تئاتر و مسئله شر کرونایی
محمدحسن خدایی- منتقد تئاتر
بار دیگر انسان ساکن مدرنیته، در مواجهه با یک بیماری عالمگیر و البته ناشناخته و مرموز، به اجبار و از سر اضطراب و اضطرار، به تأمل در باب مسئله شر نشسته و در پی آشکارکردن ریشههای این مصیبت فراگیر است. گویی پاندمیکشدن ویروس نوپدید و بهمحاقرفتن اجتماع انسانی، معنای زندگی را بحرانی کرده و حرکت تاریخ را شتابی گسترده بخشیده؛ دورانی مبتنیبر فاصله اجتماعی و قرنطینه. از منظر اقتصاد سیاسی و مناسبات مادی تولید سرمایهداری، صدها هزار کارگر یقهسفید با توصیه یا دستور، خانهنشین شده و از طریق امکانات تکنولوژیک، به دورکاری مشغول هستند. تنها چند هفته از شیوع بیماری گذشته بود، اما نظارت و مراقبت دولتها آنچنان ابعاد هراسآوری به خود گرفته که حتی اعتراض فیلسوفی مانند آگامبن را موجب شده. نکته مهم ماجرا همراهی شرکتهای بینالمللی تلفن همراه با این تغییرات گسترده است. این شرکتها امکان دادهاند که کنترل بیشتری بر زندگی خصوصی افراد اعمال کنند. درمقابل در مواجهه با این وضعیت شاهد سکوت و رضایت نسبی انسانهای هراسناک و بیپناه از بیماری همهگیر هستیم. دیگر حتی اعتراضی هم از نهادهای تنظیمکننده رقابت مابین شرکتها مشاهده نمیشود و نظارت و کنترل هرچه بیشتر، به امری لازم و طبیعی تبدیل شده است. انسان آنلاین همان عنوانی است که واقعیت غیرقابل انکار دوران کنونی را برملا میکند. انسانهایی که مقابل رایانههای شخصی مینشینند تا نظارت کنند و نظارت شوند. اتصال همیشگی به دیگران از طریق شبکه جهانی اینترنت، توهم باهمبودن را برای انسان قرنطینه مهیا کرده است.
اما در این زمانه، چه میتوان کرد؟ عاملیت انسانی چگونه امکان تغییرات مثبت را ممکن میکند؟ وضعیت اما بغرنج است و پر از ابهام. «جان ناتن» در توصیف زمان حاضر به درخشانی در گاردین توضیح میدهد که «رانندگی روی جاده یخزده استعاره سودمندی است برای آنچه در زندگی عادی جدید پیشرو خواهیم داشت. بدترین کاری که میتوان انجام داد ترمزگرفتن شدید و ناگهانی است، چون کاملا کنترل اوضاع را از دست خواهیم داد. درعوض، باید پایتان را اندکی روی پدال ترمز فشار دهید، بعد پایتان را بردارید و آنقدر این فرایند را تکرار کنید تا به آسفالت زبر و خشن برگردید. آینده نزدیک ما چنین چیزی خواهد بود: ترکیبی از چیزی که برخی بهتازگی آن را «چکش و رقص» مینامند، چکش قرنطینه و محدودیتهای پیدرپی و پس از آن رقصهای دیجیتالی که در آن از نظارت و تست برای یافتن و کنترل شیوع بیماری استفاده میکنیم. ما نه به سوی یک دنیای قشنگ نو، که به سمت جهانی محتاط و محافظهکار با هالهای جرج اورولی رهسپاریم. نمیدانم آلدوس هاکسلی اگر بود، چه تفسیری از این وضعیت داشت».
از قضا در همین دوران نظارت و کنترل است که میتوان از نسبت تئاتر با مفهوم شر در دوران بیماری عالمگیر پرسید؛ شری که خودآیینبودن مدرنیته را مورد تشکیک قرار داده و پدیدارشدن «شرور»های تازه را در دوری مدرنیته از قلمرو خویش میداند و سکولاریزاسیون را مقدمهای بر برآمدن شر طبیعی و غیرطبیعی میداند. تاریخ تئاتر را میتوان تاریخ مواجهه انسان با نیروهای شر دانست. تئاتر به ما نشان داده که انسان توان «نه» گفتن به شرورهای عالم را دارد و آزادی خویش را در نوعی نیروی نفی و انکار به دست میآورد. همان روح نفیکننده که حد اعلای آن را در سوژه مدرن غربی میبینیم که داریوش شایگان آن را تحت عنوان «فاوست ابدی» فهم میکند. تئاتر اینروزهای ما میتواند بار دیگر، نیروی برسازنده نفی را به کار گرفته و با شرورهای دوران معاصر مصاف کند. تئاتری که مبتنیبر عاملیت است و خواست تغییر. یک سوبژکتیویته جمعی که تلاش دارد منطق جهان مصیبتزده کنونی را ادراک و ساختاری تازه و عادلانه بنا کند. این همان تئاتر طاعونی کسی مانند آنتوان آرتو است که از زیباشناسی ملالآور تئاتر بورژوایی عبور کرده و واجد طاعون و نفی است؛ تئاتری که نفی و آریگویی توأمان را
به کار گرفته و مانند شخصیتهای بهانتهارسیده بکت، ملال را پس میزد و با حسی از طنز، مقاومت ميكند و ادامه میدهد.
گریزی از تأمل در باب مفهوم شر در دوران مدرن و پسامدرن نخواهد بود. نهاد اجتماعی تئاتر نشان داده که میتواند تخیل بشری را وسعت بخشیده و تابآوری انسان بیپناه کنونی را فزونی بخشد. بنابراین یکی از ضرورتهای پیشروی تئاتر، مداقه در باب مفهوم شر در دوران مدرنیته متأخر است؛ شری که از مداخله ویرانگر انسان آزمند در طبیعت سر برآورده و آزادی و اجتماع انسانی ما را هدف گرفته. پس گریزی از این مصاف نخواهد بود اگر که انسان اینچنین به تخریب خود و طبیعت نشسته باشد.
بار دیگر انسان ساکن مدرنیته، در مواجهه با یک بیماری عالمگیر و البته ناشناخته و مرموز، به اجبار و از سر اضطراب و اضطرار، به تأمل در باب مسئله شر نشسته و در پی آشکارکردن ریشههای این مصیبت فراگیر است. گویی پاندمیکشدن ویروس نوپدید و بهمحاقرفتن اجتماع انسانی، معنای زندگی را بحرانی کرده و حرکت تاریخ را شتابی گسترده بخشیده؛ دورانی مبتنیبر فاصله اجتماعی و قرنطینه. از منظر اقتصاد سیاسی و مناسبات مادی تولید سرمایهداری، صدها هزار کارگر یقهسفید با توصیه یا دستور، خانهنشین شده و از طریق امکانات تکنولوژیک، به دورکاری مشغول هستند. تنها چند هفته از شیوع بیماری گذشته بود، اما نظارت و مراقبت دولتها آنچنان ابعاد هراسآوری به خود گرفته که حتی اعتراض فیلسوفی مانند آگامبن را موجب شده. نکته مهم ماجرا همراهی شرکتهای بینالمللی تلفن همراه با این تغییرات گسترده است. این شرکتها امکان دادهاند که کنترل بیشتری بر زندگی خصوصی افراد اعمال کنند. درمقابل در مواجهه با این وضعیت شاهد سکوت و رضایت نسبی انسانهای هراسناک و بیپناه از بیماری همهگیر هستیم. دیگر حتی اعتراضی هم از نهادهای تنظیمکننده رقابت مابین شرکتها مشاهده نمیشود و نظارت و کنترل هرچه بیشتر، به امری لازم و طبیعی تبدیل شده است. انسان آنلاین همان عنوانی است که واقعیت غیرقابل انکار دوران کنونی را برملا میکند. انسانهایی که مقابل رایانههای شخصی مینشینند تا نظارت کنند و نظارت شوند. اتصال همیشگی به دیگران از طریق شبکه جهانی اینترنت، توهم باهمبودن را برای انسان قرنطینه مهیا کرده است.
اما در این زمانه، چه میتوان کرد؟ عاملیت انسانی چگونه امکان تغییرات مثبت را ممکن میکند؟ وضعیت اما بغرنج است و پر از ابهام. «جان ناتن» در توصیف زمان حاضر به درخشانی در گاردین توضیح میدهد که «رانندگی روی جاده یخزده استعاره سودمندی است برای آنچه در زندگی عادی جدید پیشرو خواهیم داشت. بدترین کاری که میتوان انجام داد ترمزگرفتن شدید و ناگهانی است، چون کاملا کنترل اوضاع را از دست خواهیم داد. درعوض، باید پایتان را اندکی روی پدال ترمز فشار دهید، بعد پایتان را بردارید و آنقدر این فرایند را تکرار کنید تا به آسفالت زبر و خشن برگردید. آینده نزدیک ما چنین چیزی خواهد بود: ترکیبی از چیزی که برخی بهتازگی آن را «چکش و رقص» مینامند، چکش قرنطینه و محدودیتهای پیدرپی و پس از آن رقصهای دیجیتالی که در آن از نظارت و تست برای یافتن و کنترل شیوع بیماری استفاده میکنیم. ما نه به سوی یک دنیای قشنگ نو، که به سمت جهانی محتاط و محافظهکار با هالهای جرج اورولی رهسپاریم. نمیدانم آلدوس هاکسلی اگر بود، چه تفسیری از این وضعیت داشت».
از قضا در همین دوران نظارت و کنترل است که میتوان از نسبت تئاتر با مفهوم شر در دوران بیماری عالمگیر پرسید؛ شری که خودآیینبودن مدرنیته را مورد تشکیک قرار داده و پدیدارشدن «شرور»های تازه را در دوری مدرنیته از قلمرو خویش میداند و سکولاریزاسیون را مقدمهای بر برآمدن شر طبیعی و غیرطبیعی میداند. تاریخ تئاتر را میتوان تاریخ مواجهه انسان با نیروهای شر دانست. تئاتر به ما نشان داده که انسان توان «نه» گفتن به شرورهای عالم را دارد و آزادی خویش را در نوعی نیروی نفی و انکار به دست میآورد. همان روح نفیکننده که حد اعلای آن را در سوژه مدرن غربی میبینیم که داریوش شایگان آن را تحت عنوان «فاوست ابدی» فهم میکند. تئاتر اینروزهای ما میتواند بار دیگر، نیروی برسازنده نفی را به کار گرفته و با شرورهای دوران معاصر مصاف کند. تئاتری که مبتنیبر عاملیت است و خواست تغییر. یک سوبژکتیویته جمعی که تلاش دارد منطق جهان مصیبتزده کنونی را ادراک و ساختاری تازه و عادلانه بنا کند. این همان تئاتر طاعونی کسی مانند آنتوان آرتو است که از زیباشناسی ملالآور تئاتر بورژوایی عبور کرده و واجد طاعون و نفی است؛ تئاتری که نفی و آریگویی توأمان را
به کار گرفته و مانند شخصیتهای بهانتهارسیده بکت، ملال را پس میزد و با حسی از طنز، مقاومت ميكند و ادامه میدهد.
گریزی از تأمل در باب مفهوم شر در دوران مدرن و پسامدرن نخواهد بود. نهاد اجتماعی تئاتر نشان داده که میتواند تخیل بشری را وسعت بخشیده و تابآوری انسان بیپناه کنونی را فزونی بخشد. بنابراین یکی از ضرورتهای پیشروی تئاتر، مداقه در باب مفهوم شر در دوران مدرنیته متأخر است؛ شری که از مداخله ویرانگر انسان آزمند در طبیعت سر برآورده و آزادی و اجتماع انسانی ما را هدف گرفته. پس گریزی از این مصاف نخواهد بود اگر که انسان اینچنین به تخریب خود و طبیعت نشسته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.