|

هژموني فرهنگي نظام‌هاي قدرت

دکتر طلايه رويايي.عضو هيئت ‌علمي پژوهشگاه ميراث فرهنگي

هميشه يکي از مسائلي که ذهن من را درگير مي‌کرد اين بود که چرا و به چه دليل، ما به‌خاطر آنکه در جغرافيايي به‌ دنيا آمده‌ايم که مغلوب هژموني فرهنگي فرادستان است، مجبور مي‌شويم تنها در حوزه بومي، قومي، تاريخي و سياسي خود پژوهش کنيم و احيانا حق دادن نظريه و تحليل در مسائل اصلي و بنيادين علوم انساني را نداريم.

ايده نوشتن مطلبي دراين‌باره ضمن آنکه سال‌هاست که مسئله من در آکادمي‌ است، به‌ويژه زماني که بخواهي فراتر از مرز جغرافيايي، نظريه‌اي طرح کني يا پژوهشي انجام دهي، از برخوردي ناشي شد که در آکادمي نيويورک با مترجم کتاب «حرکت تئاتر به سمت شعر» صورت گرفت.
اين کتاب که 500 صفحه و تأليف من است و اکنون به چاپ سوم رسيده، کوششي است براي شناخت، تئوريزه‌کردن و ترسيم ساختاري نو، براي نوعي از تئاتر که آن ‌را «تئاتر شعر» ناميده‌ام.
بحث در اينجا توضيح درباره اين کتاب نيست، بلکه بر سر اين است که يک کارگردان و هنرمند تئاتر ايراني که در نيويورک تحصيل و کار مي‌کند و اتفاقا جوايزي را هم به‌خاطر اجراي يک اثر هنري بديع و خاص، نصيب خود و گروهش کرده است، روزي به ملاقات من آمد و گفت، بسيار تحت تأثير اين کتاب قرار گرفته و به‌ دليل فضاي خشک و کلاسيک حاکم بر آکادمي‌ها و تئاتر آمريکا، تصميم دارد کتاب را ترجمه کند که طبعا استقبال کردم.
چندي‌بعد اعلام کرد که پروپوزالش براي کار پاياني فوق‌ليسانس يا همان M.A را ترجمه اين کتاب پيشنهاد داده تا بتواند اسپانسري هم داشته باشد و ظاهرا هم با پيشنهادش موافقت شد.
خب تا اينجا جريان سير طبيعي خود را طي مي‌کند تا اينکه ادوايزر يا به ‌قول ما استاد راهنماي او با ترديد مي‌گويد چطور چنين چيزي امکان دارد؟ تئاتر شعر! مبهم است. دانشجو توضيح مي‌دهد که براي توضيح آن 500 صفحه نوشته شده و او که اتفاقا تحصيل‌کرده پاريس است، به ناگاه مي‌گويد آخر چطور کسي از ايران مي‌تواند چنين نظريه‌اي را طرح کند؟!
وقتي ماجراي اين گفت‌وگو به من گفته شد، انگار دوباره جاي همان زخم قديمي، درد گرفت، اينکه ما نه تنها در جامعه تئاتري خود، دچار جمود و خشکي تعاريف از پيش تعيين‌شده براي هنر و تئاتر هستيم و عموما راه را بر هر نوآوري و خلاقيتي مي‌بنديم که در سطحي ديگر و وسيع‌تر هم ناچاريم محدوديت‌هاي نسبتا مشابهي را که از سوي جوامع بزرگ‌تر هنري ديکته مي‌شود، بپذيريم و تحمل کنيم و دردناک‌تر اينکه انگار حق هرگونه نوآوري، چه در هنر و چه در پژوهش‌هاي هنري و نظريه‌پردازي در باب آن، تنها در اختيار و انحصار جوامعي است که نظريه‌پردازان آنها از يک موقعيت برتر و سلطه‌ و استبداد فرهنگي برخوردارند.
سلطه فرهنگي را مي‌توان رويکرد قدرت‌مدارانه جوامع پيشرفته براي شکل‌گيري و شکل‌دهي به مفاهيم و تصورات بنيادين با تکيه بر قدرت سياسي و اقتصادي دانست که بالطبع به ‌گونه‌اي امپرياليسم فرهنگي منتهي مي‌شود. اين فقط شامل قبولاندن ارزش‌هاي فرهنگي متعلق به قدرت نمي‌شود، بلکه قبولاندن اين امر هم هست که حتي در حوزه پژوهش‌هاي بنيادين و نظريه‌پردازي همه‌گير، باز بايد تابع توليد نظريه از جانب قدرت بود و تنها به رهيافت‌هاي آنان چشم دوخت.
اين مسئله به‌حدي گفتماني مسلط‌شده، رواج‌يافته و به‌مرور عادي و متعارف به ‌نظر رسيده است که متأسفانه موجب گونه‌اي ازخودبيگانگي و کهتري در باور متفکران حوزه علوم انساني شده و به پژوهشگران اين کشورها، در توافقي نه‌چندان آشکار و مشهود اما مسلط، تنها اجازه داده مي‌شود که در حوزه جغرافيايي، سياسي، بومي و فرهنگي خود پژوهش‌ کرده و دست‌ بالا نظريه‌پردازي کنند، نه در مورد مسائل فراگير هنر و ادبيات!
آيا مي‌توان اين مسئله را زير‌مجموعه‌اي از مباحث مطالعات پسااستعماري در نظر گرفت؟
چراکه در حقيقت، امروزه استعمار ديگر تنها اشغال نظامي و سياسي سرزمين‌هاي ديگر نيست، بلکه نوعي سلطه فرهنگي و رسانه‌اي است و شايد بتوان معناي استعمار نو را در اشغال و تسلط بر اذهان ديد تا فتح فيزيکي که پيش از اين بود؛ سلطه‌اي که مي‌تواند خود را به اين شکل هم تحميل کند که حق نظريه‌پردازي و نقد در مفاهيم اصلي حوزه‌هاي هنر و علوم انساني و در پژوهش‌هايي خارج از حوزه‌هاي محلي، تنها بر عهده‌ و در انحصار گفتمان قدرت است و تنها انجام آن ‌دسته از پژوهش‌هاي لوکاليزه و وابسته به منطقه و تاريخ معاصر يا گذشته‌ است که براي پژوهشگران و محققان ديگر کشورهاي جهان، مجاز و ممکن تعيين شده است. براي روشن‌ترشدن موضوع، به‌نظرم بايد از مفهوم «هژموني» مدد جست.
هژموني اصطلاحي است که آنتونيو گرامشي، متفکر چپ ايتاليايي، آن‌ را براي سلطه نه تنها ايدئولوژيک که سلطه سياسي، اقتصادي و مهم‌تراز همه فرهنگي، به‌کار برده است؛ گفتماني که از طريق تمام ابزارها و دستگاه‌هاي قدرت، از انواع رسانه گرفته تا نهادهاي اجتماعي و مذهبي و فرهنگي، به‌عنوان گفتمان‌ مسلط تلقي و پذيرفته مي‌شود. هژموني به‌جاي سرکوب افراد را از طريق اجماع، به قدرت حاکم پيوند مي‌دهد، قدرتي که به جاي اینکه وسيعا سرکوبگر و ازخودبيگانه بروز کرده، تلقي شود، به‌صورت شعور مشترک کل نظم اجتماعي درآمده و ظاهر شده است. هژموني در اينجا، بيشتر نه به‌معني قدرت سياسي يا اقتصادي که قدرت معنوي و فرهنگي در نظر گرفته مي‌شود. قدرتي که موجب مي‌شود در کشور‌هاي ضعيف‌تر، چنين هژموني‌ و تسلطي، حقيقتي مسلم فرض شده و به‌نوعي عدم‌ باور به خويش منجر شود. اين هژموني با دروني‌کردن موانع و بازدارنده‌هاي فرهنگي که به هر حال پذيراي اين سلطه است، به‌شکل نوعي بردگي و استثمار فکري و تابع خواست هژموني قدرت، ظهور و بروز مي‌يابد.
بردگي خودخواسته، ناشي از پذيرش هژموني از نظر فرويد، قانوني را دروني و بر مردان و زنان حاکم و مسلط مي‌‌كند.
در شرايط نابرابري فاحش، مي‌توان دروني‌کردن موانع و بازدارنده‌هاي فرهنگي را در ميان مردم سرکوفته، انتظار داشت. فرويد مي‌نويسد: طبقات سرکوفته مي‌توانند به‌لحاظ عاطفي با سرورانشان پيوند يابند و با وجود دشمني ايشان با آنها، ممکن است در آنها به چشم آرمان‌هاي خود بنگرند و اين از نگاه رواني، يکي از رازهاي استحکام سلطه سياسي است.
طبق اين تعريف فرويد، در واقع يکي از ابزارهاي اعمال هژموني فرهنگي، پذيرش آن از جانب افراد آن جامعه است و آن‌ را به‌مثابه حقيقتي بديهي پذيرفتن، مثل اينکه ما در جوامع خود و در حوزه نظر، نبايد پايمان را از گليممان درازتر کنيم؛ چراکه از سوي ديگر و در نهايت، نظرات‌مان تنها زماني در جوامع پيشرفته‌تر خريداري خواهند داشت که نقش «فرودستي» خود را بپذيريم و به‌کل در مدار و تحت تسلط آنان قرار گرفته و حرکت کنيم.

هميشه يکي از مسائلي که ذهن من را درگير مي‌کرد اين بود که چرا و به چه دليل، ما به‌خاطر آنکه در جغرافيايي به‌ دنيا آمده‌ايم که مغلوب هژموني فرهنگي فرادستان است، مجبور مي‌شويم تنها در حوزه بومي، قومي، تاريخي و سياسي خود پژوهش کنيم و احيانا حق دادن نظريه و تحليل در مسائل اصلي و بنيادين علوم انساني را نداريم.

ايده نوشتن مطلبي دراين‌باره ضمن آنکه سال‌هاست که مسئله من در آکادمي‌ است، به‌ويژه زماني که بخواهي فراتر از مرز جغرافيايي، نظريه‌اي طرح کني يا پژوهشي انجام دهي، از برخوردي ناشي شد که در آکادمي نيويورک با مترجم کتاب «حرکت تئاتر به سمت شعر» صورت گرفت.
اين کتاب که 500 صفحه و تأليف من است و اکنون به چاپ سوم رسيده، کوششي است براي شناخت، تئوريزه‌کردن و ترسيم ساختاري نو، براي نوعي از تئاتر که آن ‌را «تئاتر شعر» ناميده‌ام.
بحث در اينجا توضيح درباره اين کتاب نيست، بلکه بر سر اين است که يک کارگردان و هنرمند تئاتر ايراني که در نيويورک تحصيل و کار مي‌کند و اتفاقا جوايزي را هم به‌خاطر اجراي يک اثر هنري بديع و خاص، نصيب خود و گروهش کرده است، روزي به ملاقات من آمد و گفت، بسيار تحت تأثير اين کتاب قرار گرفته و به‌ دليل فضاي خشک و کلاسيک حاکم بر آکادمي‌ها و تئاتر آمريکا، تصميم دارد کتاب را ترجمه کند که طبعا استقبال کردم.
چندي‌بعد اعلام کرد که پروپوزالش براي کار پاياني فوق‌ليسانس يا همان M.A را ترجمه اين کتاب پيشنهاد داده تا بتواند اسپانسري هم داشته باشد و ظاهرا هم با پيشنهادش موافقت شد.
خب تا اينجا جريان سير طبيعي خود را طي مي‌کند تا اينکه ادوايزر يا به ‌قول ما استاد راهنماي او با ترديد مي‌گويد چطور چنين چيزي امکان دارد؟ تئاتر شعر! مبهم است. دانشجو توضيح مي‌دهد که براي توضيح آن 500 صفحه نوشته شده و او که اتفاقا تحصيل‌کرده پاريس است، به ناگاه مي‌گويد آخر چطور کسي از ايران مي‌تواند چنين نظريه‌اي را طرح کند؟!
وقتي ماجراي اين گفت‌وگو به من گفته شد، انگار دوباره جاي همان زخم قديمي، درد گرفت، اينکه ما نه تنها در جامعه تئاتري خود، دچار جمود و خشکي تعاريف از پيش تعيين‌شده براي هنر و تئاتر هستيم و عموما راه را بر هر نوآوري و خلاقيتي مي‌بنديم که در سطحي ديگر و وسيع‌تر هم ناچاريم محدوديت‌هاي نسبتا مشابهي را که از سوي جوامع بزرگ‌تر هنري ديکته مي‌شود، بپذيريم و تحمل کنيم و دردناک‌تر اينکه انگار حق هرگونه نوآوري، چه در هنر و چه در پژوهش‌هاي هنري و نظريه‌پردازي در باب آن، تنها در اختيار و انحصار جوامعي است که نظريه‌پردازان آنها از يک موقعيت برتر و سلطه‌ و استبداد فرهنگي برخوردارند.
سلطه فرهنگي را مي‌توان رويکرد قدرت‌مدارانه جوامع پيشرفته براي شکل‌گيري و شکل‌دهي به مفاهيم و تصورات بنيادين با تکيه بر قدرت سياسي و اقتصادي دانست که بالطبع به ‌گونه‌اي امپرياليسم فرهنگي منتهي مي‌شود. اين فقط شامل قبولاندن ارزش‌هاي فرهنگي متعلق به قدرت نمي‌شود، بلکه قبولاندن اين امر هم هست که حتي در حوزه پژوهش‌هاي بنيادين و نظريه‌پردازي همه‌گير، باز بايد تابع توليد نظريه از جانب قدرت بود و تنها به رهيافت‌هاي آنان چشم دوخت.
اين مسئله به‌حدي گفتماني مسلط‌شده، رواج‌يافته و به‌مرور عادي و متعارف به ‌نظر رسيده است که متأسفانه موجب گونه‌اي ازخودبيگانگي و کهتري در باور متفکران حوزه علوم انساني شده و به پژوهشگران اين کشورها، در توافقي نه‌چندان آشکار و مشهود اما مسلط، تنها اجازه داده مي‌شود که در حوزه جغرافيايي، سياسي، بومي و فرهنگي خود پژوهش‌ کرده و دست‌ بالا نظريه‌پردازي کنند، نه در مورد مسائل فراگير هنر و ادبيات!
آيا مي‌توان اين مسئله را زير‌مجموعه‌اي از مباحث مطالعات پسااستعماري در نظر گرفت؟
چراکه در حقيقت، امروزه استعمار ديگر تنها اشغال نظامي و سياسي سرزمين‌هاي ديگر نيست، بلکه نوعي سلطه فرهنگي و رسانه‌اي است و شايد بتوان معناي استعمار نو را در اشغال و تسلط بر اذهان ديد تا فتح فيزيکي که پيش از اين بود؛ سلطه‌اي که مي‌تواند خود را به اين شکل هم تحميل کند که حق نظريه‌پردازي و نقد در مفاهيم اصلي حوزه‌هاي هنر و علوم انساني و در پژوهش‌هايي خارج از حوزه‌هاي محلي، تنها بر عهده‌ و در انحصار گفتمان قدرت است و تنها انجام آن ‌دسته از پژوهش‌هاي لوکاليزه و وابسته به منطقه و تاريخ معاصر يا گذشته‌ است که براي پژوهشگران و محققان ديگر کشورهاي جهان، مجاز و ممکن تعيين شده است. براي روشن‌ترشدن موضوع، به‌نظرم بايد از مفهوم «هژموني» مدد جست.
هژموني اصطلاحي است که آنتونيو گرامشي، متفکر چپ ايتاليايي، آن‌ را براي سلطه نه تنها ايدئولوژيک که سلطه سياسي، اقتصادي و مهم‌تراز همه فرهنگي، به‌کار برده است؛ گفتماني که از طريق تمام ابزارها و دستگاه‌هاي قدرت، از انواع رسانه گرفته تا نهادهاي اجتماعي و مذهبي و فرهنگي، به‌عنوان گفتمان‌ مسلط تلقي و پذيرفته مي‌شود. هژموني به‌جاي سرکوب افراد را از طريق اجماع، به قدرت حاکم پيوند مي‌دهد، قدرتي که به جاي اینکه وسيعا سرکوبگر و ازخودبيگانه بروز کرده، تلقي شود، به‌صورت شعور مشترک کل نظم اجتماعي درآمده و ظاهر شده است. هژموني در اينجا، بيشتر نه به‌معني قدرت سياسي يا اقتصادي که قدرت معنوي و فرهنگي در نظر گرفته مي‌شود. قدرتي که موجب مي‌شود در کشور‌هاي ضعيف‌تر، چنين هژموني‌ و تسلطي، حقيقتي مسلم فرض شده و به‌نوعي عدم‌ باور به خويش منجر شود. اين هژموني با دروني‌کردن موانع و بازدارنده‌هاي فرهنگي که به هر حال پذيراي اين سلطه است، به‌شکل نوعي بردگي و استثمار فکري و تابع خواست هژموني قدرت، ظهور و بروز مي‌يابد.
بردگي خودخواسته، ناشي از پذيرش هژموني از نظر فرويد، قانوني را دروني و بر مردان و زنان حاکم و مسلط مي‌‌كند.
در شرايط نابرابري فاحش، مي‌توان دروني‌کردن موانع و بازدارنده‌هاي فرهنگي را در ميان مردم سرکوفته، انتظار داشت. فرويد مي‌نويسد: طبقات سرکوفته مي‌توانند به‌لحاظ عاطفي با سرورانشان پيوند يابند و با وجود دشمني ايشان با آنها، ممکن است در آنها به چشم آرمان‌هاي خود بنگرند و اين از نگاه رواني، يکي از رازهاي استحکام سلطه سياسي است.
طبق اين تعريف فرويد، در واقع يکي از ابزارهاي اعمال هژموني فرهنگي، پذيرش آن از جانب افراد آن جامعه است و آن‌ را به‌مثابه حقيقتي بديهي پذيرفتن، مثل اينکه ما در جوامع خود و در حوزه نظر، نبايد پايمان را از گليممان درازتر کنيم؛ چراکه از سوي ديگر و در نهايت، نظرات‌مان تنها زماني در جوامع پيشرفته‌تر خريداري خواهند داشت که نقش «فرودستي» خود را بپذيريم و به‌کل در مدار و تحت تسلط آنان قرار گرفته و حرکت کنيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.