|

هزارتوی غربت

شرق: «خانه، گوشه دنج ما، سهم ما از جهان است. نخستین دنیای ما، جهان هستی ما به تمای معناهای این واژه است.» این نقل‌قول از گاستون باشلار در کتابِ «امید بازیافته: سینمای آندری تارکوفسکی» نوشته بابک احمدی در ستایش خانه آمده است. خانه‌ای که گذشتنِ از آن خواسته یا ناخواسته در زندگی هر مهاجری غربتی را رقم می‌زند و برای نویسندگان، نوعِ ادبی را پدید می‌آورد که موسومِ به «ادبیات مهاجرت» است. کتابِ «غم غریبی و غربت» گزینش و نگارشِ محمد افتخاری، به همین مقوله ادبیات مهاجرت می‌پردازد. مؤلف در مقدمه این کتاب معلوم می‌کند که غربت و مهاجرت را در چه زمینه‌ای بررسی می‌کند. «موضوع کتابی که در دست دارید غربت یا مهاجرت از دیدگاه فلسفی، سیاسی یا دیدگاه‌های دیگر نیست و مباحث و مسائل مربوط به این موضوع نیز بسیار گسترد‌ه‌تر از گنجایش این کتاب و بضاعت این قلم است.» افتخاری می‌نویسد نگاهش به موضوع غربت یا مهاجرت از منظر ادبیات، مفهوم کلی آن است و گوشه چشمی هم به برخی مباحث مطالعاتیِ مربوط به این موضوع داشته است. کتاب در ده بخش تدوین شده است. هزارتوی غربت، مفاهیم غربت و وطن، غم غربت (نوستالژی)، مهاجرت (غربت‌گزینی)، غربت و هویت، ماندن یا رفتن، ادبیات غربت، یادداشت‌های غربت، داستان‌های فارسی غربت، شعرهای غربت (ترجمه). در بخشِ خواندنی ادبیات غربت، مؤلف به مجله «داستان» (1393، ش. 50) اشاره می‌کند که در آن ترجمه گفت‌وگوهای میزگردی چاپ شده با عنوانِ «رؤیای برج بابل» که موضوع آن تأثیر مهاجرت بر ادبیات است. این جلسه یا میزگرد در سال 2014 در کشور هند و در حاشیه جشنواره ادبی «جَیپور» برگزار شده بود و پنج نویسنده غالباً مهاجر از کشورهای مختلف در آن شرکت داشتند و نظر و تجربه شخصی خودشان را درباره تأثیر مهاجرت بر ادبیات و نیز مفهوم ادبیات یا نویسندگیِ جهانی مطرح کردند که مؤلف این پنج نظر را ترجمه کرده و آورده است. از این میان، نظرِ «مازا منگیستی» نویسنده اتیوپیایی-آمریکایی، جالب توجه است. او می‌گوید از منظری داستان‌هایش جهانی نیستند چراکه شخصیت‌هایش اتیوپیایی‌اند، باوجوداین تجربه‌ها و کشمکش‌های آنان وضعیتی انسانی را به نمایش می‌گذارد. ازاین‌رو او معتقد است بیش از اینکه بخواهیم از ادبیات جهانی سخن بگوییم باید از مخاطبان جهانی و بین‌المللی حرف بزنیم. شاید این مخاطب باشد که کتاب را جهانی می‌کند. او می‌گوید به مسئله ادبیات جهانی خوش‌بین است شاید به این دلیل که از وضعیت مهاجرت در این روزها باخبر است. از نظرِ او داستانِ این مهاجرت‌ها باید نوشته شود. افتخاری همچنین به نوشته‌های نویسندگانِ معاصر ایرانی هم توجه دارد: او به مطلبی ارجاع می‌دهد نوشته پیمان اسماعیلی، داستان‌نویسی که چند سالی است به استرالیا مهاجرت کرده است و در مطلبش با عنوانِ «داستان‌هایی از دوردست» درباره تجربه خود می‌نویسد با توجهِ به این مسئله که نویسنده مهاجر به چه زبانی، برای چه مخاطبی و از کدام جامعه باید بنویسد: «تجربه مهاجرت تجربه‌ای عمیق و تکان‌دهنده است. عادت‌های آدم را به هم می‌ریزد و چیزهای جدیدی جایگزین‌شان می‌شود. بعد همان چیزهای جدید بخشی از عادت‌های جدید می‌شوند؛ چیزهایی که تا چند سال پیش برای شما تجربه‌ای تازه و تکان‌دهنده بودند و حالا به تکه‌ای از زندگی روزمره تبدیل شده‌اند. مثلاً اوایل مهاجرت آدم‌ها شروع می‌کنند به حرف‌زدن درباره کشفیات جدیدشان از عادت‌ها و رفتارهای آدم‌های کشور جدید... خیلی‌ها بعد از مهاجرت تکلیف خودشان را با زبانی که می‌خواهند به آن بنویسند روشن می‌کنند. تجربه نویسندگان مهاجر ایرانی نسل اول در سال‌های گذشته نشان داده است که در این تصمیم‌گیری بُرد با زبان فارسی است... برای بیشتر نویسنده‌های مهاجر، بازار نشر هنوز ایران است و مخاطبان داستان هم از محدوده همان دو سه هزار نفر کتاب‌خوانِ داخل ایران فراتر نمی‌روند.» افتخاری در بخشِ «داستان‌های فارسی غربت» از پرویز دوایی، نویسنده مهاجر نام می‌برد که در منظر مؤلف «بازتاب نوستالژی یا غمِ غربت» است که در نوشته‌های دوایی از جنسِ دیگری است و «می‌توان آن را در فحوای کلام یا بین‌السطور نوشته‌هایش یافت، آن‌گاه که ویرانی یا فراموشیِ هویت فرهنگی را به چالش می‌کشد.» افتخاری بر این باور است که در روایت‌های دوایی درعین‌حال فقط بازتاب‌دهنده احساس تأسف و اندوه، آن‌هم از نوع نوستالژیکش نیست یا روایتِ تخریب یا ویرانی بخشی از گذشته، بلکه روشنایی‌های زندگی و باشکوه‌ترین تجربه‌ها را به تصویر می‌کشد. گلی ترقی نویسنده دیگری است که سالیانی در آمریکا زیسته و داستان‌هایش نیز سرشار از فضایی نوستالژیک است و درواقع روایتِ خاطراتی مربوط به زندگی در تهرانِ دهه‌‌های 1330 تا 1350 و زندگی در غربتِ پاریس در سال‌های پس از انقلاب. افتخاری در بخشی هم به شعر غربت پرداخته و شعرهایی از محمود درویش و البیاتی، شاعر عراقی ترجمه کرده است.
شرق: «خانه، گوشه دنج ما، سهم ما از جهان است. نخستین دنیای ما، جهان هستی ما به تمای معناهای این واژه است.» این نقل‌قول از گاستون باشلار در کتابِ «امید بازیافته: سینمای آندری تارکوفسکی» نوشته بابک احمدی در ستایش خانه آمده است. خانه‌ای که گذشتنِ از آن خواسته یا ناخواسته در زندگی هر مهاجری غربتی را رقم می‌زند و برای نویسندگان، نوعِ ادبی را پدید می‌آورد که موسومِ به «ادبیات مهاجرت» است. کتابِ «غم غریبی و غربت» گزینش و نگارشِ محمد افتخاری، به همین مقوله ادبیات مهاجرت می‌پردازد. مؤلف در مقدمه این کتاب معلوم می‌کند که غربت و مهاجرت را در چه زمینه‌ای بررسی می‌کند. «موضوع کتابی که در دست دارید غربت یا مهاجرت از دیدگاه فلسفی، سیاسی یا دیدگاه‌های دیگر نیست و مباحث و مسائل مربوط به این موضوع نیز بسیار گسترد‌ه‌تر از گنجایش این کتاب و بضاعت این قلم است.» افتخاری می‌نویسد نگاهش به موضوع غربت یا مهاجرت از منظر ادبیات، مفهوم کلی آن است و گوشه چشمی هم به برخی مباحث مطالعاتیِ مربوط به این موضوع داشته است. کتاب در ده بخش تدوین شده است. هزارتوی غربت، مفاهیم غربت و وطن، غم غربت (نوستالژی)، مهاجرت (غربت‌گزینی)، غربت و هویت، ماندن یا رفتن، ادبیات غربت، یادداشت‌های غربت، داستان‌های فارسی غربت، شعرهای غربت (ترجمه). در بخشِ خواندنی ادبیات غربت، مؤلف به مجله «داستان» (1393، ش. 50) اشاره می‌کند که در آن ترجمه گفت‌وگوهای میزگردی چاپ شده با عنوانِ «رؤیای برج بابل» که موضوع آن تأثیر مهاجرت بر ادبیات است. این جلسه یا میزگرد در سال 2014 در کشور هند و در حاشیه جشنواره ادبی «جَیپور» برگزار شده بود و پنج نویسنده غالباً مهاجر از کشورهای مختلف در آن شرکت داشتند و نظر و تجربه شخصی خودشان را درباره تأثیر مهاجرت بر ادبیات و نیز مفهوم ادبیات یا نویسندگیِ جهانی مطرح کردند که مؤلف این پنج نظر را ترجمه کرده و آورده است. از این میان، نظرِ «مازا منگیستی» نویسنده اتیوپیایی-آمریکایی، جالب توجه است. او می‌گوید از منظری داستان‌هایش جهانی نیستند چراکه شخصیت‌هایش اتیوپیایی‌اند، باوجوداین تجربه‌ها و کشمکش‌های آنان وضعیتی انسانی را به نمایش می‌گذارد. ازاین‌رو او معتقد است بیش از اینکه بخواهیم از ادبیات جهانی سخن بگوییم باید از مخاطبان جهانی و بین‌المللی حرف بزنیم. شاید این مخاطب باشد که کتاب را جهانی می‌کند. او می‌گوید به مسئله ادبیات جهانی خوش‌بین است شاید به این دلیل که از وضعیت مهاجرت در این روزها باخبر است. از نظرِ او داستانِ این مهاجرت‌ها باید نوشته شود. افتخاری همچنین به نوشته‌های نویسندگانِ معاصر ایرانی هم توجه دارد: او به مطلبی ارجاع می‌دهد نوشته پیمان اسماعیلی، داستان‌نویسی که چند سالی است به استرالیا مهاجرت کرده است و در مطلبش با عنوانِ «داستان‌هایی از دوردست» درباره تجربه خود می‌نویسد با توجهِ به این مسئله که نویسنده مهاجر به چه زبانی، برای چه مخاطبی و از کدام جامعه باید بنویسد: «تجربه مهاجرت تجربه‌ای عمیق و تکان‌دهنده است. عادت‌های آدم را به هم می‌ریزد و چیزهای جدیدی جایگزین‌شان می‌شود. بعد همان چیزهای جدید بخشی از عادت‌های جدید می‌شوند؛ چیزهایی که تا چند سال پیش برای شما تجربه‌ای تازه و تکان‌دهنده بودند و حالا به تکه‌ای از زندگی روزمره تبدیل شده‌اند. مثلاً اوایل مهاجرت آدم‌ها شروع می‌کنند به حرف‌زدن درباره کشفیات جدیدشان از عادت‌ها و رفتارهای آدم‌های کشور جدید... خیلی‌ها بعد از مهاجرت تکلیف خودشان را با زبانی که می‌خواهند به آن بنویسند روشن می‌کنند. تجربه نویسندگان مهاجر ایرانی نسل اول در سال‌های گذشته نشان داده است که در این تصمیم‌گیری بُرد با زبان فارسی است... برای بیشتر نویسنده‌های مهاجر، بازار نشر هنوز ایران است و مخاطبان داستان هم از محدوده همان دو سه هزار نفر کتاب‌خوانِ داخل ایران فراتر نمی‌روند.» افتخاری در بخشِ «داستان‌های فارسی غربت» از پرویز دوایی، نویسنده مهاجر نام می‌برد که در منظر مؤلف «بازتاب نوستالژی یا غمِ غربت» است که در نوشته‌های دوایی از جنسِ دیگری است و «می‌توان آن را در فحوای کلام یا بین‌السطور نوشته‌هایش یافت، آن‌گاه که ویرانی یا فراموشیِ هویت فرهنگی را به چالش می‌کشد.» افتخاری بر این باور است که در روایت‌های دوایی درعین‌حال فقط بازتاب‌دهنده احساس تأسف و اندوه، آن‌هم از نوع نوستالژیکش نیست یا روایتِ تخریب یا ویرانی بخشی از گذشته، بلکه روشنایی‌های زندگی و باشکوه‌ترین تجربه‌ها را به تصویر می‌کشد. گلی ترقی نویسنده دیگری است که سالیانی در آمریکا زیسته و داستان‌هایش نیز سرشار از فضایی نوستالژیک است و درواقع روایتِ خاطراتی مربوط به زندگی در تهرانِ دهه‌‌های 1330 تا 1350 و زندگی در غربتِ پاریس در سال‌های پس از انقلاب. افتخاری در بخشی هم به شعر غربت پرداخته و شعرهایی از محمود درویش و البیاتی، شاعر عراقی ترجمه کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.