسپانیا پخش کردند. در مورد خوزه بارِلا بسیار بلندپروازی است و چیزی جز رویدادنگاری صِرف از همه چیز (بله، همه‌ چیز) نیست، همه آنچه را دوستان و مخالفانش له و علیه اسپانیا و در آن میان نه‌تنها خارجی‌ها بلکه خود اسپانیایی‌ها نیز گفته‌اند، با ژرف‌نگری مورد تدقیق قرار می‌دهد. در حقیقت تلاش و همت او بی‌‌نظیر بود و با خواندن این مجلد ضخیم می‌توان نتیجه گرفت که به هدفش بسیار نزدیک شده است. تفحص او تنها به کتاب و روزنامه محدود نمی‌شود، بلکه فیلم‌ها اعم از داستانی یا مستند، نقاشی، حکاکی، عکس (حتی تصاویر و فیلم‌ها یا متونی که معمولاً بنا‌ بر انگیزه‌هایی تحریف شده‌اند و عمدتاً از طریق اینترنت پخش می‌شوند)، طنزها و شایعات کلامی را نیز شامل می‌شود.
اگرچه به نظر نمی‌رسد، این کتاب بسیار دور از یک فهرست راهنماست و به ‌خاطر روانی و طنز نهفته در آن، که باید میراث استادان انگلیسی نویسنده‌اش باشد، با جذابیتی وافر خوانده می‌شود. نویسنده در این کتاب ضمن حفظ بی‌طرفی کامل درباره آنچه روایت می‌کند، سخنان ناراست یا تحسین‌های اغراق‌آمیز را تقلیل می‌دهد، از مهملات و یاوه‌سرایی احتراز و جزئیات پدیده‌های هوشمندانه و خلاقانه‌ای را که هم طرفداران و هم مخالفان در مورد اسپانیا گفته‌اند، با وسواس توصیف می‌کند.در یک جمع‌بندی روشن می‌شود در هر دوره تاریخی که اسپانیایی‌ها از آزادی برخوردار بوده‌اند (البته دوره‌های زیادی هم نبوده است) منتقدین سرسخت کشورشان بیشتر کسانی بودند که از آن دفاع کرده و آن را ارج می‌نهادند. این انتقاد نیست بلکه یک ستایش است؛ زیرا آنچه جامعه را زنده نگه می‌دارد و باعث پیشرفت آن می‌شود، دیونیسوس و مداهنه نیست، بلکه روحی سختکوش و نگرشی غیرقابل انعطاف است؛ یعنی، سنجش مداوم نهادها و آداب و رسوم به‌دست روشنفکران و رهبران سیاسی است. اسپانیا تنها موردِ تاریخ است که امپراتوری در زمان کشف آمریکا، بنا به درخواست منتقدین خود، به‌ویژه مذهبیون، مجلس بزرگ سالامانکا را گرد هم می‌آورد تا روشن کند که آیا روند فتح عادلانه بود یا ناعادلانه و آیا بومیان، بندگان خدا و دارای روح هستند و با آنها خوب رفتار شده یا نه. البته در انگلستان یا هلند، شخص سرکشی مانند «بارتولومِ دِ لا کاسا» از فرقه آگوستینو1 در پی انتقاد و حملات زیان‌بخشش به اشغال قاره آمریکا، به ‌دست فاتحان به دار آویخته شد. و عصر طلایی، هنگامی که اسپانیا برتری فکری نسبت به بقیه اروپا به دست آورد و قبل از آغاز افول به دوره انتقادی درزمان سروانتس شکوفا، و متاسفانه پس از آن تا دوران کِبِدو تغییر یافت و به تلخی گرایید.
جریان نسل 98 و حواشی آن بسیار جالب است و توسط «وارِلا اورتگا»به شکل باشکوهی در کتاب روایت شده است. از دست رفتن آخرین مستعمره (کوبا) و شکست در جنگ با ایالات متحده اعضای آن را به کشفیات کشور خود سوق می‌دهد. بله، با دیدی انتقادی و همچنین جامع و پرمحتوا و در راه گشودن دروازه‌ها به اروپا و جهان که هم‌نسل‌هایشان بیش از حد از آن دور بودند، گام برداشتند و از طریق همین تماس‌ها با خود کشورها و بهترین نویسندگان سنتی آنها مانند «آزورین»، «بایِه اینکلان»، «اونامانو»، «پِرِز دِ آیالا»، همچنین با مرزشکن اصلی، «اورتگا ای گاسِت»، پدربزرگ «خوزه بارِلا اورتگا» سپس با بقیه دست‌اندرکاران در بقیه نقاط جهان ارتباط برقرار کردند. اسپانیا از نظر فکری کشوری اروپایی است و نه‌تنها مصرف کننده بلکه تولیدکننده نظریه‌ها و دستاوردهای هنری، ادبی و فلسفی نیز هست. کشور اسپانیا با خصوصیات محلی خود، فلامنکو، آثار تاریخی و خرابه‌ها و مراسم گاوبازی‌اش، باب روز می‌شود و بسیاری از خارجی‌ها از آن دیدن می‌کنند و یا جذب آن می‌شوند. پاره‌ای از توصیفات کتاب چنان برانگیزنده هستند که «جرالد برِنان» یا «جرج بورو» در آثار خود از آنها یاد کرده‌اند. پی‌نوشت‌های «اسپانیا» به یک یادآوری نیاز دارد. روایتی از عظمت و نفرت، که به‌ وفور و گاه بسیار طولانی هم هستند؛ اما هرگز بیش از اندازه نیستند و به شکل مقاله‌هایی جدا و کوتاه خوانده می‌شوند و به یاری «وارِلا اورتگا» به‌ صورت داستانی جداگانه و با اهمیت کمتر از داستان اصلی مطرح می‌شوند، ولی همیشه روشنگر و غالباً سرگرم‌کننده و با ویژگی‌های طنزآمیز و با آگاهی صِرف به زیبایی روایت شده‌اند. این پی‌نوشت‌ها را که شامل مقالاتی عالی درباره «لا سِلِستینا» نوشته «ماریا روسا لیدا دِ مالکیل» (که حقیقتاً هر یادداشت خود یک مقاله است) هستند به من توصیه کردند. من و دوستم «سِرخیو بِسِر» همزمان این دستاورد فوق‌العاده و نقد تیزهوشانه و فاضلانه را در دهه هفتاد هنگامی که در انگلستان معلم بودیم، خواندیم. نتیجه‌گیری‌هایی که می‌توان از این نوشته به دست آورد کاملاً قابل پیش‌بینی هستند: همه آنچه را که می‌توان درباره اسپانیا و اسپانیایی‌ها، به‌ویژه در مورد گزافه‌گویی‌ها، گفت: کشوری غم‌انگیز و شاد، مردمی وراج یا کم‌حرف، پرشور و تند و تلخ، معنوی و مادی، خشن و آرام، بی‌رحم و باکرامت. گویا براساس طرز فکر ویژه و ارزش‌های هر دوره، اسپانیا و اسپانیایی‌ها به‌رغم ناهمسازی‌ها همیشه با یکدیگر یکی هستند. آیا نمی‌توان در مورد همه کشورها همین حرف را زد؟ چرا، بدون شک. زیرا، وحدتی را که آن روش‌ها در پی‌اش هستند، به‌جز در پندار نظریه‌پردازان نبوده و یا هرگز وجود نداشته است. یک کشور یک لانه مورچه، جایی که در سطح بالایی آن همه‌ چیز یکسان و یکنواخت به نظر می‌رسد، در سطح زیرین تضادها غوغا می‌کنند. به‌خصوص در عصر ما که سبب ناپدید شدن همه قبایل گردید؛ یعنی آن دوره تاریخی که فرد هنوز وجود نداشت و انسان فقط بخشی از جامعه بود. درست است که زبان‌های مختلف و همچنین اعتقادات مذهبی و آداب و رسوم سبب تمایز جوامع شدند؛ اما یکی از خوبی‌های بزرگ کتاب «خوزه وارِلا اورتگا»اشاره به مواردی خاص و معین است. دیدگاه «اسپانیا» بیشتر مبتنی بر فاش‌کردن ذهنیت کسانی است که آن را تحسین می‌کنند یا با آن تعارض دارند. واقعیت متنوع و چندگانه یک کشور باستانی، قدیمی‌ترین امپراتوری اروپا، که با فرازونشیب‌های فراوان توسعه ‌یافته و به مجموعه‌ای غول‌پیکر از پدیده‌های گوناگون تبدیل شده که در زبان و تاریخ اشتراک دارند. جایی، که به شرط کاوشی عاری از خشک‌اندیشی، تمام جهان با گونه‌گونی خارق‌العاده درآن جای می‌گیرند. کتاب «خوزه وارِلا اورتِگا» یکی از آن نوشته‌های به‌یادماندنی خواهد ماند و تا زمانی که قابل رویت باشند خوانده خواهد شد، اگر پیش‌داوری‌های ملی‌گرایان (کسانی که مدعی رستاخیز بودند) اجازه دهد و از نو مانع نیروی استدلال ما نشود.
پی‌نوشت‌:
1. agustino، متعلق به یکی از فرقه‌هایی که بر اساس حکومت پیروان سنت آگوستین (404-430) پایه‌گذاری شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.