|

زخم فقر و زخم چاه‌خوابی

سیدحسن موسوی‌چلک. رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران

هریک از ما در طول روز اخبار زیادی می‌شنویم یا می‌خوانیم. به برخی از اخبار به‌نوعی عادت کرده‌ایم و برایمان خیلی تازگی ندارد، ولی شنیدن برخی دیگر تعجب ما را برمی‌انگیزد؛ ازجمله این اخبار می‌توان به گزارشی اشاره کرد که چند روز قبل ازسوی خبرنگار روزنامه همشهری منتشر شد و آن هم خبر مربوط به چاه‌خواب‌ها در اطراف میدان شوش تهران بود که عده‌ای از مردم زیرزمین داخل چاه و قنات‌مانند، خانه داشتند و زندگی می‌کردند. به‌عنوان یک مددکار اجتماعی شنیدن اخباری از فقر و تنگدستی برایم تازگی ندارد و به‌‌دلیل شغلم سال‌های سال در این منطقه رفت‌وآمد دارم و با موضوعات متعدد و پیچیده مردم این منطقه آشنا هستم. خاطرم هست سال 1378 پایگاه (موقت) خدمات اجتماعی در کتابخانه خواجوی‌کرمانی فعال شد و بعد‌ها در سال 1381 با حضور رئیس وقت و معاون امور اجتماعی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و نمایندگان دستگاه‌های مختلف مجدد این کار (بعد از حدود یک سال تعطیلی) منسجم‌تر فعالیت خود را آغاز کرد. با تأملی بر آنچه بارها مشاهده کرده و گزارش داده‌ام و یافته‌های دیگر کارشناسان و گزارش‌های خبرنگاران و... آنچه مشخص است اینکه مردم به انتخاب خود به زندگی این‌چنینی از قبیل «چاه‌خوابی» روی نیاوردند، بلکه مهم‌ترین عامل اساسی «فقر» است. اینجا این سؤال مطرح می‌شود که کشوری با این همه سرمایه غنی چرا باید شاهد زندگی این‌چنینی مردمش باشد؟ گرچه معتقدم فقر زندگی خیلی از مردم را تحت تأثیر شدید قرار داده است و نمی‌توان تأثیرات منفی فقر را در خانواده و جامعه منکر شد. وقتی کتاب «علی(ع) صدای عدالت انسانیت» از نویسنده مسیحی بنام، جرج سجعان جرداق را مطالعه می‌کردم، درباره فقر نکات جالبی از فرمایش‌های امام علی(ع) نوشته بود. حال که این شرایط را می‌بینم می‌خواهم به بهانه این خبر به برخی از آن نکات اشاره داشته باشم. در کتاب علوم و حقوق‌بشر چنین نوشته است: «وجهه همت او رسیدگی به درماندگان و ستمدیدگان و فقرا بود تا داد آنان را از استثمارکنندگان بستاند و زندگی آرام و راحت به آنان ببخشد. او در سر آن نبود تا سیر بخورد و خوش بپوشد و راحت بخوابد، در‌حالی‌که روی زمین فقرا و بینوایانی باشند که حتی امید به قرص نانی نداشته باشند و بیان او چه بزرگ است: «آیا من خود را قانع کنم که به من امیرالمؤمنین بگویند، ولی در سختی‌های زندگی با آنان (مردم و فقرا) دمساز نباشم؟». امام علی(ع) معتقد بود که «راستی را اگرچه به تو زیان رساند، بر دروغ، اگرچه به سود تو باشد، مقدم دار. به مصیبت دیگران شادی نکن و با مردم به نرمی و محبت، دوستی کن. کرم و بخشش از اخلاق و مبین جوانمردی او بود. از هیچ مخلوقی کینه به دل نداشت». او معتقد است: «آنکه محتاج قرص نانی است چگونه می‌تواند فاضل باشد؟» نان برای همه وسیله صلح و آرامش است، عامل استقرار نظم و وسیله‌‌ای است که انسان را آماده تفکر و احساس می‌کند و همبستگی او را با مردم براساس صحیح استوار می‌کند. آن کس که آتش گرسنگی درونش را عذاب می‌دهد و خون زندگی را در رگ و پوستش می‌خشکاند و نور ایمان را در دلش خاموش می‌کند، دوستی را به کینه‌‌ای عمیق و آرامش خاطر و پاکی روح را به بدبینی و بغض و عداوت وحشتناک بدل می‌کند، نمی‌تواند فردی مطمئن به زیبایی‌های زندگی و مؤمن به عدالت دیگران و راهنمای برادر خود و دوست‌دار مردمان باشد. خدمت به انسان، رفع نیازمندی و در‌هم‌کوبیدن ظلم اساس سیاست حضرت علی(ع) بود. یک‌بار پیامبر اکرم(ص) به او نگریست و فرمود: «ای علی، خداوند تو را به نیکوترین پیرایه خود آراسته است: مهر بیچارگان و دردمندان را در دل تو نهاده و تو را از اینکه آنان پیرو تو باشند، خشنود گردانیده و آنها نیز از اینکه تو پیشوای ایشان باشی، راضی و خوشحال هستند». به راستی که ما از پیروان پیشوایان دینی هستیم که هریک از آنان برای ترویج و تحقق عدالت اجتماعی تلاش کردند. حال این سؤال مطرح می‌شود که وجود چنین انسان‌هایی که مجبورند برای حفظ خود از گرما و سرما در قنات‌ها، چاه‌ها و گورها بخوابند و در بدترین شرایط زندگی کنند، چقدر با تحقق عدالت اجتماعی تناسب دارد؟ افزایش تعداد افراد تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی و سایر نهادهای حمایتی خود گویای حال و روز فقر در جامعه است. معتقدم در کشوری با این همه امکانات این نوع زندگی حق مردم نیست و همه اعم از مسئولان و مردم با کمک هم باید تلاش کنیم تا با اتخاذ تدابیر مناسب از این شرایط خارج شویم.
هریک از ما در طول روز اخبار زیادی می‌شنویم یا می‌خوانیم. به برخی از اخبار به‌نوعی عادت کرده‌ایم و برایمان خیلی تازگی ندارد، ولی شنیدن برخی دیگر تعجب ما را برمی‌انگیزد؛ ازجمله این اخبار می‌توان به گزارشی اشاره کرد که چند روز قبل ازسوی خبرنگار روزنامه همشهری منتشر شد و آن هم خبر مربوط به چاه‌خواب‌ها در اطراف میدان شوش تهران بود که عده‌ای از مردم زیرزمین داخل چاه و قنات‌مانند، خانه داشتند و زندگی می‌کردند. به‌عنوان یک مددکار اجتماعی شنیدن اخباری از فقر و تنگدستی برایم تازگی ندارد و به‌‌دلیل شغلم سال‌های سال در این منطقه رفت‌وآمد دارم و با موضوعات متعدد و پیچیده مردم این منطقه آشنا هستم. خاطرم هست سال 1378 پایگاه (موقت) خدمات اجتماعی در کتابخانه خواجوی‌کرمانی فعال شد و بعد‌ها در سال 1381 با حضور رئیس وقت و معاون امور اجتماعی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و نمایندگان دستگاه‌های مختلف مجدد این کار (بعد از حدود یک سال تعطیلی) منسجم‌تر فعالیت خود را آغاز کرد. با تأملی بر آنچه بارها مشاهده کرده و گزارش داده‌ام و یافته‌های دیگر کارشناسان و گزارش‌های خبرنگاران و... آنچه مشخص است اینکه مردم به انتخاب خود به زندگی این‌چنینی از قبیل «چاه‌خوابی» روی نیاوردند، بلکه مهم‌ترین عامل اساسی «فقر» است. اینجا این سؤال مطرح می‌شود که کشوری با این همه سرمایه غنی چرا باید شاهد زندگی این‌چنینی مردمش باشد؟ گرچه معتقدم فقر زندگی خیلی از مردم را تحت تأثیر شدید قرار داده است و نمی‌توان تأثیرات منفی فقر را در خانواده و جامعه منکر شد. وقتی کتاب «علی(ع) صدای عدالت انسانیت» از نویسنده مسیحی بنام، جرج سجعان جرداق را مطالعه می‌کردم، درباره فقر نکات جالبی از فرمایش‌های امام علی(ع) نوشته بود. حال که این شرایط را می‌بینم می‌خواهم به بهانه این خبر به برخی از آن نکات اشاره داشته باشم. در کتاب علوم و حقوق‌بشر چنین نوشته است: «وجهه همت او رسیدگی به درماندگان و ستمدیدگان و فقرا بود تا داد آنان را از استثمارکنندگان بستاند و زندگی آرام و راحت به آنان ببخشد. او در سر آن نبود تا سیر بخورد و خوش بپوشد و راحت بخوابد، در‌حالی‌که روی زمین فقرا و بینوایانی باشند که حتی امید به قرص نانی نداشته باشند و بیان او چه بزرگ است: «آیا من خود را قانع کنم که به من امیرالمؤمنین بگویند، ولی در سختی‌های زندگی با آنان (مردم و فقرا) دمساز نباشم؟». امام علی(ع) معتقد بود که «راستی را اگرچه به تو زیان رساند، بر دروغ، اگرچه به سود تو باشد، مقدم دار. به مصیبت دیگران شادی نکن و با مردم به نرمی و محبت، دوستی کن. کرم و بخشش از اخلاق و مبین جوانمردی او بود. از هیچ مخلوقی کینه به دل نداشت». او معتقد است: «آنکه محتاج قرص نانی است چگونه می‌تواند فاضل باشد؟» نان برای همه وسیله صلح و آرامش است، عامل استقرار نظم و وسیله‌‌ای است که انسان را آماده تفکر و احساس می‌کند و همبستگی او را با مردم براساس صحیح استوار می‌کند. آن کس که آتش گرسنگی درونش را عذاب می‌دهد و خون زندگی را در رگ و پوستش می‌خشکاند و نور ایمان را در دلش خاموش می‌کند، دوستی را به کینه‌‌ای عمیق و آرامش خاطر و پاکی روح را به بدبینی و بغض و عداوت وحشتناک بدل می‌کند، نمی‌تواند فردی مطمئن به زیبایی‌های زندگی و مؤمن به عدالت دیگران و راهنمای برادر خود و دوست‌دار مردمان باشد. خدمت به انسان، رفع نیازمندی و در‌هم‌کوبیدن ظلم اساس سیاست حضرت علی(ع) بود. یک‌بار پیامبر اکرم(ص) به او نگریست و فرمود: «ای علی، خداوند تو را به نیکوترین پیرایه خود آراسته است: مهر بیچارگان و دردمندان را در دل تو نهاده و تو را از اینکه آنان پیرو تو باشند، خشنود گردانیده و آنها نیز از اینکه تو پیشوای ایشان باشی، راضی و خوشحال هستند». به راستی که ما از پیروان پیشوایان دینی هستیم که هریک از آنان برای ترویج و تحقق عدالت اجتماعی تلاش کردند. حال این سؤال مطرح می‌شود که وجود چنین انسان‌هایی که مجبورند برای حفظ خود از گرما و سرما در قنات‌ها، چاه‌ها و گورها بخوابند و در بدترین شرایط زندگی کنند، چقدر با تحقق عدالت اجتماعی تناسب دارد؟ افزایش تعداد افراد تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی و سایر نهادهای حمایتی خود گویای حال و روز فقر در جامعه است. معتقدم در کشوری با این همه امکانات این نوع زندگی حق مردم نیست و همه اعم از مسئولان و مردم با کمک هم باید تلاش کنیم تا با اتخاذ تدابیر مناسب از این شرایط خارج شویم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.