|

رونق روایت چینی در خاورمیانه

نعمت‌اله مظفرپور

دیپلماسی ایرانی: ممکن است چین در مسیر خاورمیانه با چالش‌ها و نقاط ضعفی هم مواجه باشد، اما نوشتار حاضر بنا بر دلایل ذیل، مدعی است که روایت و مشارکت چین در خاورمیانه تقویت خواهد شد. به عبارتی سطح تحلیل آن، فقط داشته‌ها و نقاط مثبت این کشور است.پرسش این است که خاورمیانه کنونی جنگ‌زده، به‌ویژه با توجه به بلای کرونا، به سوی دموکراسی خواهد رفت یا لویاتان، اقتدارگرایی و احیانا اقتدارگرایی چینی؟! به نظرم حتی اگر رنسانسی درون‌زا در منطقه رقم بخورد، حداقل در «کوتاه‌مدت»، اقتدارگرایی تقویت خواهد شد. نه مردم خاورمیانه امیدی به دموکراسی دارند و نه دولتمردان منطقه، چین، روسیه و غربی‌ها دموکراسی می‌خواهند. ترکیه ‌‌نیز بنا بر دلایل مختلف ازجمله درگیری مفرط در معمای امنیت و لاجرم محافظه‌کارشدن سیاست داخلی، قادر به ارائه ویژن الهام‌بخش مردم‌سالارانه لازم نیست‌؛ زیرا واقع‌شدن بیش از حد در چنبره امنیت، لاجرم اقتصاد، مدنیت، تمدن، فرهنگ و زایندگی معنوی را به محاق می‌برد. هدف غربی‌ها از امنیتی‌کردن محیط داخلی و بیرونی برخی کشورها نیز همین است.بنابراین ملت‌های منطقه بیشتر بین دوگانه امنیت-ناامنی و فقر-قوت‌لایموت سیر می‌کنند تا میان اقتدارگرایی- آزادی. همچنین نهادهای مدنی در درون کشورهای منطقه زوال یافته‌اند و جوامع، اتمیزه شده و افراد سرگردان. سرگشتگان همواره در تمنای اقتدارند.غربی‌ها هم دموکراسی نمی‌خواهند؛ آنها اطمینانی به سکولار و غربی‌بودن دموکراسی ندارند؛ زیرا از درون صندوق رأی، سکولاریسم و سکولار- دموکراسی بیرون نمی‌آید. برای غربی‌ها، دموکراسی باید مستظهر به «لیبرالیسم فلسفی» باشد؛ و‌گرنه اساسا دموکراسی نیست و شایسته سرکوب است. نتیجه اینکه مجبورند با عنوان و توجیه «حفاظت از امنیت و مقابله با هرج‌و‌مرج»، دموکراسی را کور کنند که مصر نمونه بارز آن بود.نتیجه آنکه این تحولات ممکن است به میل بیشتر ملت‌ها به اقتدارگرایی چینی در خاورمیانه منجر شود؛ به‌ویژه آنکه چین فعالیت اقتصادی شگرفی دارد و در تقابل با کرونا موفق‌تر عمل کرده است. به‌عکس آمریکایی‌ها، چین در ادامه کمک‌های اقتصادی سابق، به 131 کشور جهان برای مقابله با کرونا کمک کرده است. کرونا ممکن است جهانی‌شدن را تضعیف نکرده و بلکه تقویت کند، اما قاعدتا دموکراسی‌ها را تقویت نخواهد کرد.از سوی دیگر، چین سابقه استعماری ندارد و ملت‌های مسلمان حساسیت کمتری به این کشور در مقایسه با آمریکا و غرب دارند. چین همچنین فاقد سابقه نزاع تاریخی معنوی با خاورمیانه است و گسل آتشین مذهبی با خاورمیانه‌ نیز ندارد. البته صرفا برای دامن‌زدن به اندیشه‌ورزی و طرح مسئله اینکه بنیادهای علم سیاست به ما می‌گویند، سیاست خارجی چین در دهه‌های آتی تولید ایدئولوژی هم خواهد کرد و آن، اشاعه نخبه‌گرایی و سپس قاعدتا سلطه است. غربی‌ها می‌گویند دموکراسی‌ها با هم نمی‌جنگند؛ چینی‌ها خواهند گفت نخبه‌گرایان با هم نمی‌جنگند. فلسفه تاریخ بشر هم در «کوتاه‌مدت» پذیرش نسبی این امر را دارد؛ زیرا روایت لیبرال- دموکراسی هم گلی بر سر ملت‌ها نزده و پلورالیسم و کوشش برای مهندسی اجتماعی- سیاسی با ابزار حقوق بشر در کشورهای مختلف از سوی غربی‌ها، صلح و ثبات آنها را به هم ریخته است. غربی‌ها در حالی که کمونیسم را به اتهام کوشش برای مهندسی‌کردن جامعه، مخالف آزادی دانسته و محکوم می‌کردند، اکنون خود دنبال مهندسی به‌اصطلاح حقوق‌بشری در سایر کشورها هستند و صلح و ثبات کشورها را از درون مضمحل می‌کنند.همان‌گونه که در نوشته‌های مختلف ذکر شده است، اگر ما نیز، به‌ویژه بعد از سقوط صدام، به‌جای توجه زیاد به عمق راهبردی ‌ و معمای امنیت، می‌توانستیم در کنار تدرج در عمق راهبردی، به‌طور متناسب و معتدل، یک «روایت» حقوق‌اساسی‌گرایانه‌تر، اقتصاد با‌رونق‌تر، ترکیب متناسب مکارم اخلاق‌ با سرمایه و رفاه، پارلمانتاریسم قوی‌تر، شوراگرایی قوی‌تر، جنبش نرم‌افزاری و کرسی‌های آزاداندیشی مد‌نظر رهبری معظم انقلاب (که لاجرم مستلزم استقلال نسبی نظام و نهاد دانش از نظام و نهاد سیاست- امنیت است) عرضه کنیم، اکنون قادر بودیم خاورمیانه درمانده را با هزینه کمتری به پرچم خود بیشتر و بهتر جذب کنیم. خاورمیانه تشنه چنین روایتی است. روشنفکران منطقه هزار سال در جست‌وجوی شورا‌گرایی و 200 سال در آرزوی پارلمان بوده‌اند (رجوع کنید به یادداشت‌های چگونه عمق راهبردی جمهوری اسلامی ایران را پایدار کنیم- رسالت تاریخی شیعیان در خاورمیانه).می‌خواهم بگویم روایت‌ها و ریل‌گذاری‌ها خیلی مهم هستند. تعریف و توفیق دستور کار سیاست خارجی ما، نیازمند مشارکت اجتماعی از یک سو و مناظره و «اجماع» جهان‌بینی‌های آکادمیک، سیاسی- دیپلماتیک و نظامی از سوی دیگر است. اجماع از معبر مناظره و توفیق و پایداری از معبر اجماع می‌گذرد. «اجماع»، یک اصل عقلانی بشری است؛ ربطی به غرب‌زدگی و شرق‌زدگی ندارد. هیچ سیاستی در بلندمدت بدون اجماع حداقلی توفیق نخواهد یافت.

دیپلماسی ایرانی: ممکن است چین در مسیر خاورمیانه با چالش‌ها و نقاط ضعفی هم مواجه باشد، اما نوشتار حاضر بنا بر دلایل ذیل، مدعی است که روایت و مشارکت چین در خاورمیانه تقویت خواهد شد. به عبارتی سطح تحلیل آن، فقط داشته‌ها و نقاط مثبت این کشور است.پرسش این است که خاورمیانه کنونی جنگ‌زده، به‌ویژه با توجه به بلای کرونا، به سوی دموکراسی خواهد رفت یا لویاتان، اقتدارگرایی و احیانا اقتدارگرایی چینی؟! به نظرم حتی اگر رنسانسی درون‌زا در منطقه رقم بخورد، حداقل در «کوتاه‌مدت»، اقتدارگرایی تقویت خواهد شد. نه مردم خاورمیانه امیدی به دموکراسی دارند و نه دولتمردان منطقه، چین، روسیه و غربی‌ها دموکراسی می‌خواهند. ترکیه ‌‌نیز بنا بر دلایل مختلف ازجمله درگیری مفرط در معمای امنیت و لاجرم محافظه‌کارشدن سیاست داخلی، قادر به ارائه ویژن الهام‌بخش مردم‌سالارانه لازم نیست‌؛ زیرا واقع‌شدن بیش از حد در چنبره امنیت، لاجرم اقتصاد، مدنیت، تمدن، فرهنگ و زایندگی معنوی را به محاق می‌برد. هدف غربی‌ها از امنیتی‌کردن محیط داخلی و بیرونی برخی کشورها نیز همین است.بنابراین ملت‌های منطقه بیشتر بین دوگانه امنیت-ناامنی و فقر-قوت‌لایموت سیر می‌کنند تا میان اقتدارگرایی- آزادی. همچنین نهادهای مدنی در درون کشورهای منطقه زوال یافته‌اند و جوامع، اتمیزه شده و افراد سرگردان. سرگشتگان همواره در تمنای اقتدارند.غربی‌ها هم دموکراسی نمی‌خواهند؛ آنها اطمینانی به سکولار و غربی‌بودن دموکراسی ندارند؛ زیرا از درون صندوق رأی، سکولاریسم و سکولار- دموکراسی بیرون نمی‌آید. برای غربی‌ها، دموکراسی باید مستظهر به «لیبرالیسم فلسفی» باشد؛ و‌گرنه اساسا دموکراسی نیست و شایسته سرکوب است. نتیجه اینکه مجبورند با عنوان و توجیه «حفاظت از امنیت و مقابله با هرج‌و‌مرج»، دموکراسی را کور کنند که مصر نمونه بارز آن بود.نتیجه آنکه این تحولات ممکن است به میل بیشتر ملت‌ها به اقتدارگرایی چینی در خاورمیانه منجر شود؛ به‌ویژه آنکه چین فعالیت اقتصادی شگرفی دارد و در تقابل با کرونا موفق‌تر عمل کرده است. به‌عکس آمریکایی‌ها، چین در ادامه کمک‌های اقتصادی سابق، به 131 کشور جهان برای مقابله با کرونا کمک کرده است. کرونا ممکن است جهانی‌شدن را تضعیف نکرده و بلکه تقویت کند، اما قاعدتا دموکراسی‌ها را تقویت نخواهد کرد.از سوی دیگر، چین سابقه استعماری ندارد و ملت‌های مسلمان حساسیت کمتری به این کشور در مقایسه با آمریکا و غرب دارند. چین همچنین فاقد سابقه نزاع تاریخی معنوی با خاورمیانه است و گسل آتشین مذهبی با خاورمیانه‌ نیز ندارد. البته صرفا برای دامن‌زدن به اندیشه‌ورزی و طرح مسئله اینکه بنیادهای علم سیاست به ما می‌گویند، سیاست خارجی چین در دهه‌های آتی تولید ایدئولوژی هم خواهد کرد و آن، اشاعه نخبه‌گرایی و سپس قاعدتا سلطه است. غربی‌ها می‌گویند دموکراسی‌ها با هم نمی‌جنگند؛ چینی‌ها خواهند گفت نخبه‌گرایان با هم نمی‌جنگند. فلسفه تاریخ بشر هم در «کوتاه‌مدت» پذیرش نسبی این امر را دارد؛ زیرا روایت لیبرال- دموکراسی هم گلی بر سر ملت‌ها نزده و پلورالیسم و کوشش برای مهندسی اجتماعی- سیاسی با ابزار حقوق بشر در کشورهای مختلف از سوی غربی‌ها، صلح و ثبات آنها را به هم ریخته است. غربی‌ها در حالی که کمونیسم را به اتهام کوشش برای مهندسی‌کردن جامعه، مخالف آزادی دانسته و محکوم می‌کردند، اکنون خود دنبال مهندسی به‌اصطلاح حقوق‌بشری در سایر کشورها هستند و صلح و ثبات کشورها را از درون مضمحل می‌کنند.همان‌گونه که در نوشته‌های مختلف ذکر شده است، اگر ما نیز، به‌ویژه بعد از سقوط صدام، به‌جای توجه زیاد به عمق راهبردی ‌ و معمای امنیت، می‌توانستیم در کنار تدرج در عمق راهبردی، به‌طور متناسب و معتدل، یک «روایت» حقوق‌اساسی‌گرایانه‌تر، اقتصاد با‌رونق‌تر، ترکیب متناسب مکارم اخلاق‌ با سرمایه و رفاه، پارلمانتاریسم قوی‌تر، شوراگرایی قوی‌تر، جنبش نرم‌افزاری و کرسی‌های آزاداندیشی مد‌نظر رهبری معظم انقلاب (که لاجرم مستلزم استقلال نسبی نظام و نهاد دانش از نظام و نهاد سیاست- امنیت است) عرضه کنیم، اکنون قادر بودیم خاورمیانه درمانده را با هزینه کمتری به پرچم خود بیشتر و بهتر جذب کنیم. خاورمیانه تشنه چنین روایتی است. روشنفکران منطقه هزار سال در جست‌وجوی شورا‌گرایی و 200 سال در آرزوی پارلمان بوده‌اند (رجوع کنید به یادداشت‌های چگونه عمق راهبردی جمهوری اسلامی ایران را پایدار کنیم- رسالت تاریخی شیعیان در خاورمیانه).می‌خواهم بگویم روایت‌ها و ریل‌گذاری‌ها خیلی مهم هستند. تعریف و توفیق دستور کار سیاست خارجی ما، نیازمند مشارکت اجتماعی از یک سو و مناظره و «اجماع» جهان‌بینی‌های آکادمیک، سیاسی- دیپلماتیک و نظامی از سوی دیگر است. اجماع از معبر مناظره و توفیق و پایداری از معبر اجماع می‌گذرد. «اجماع»، یک اصل عقلانی بشری است؛ ربطی به غرب‌زدگی و شرق‌زدگی ندارد. هیچ سیاستی در بلندمدت بدون اجماع حداقلی توفیق نخواهد یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.