|

کاربرد استعاره جنگ در رويارويي با بحراني همه‌گير

عبدالرحمن نجل‌رحيم. مغزپژوه

اين روزها، حکومت‌هاي سرمايه‌داري از ريز و درشت، براي فروش ايدئولوژي حاکم با رنگ و لعاب علمي، به مردم گيج‌مانده در ميان بمباران اطلاعات متناقض، فرمان جنگ با دشمني نامريي به نام ويروس کرونا (کوويد ۱۹) صادر مي‌کنند. به نظر ريچارد ليونتين، دانشمند زيست‌شناس آمريکايي، اين قانون نانوشته علم تقليل‌گراي ساخته و پرداخته حاکميت سرمايه است که هميشه «علت» را از «معلول»، مستقل و بيگانه نگه مي‌دارد، تا عليتي خطي و يک‌طرفه و قابل پذيرش تحميلي از جانب طبيعت يا اجتماع، بر سرنوشت انسان را طبيعي جلوه دهد و در اين رابطه البته هميشه سوژه (عامل شناسا) و ابژه (مورد شناسا) جدا و از پيش معلوم باقي مي‌مانند و در اين ميان انسان اسير جبري تحميلي است. شايد به همين علت است که ويروسي جداشده از دامن طبيعت، مانند کوويد ۱۹ مي‌تواند عامل شروع جنگي تمام‌عيار عليه انسان تلقي شود و در فرمولي ساده و قابل فهم، اجتناب‌ناپذيري آن بر همگان قبولانده شود.
آيا اين همه استفاده از استعاره جنگ عليه دشمن نامرئي برخاسته از طبيعت، گشايشي در مشكلات پيش‌روي ايجاد مي‌کند؟ اگر اين استعاره را قبول کنيم، بديهي است که جبهه جنگ يعني مؤسسات بهداشتي‌ـ درماني به علت نداشتن خاصيت سوددهي کالايي و به غايت فروننشاندن عطش انتفاع حريصانه بازار، مجهز به امکانات لازم براي اين رويارويي غافلگيرکننده دشمن نباشند. در اين شرايط بعيد نيست که در جبهه‌ها، يعني مؤسسات خدمات بهداشتي و درماني، نيروي انساني کافي، وسايل ساده تا پيچيده مانند ماسک، دستکش، وسايل حفاظتي، اکسيژن، دستگاه تنفسي و تخت مراقبت ويژه براي آسيب‌ديدگان پرشمار، پيش‌بيني نشده باشد. اگر در اين جنگ، سلاح مناسب براي مقابله با دشمن وجود نداشته باشد: يعني امكانات ايمن‌سازي شناخته‌شده‌اي پيش‌بيني نشده باشد، دارويي با اثربخشي مطمئن وجود نداشته باشد و رفتار دشمن و درجه درگيري دشمن با دستگاه ايمني انسان‌هاي مبتلا قابل پيش‌بيني نباشد و حتي ندانيم که چرا دشمن در حمله خود با بعضي‌ها مهربانانه‌تر رفتار مي‌کند و گاه آزاري مختصر هم نمي‌رساند، اما در عوض، براي عده‌اي زهردار و کشنده مي‌شود؛ اگر ابتدا فکر مي‌کرديم که افراد سالمند و با زمينه‌هاي بيماري خاص قربانيان اصلي اين جنگ هستند، اما بعدها فهميديم که بايد عوامل ناشناخته ديگري نيز در کار باشند. اگر ابتدا فکر مي‌کرديم دشمن فقير و غني، فرودست و فرادست نمي‌شناسد، بعدها ديديم که بيشترين قرباني‌هاي اين بحران جهاني، افرادي با شرايط سخت زندگي هستند که اغلب در مناطق پرجمعيت، اقليت‌نشين، فقير و با سوءتغذيه، آموزش‌نديده، گرفتار تبعيض‌ها و بي‌عدالتي‌هاي طبقاتي قومي، نژادي، جنسيتي يا در خانه‌هاي سالمندان با امکانات نازل هستند. در اين بحبوحه بيچارگي و انتقال احساس جنگ‌زدگي به افراد جامعه، گويا قرنطينه، حبس خانگي، فاصله‌گذاري اجتماعي، رواج ماسک‌زني اجباري به بهانه خيرخواهي جمعي، تعطيل‌کردن مکان‌هاي عمومي از جمله مدارس، مؤسسات توليدي ريز و درشت و هر نوع اجتماعات در بيرون از خانه، همراه با خيل افزايش لشکر بي‌کاران، ورشکستگي کاسبان خرد، موجب اختلال در چرخ توليد مي‌شود. به اين ترتيب موضوعي ظاهرا بهداشتي منفک از مسائل ديگر اجتماعي، به معضل بزرگ امنيتي، سياسي، اقتصادي همه‌جانبه تبديل مي‌شود. البته در اين ميان بي‌عدالتي اجتماعي همراه با فساد گسترده، چهره کريه خود را بيشتر مي‌نماياند. همه اينها نشان مي‌دهد ما انسان‌ها علم کافي براي پيش‌بيني و رويارويي با بحران سلامتي عمومي را نداريم و به‌همين‌دليل اسمش را جنگ با دشمني نامرئي گذاشته‌ايم. علم تقليل‌گراي موجود که علوم طبيعي را از علوم اجتماعي جدا و دو شقه مي‌کند و علوم طبيعي را بي‌ارتباط با علوم اجتماعي، در چنبر علت و معلولي خطي يکسويه و خنثي نگه مي‌دارد، هيچ‌وقت نخواهد توانست ما را به حقيقت علمي نزديک کند و گستره پيش‌بيني ما را افزايش دهد. بديهي است که ما هنوز رابطه دوجانبه، اثرگذاري دوسويه و جابه‌جايي علت و معلولي در نظام پوياي زيست‌شناختي بدن خود در پيوند با محيط اجتماعي و فرهنگي را نمي‌توانيم تبیین کنيم. به همين علت است که هنوز بهداشت جسماني را از بهداشت رواني، جدا و مستقل بررسي مي‌کنيم. هنوز در عمل و تجربه زندگي، با وجود شواهد علمي کافي، قبول نداريم که مغز ما درعين‌حال که عضوي بيولوژيکي در بدن ماست مي‌تواند کارکردي رواني، اجتماعي و فرهنگي داشته باشد. ما نمي‌توانيم تصور کنيم که چگونه مغز ما در يک همه‌گيري عفوني، دستگاه ايمني بدن ما را تحت تأثير همه مسائل و معضلات اجتماعي و فرهنگي و تاريخي و طبقاتي ناشي از اين درگيري ويروسي قرار مي‌دهد؛ برای مثال در اين تجربه تاريخي همه‌گيري، از طريق مدارک تصويري دانسته‌ايم که اختلال در دستگاه ايمني بدن مي‌تواند از طريق سازوکار ايمني، فعاليت سالم مغزى ما را مختل کند و به آن آسيب بزند. همان‌طور هم فهميده‌ايم که يکي از علل مرگ‌ومير در بيماري کرونا، هجوم سيتوکين‌ها يعني سلول‌هاي مهاجم و التهاب‌زاي بدن عليه عامل عفوني هستند، نه هجوم پرتعداد خود ويروس‌ها. به عبارت ديگر، مرگ افراد مبتلا به اين ويروس، بيشتر ناشی از آشوب و دستپاچگي و ندانم‌کاري در سيستم ايمني بدن انسان است. شايد به‌همين‌دليل باشد که بیشتر افرادي که در معرض ويروس قرار مي‌گيرند، با علائم شديد تنفسي و احيانا مرگ روبه‌رو نمي‌شوند؛ بنابراين داستان درباره آسيب‌رساني ويروس کرونا به انسان بسيار پيچيده‌تر از آن است که به يک رابطه علت و معلولي ساده دل‌خوش باشيم و آن را علم تلقى کنيم. پژوهشي که در شماره مارس ۲۰۱۶ «گزارشات علمي» از سوی گروهي از دانشگاه ماکس پلانک منتشر شده، نشان مي‌دهد که عوارض کم اکسيژني مغزي ناشي از سراسيمگي حاد مي‌تواند موجب افزايش سيتوکين‌ها (سلول‌هاي التهابي بدن) شود. اين آغاز راه است. ما بايد بدانيم که چگونه استرس‌ها و اضطراب‌های ناشي از حوادث اجتماعي، اقتصادي، نژادي، قومي، جنسيتي و... به‌ويژه در شرايط حبس بهداشتي و سياسي کنوني، مي‌تواند از طريق فعاليت مغزي بر ترشحات هورموني و کنش‌هاي ايمني از جمله فعاليت سيتوکين‌ها يعني سلول‌هاي التهاب‌زاي سيستم ايمني بدن تأثير بگذارد و سرنوشت زيستي ما را تغيير دهد. با درنظرگرفتن معادلات پيچيده علمي در تمامي سطوح نظام پوياي حيات است که مي‌توان فاصله و شکاف پژوهش‌هاي زيست‌شناختي از جامعه‌شناختي را برداشت و بدن انسان، از جمله مغز را در تعامل دوجانبه با جامعه قرار داد. ما بايد نقش فاعليت و عامليت يا سوژه‌بودن تاريخي خود را از طريق علمي پويا و همه‌جانبه‌نگر پيدا کنيم و آينده خود را روشن‌تر ترسيم کنيم.
اين روزها، حکومت‌هاي سرمايه‌داري از ريز و درشت، براي فروش ايدئولوژي حاکم با رنگ و لعاب علمي، به مردم گيج‌مانده در ميان بمباران اطلاعات متناقض، فرمان جنگ با دشمني نامريي به نام ويروس کرونا (کوويد ۱۹) صادر مي‌کنند. به نظر ريچارد ليونتين، دانشمند زيست‌شناس آمريکايي، اين قانون نانوشته علم تقليل‌گراي ساخته و پرداخته حاکميت سرمايه است که هميشه «علت» را از «معلول»، مستقل و بيگانه نگه مي‌دارد، تا عليتي خطي و يک‌طرفه و قابل پذيرش تحميلي از جانب طبيعت يا اجتماع، بر سرنوشت انسان را طبيعي جلوه دهد و در اين رابطه البته هميشه سوژه (عامل شناسا) و ابژه (مورد شناسا) جدا و از پيش معلوم باقي مي‌مانند و در اين ميان انسان اسير جبري تحميلي است. شايد به همين علت است که ويروسي جداشده از دامن طبيعت، مانند کوويد ۱۹ مي‌تواند عامل شروع جنگي تمام‌عيار عليه انسان تلقي شود و در فرمولي ساده و قابل فهم، اجتناب‌ناپذيري آن بر همگان قبولانده شود.
آيا اين همه استفاده از استعاره جنگ عليه دشمن نامرئي برخاسته از طبيعت، گشايشي در مشكلات پيش‌روي ايجاد مي‌کند؟ اگر اين استعاره را قبول کنيم، بديهي است که جبهه جنگ يعني مؤسسات بهداشتي‌ـ درماني به علت نداشتن خاصيت سوددهي کالايي و به غايت فروننشاندن عطش انتفاع حريصانه بازار، مجهز به امکانات لازم براي اين رويارويي غافلگيرکننده دشمن نباشند. در اين شرايط بعيد نيست که در جبهه‌ها، يعني مؤسسات خدمات بهداشتي و درماني، نيروي انساني کافي، وسايل ساده تا پيچيده مانند ماسک، دستکش، وسايل حفاظتي، اکسيژن، دستگاه تنفسي و تخت مراقبت ويژه براي آسيب‌ديدگان پرشمار، پيش‌بيني نشده باشد. اگر در اين جنگ، سلاح مناسب براي مقابله با دشمن وجود نداشته باشد: يعني امكانات ايمن‌سازي شناخته‌شده‌اي پيش‌بيني نشده باشد، دارويي با اثربخشي مطمئن وجود نداشته باشد و رفتار دشمن و درجه درگيري دشمن با دستگاه ايمني انسان‌هاي مبتلا قابل پيش‌بيني نباشد و حتي ندانيم که چرا دشمن در حمله خود با بعضي‌ها مهربانانه‌تر رفتار مي‌کند و گاه آزاري مختصر هم نمي‌رساند، اما در عوض، براي عده‌اي زهردار و کشنده مي‌شود؛ اگر ابتدا فکر مي‌کرديم که افراد سالمند و با زمينه‌هاي بيماري خاص قربانيان اصلي اين جنگ هستند، اما بعدها فهميديم که بايد عوامل ناشناخته ديگري نيز در کار باشند. اگر ابتدا فکر مي‌کرديم دشمن فقير و غني، فرودست و فرادست نمي‌شناسد، بعدها ديديم که بيشترين قرباني‌هاي اين بحران جهاني، افرادي با شرايط سخت زندگي هستند که اغلب در مناطق پرجمعيت، اقليت‌نشين، فقير و با سوءتغذيه، آموزش‌نديده، گرفتار تبعيض‌ها و بي‌عدالتي‌هاي طبقاتي قومي، نژادي، جنسيتي يا در خانه‌هاي سالمندان با امکانات نازل هستند. در اين بحبوحه بيچارگي و انتقال احساس جنگ‌زدگي به افراد جامعه، گويا قرنطينه، حبس خانگي، فاصله‌گذاري اجتماعي، رواج ماسک‌زني اجباري به بهانه خيرخواهي جمعي، تعطيل‌کردن مکان‌هاي عمومي از جمله مدارس، مؤسسات توليدي ريز و درشت و هر نوع اجتماعات در بيرون از خانه، همراه با خيل افزايش لشکر بي‌کاران، ورشکستگي کاسبان خرد، موجب اختلال در چرخ توليد مي‌شود. به اين ترتيب موضوعي ظاهرا بهداشتي منفک از مسائل ديگر اجتماعي، به معضل بزرگ امنيتي، سياسي، اقتصادي همه‌جانبه تبديل مي‌شود. البته در اين ميان بي‌عدالتي اجتماعي همراه با فساد گسترده، چهره کريه خود را بيشتر مي‌نماياند. همه اينها نشان مي‌دهد ما انسان‌ها علم کافي براي پيش‌بيني و رويارويي با بحران سلامتي عمومي را نداريم و به‌همين‌دليل اسمش را جنگ با دشمني نامرئي گذاشته‌ايم. علم تقليل‌گراي موجود که علوم طبيعي را از علوم اجتماعي جدا و دو شقه مي‌کند و علوم طبيعي را بي‌ارتباط با علوم اجتماعي، در چنبر علت و معلولي خطي يکسويه و خنثي نگه مي‌دارد، هيچ‌وقت نخواهد توانست ما را به حقيقت علمي نزديک کند و گستره پيش‌بيني ما را افزايش دهد. بديهي است که ما هنوز رابطه دوجانبه، اثرگذاري دوسويه و جابه‌جايي علت و معلولي در نظام پوياي زيست‌شناختي بدن خود در پيوند با محيط اجتماعي و فرهنگي را نمي‌توانيم تبیین کنيم. به همين علت است که هنوز بهداشت جسماني را از بهداشت رواني، جدا و مستقل بررسي مي‌کنيم. هنوز در عمل و تجربه زندگي، با وجود شواهد علمي کافي، قبول نداريم که مغز ما درعين‌حال که عضوي بيولوژيکي در بدن ماست مي‌تواند کارکردي رواني، اجتماعي و فرهنگي داشته باشد. ما نمي‌توانيم تصور کنيم که چگونه مغز ما در يک همه‌گيري عفوني، دستگاه ايمني بدن ما را تحت تأثير همه مسائل و معضلات اجتماعي و فرهنگي و تاريخي و طبقاتي ناشي از اين درگيري ويروسي قرار مي‌دهد؛ برای مثال در اين تجربه تاريخي همه‌گيري، از طريق مدارک تصويري دانسته‌ايم که اختلال در دستگاه ايمني بدن مي‌تواند از طريق سازوکار ايمني، فعاليت سالم مغزى ما را مختل کند و به آن آسيب بزند. همان‌طور هم فهميده‌ايم که يکي از علل مرگ‌ومير در بيماري کرونا، هجوم سيتوکين‌ها يعني سلول‌هاي مهاجم و التهاب‌زاي بدن عليه عامل عفوني هستند، نه هجوم پرتعداد خود ويروس‌ها. به عبارت ديگر، مرگ افراد مبتلا به اين ويروس، بيشتر ناشی از آشوب و دستپاچگي و ندانم‌کاري در سيستم ايمني بدن انسان است. شايد به‌همين‌دليل باشد که بیشتر افرادي که در معرض ويروس قرار مي‌گيرند، با علائم شديد تنفسي و احيانا مرگ روبه‌رو نمي‌شوند؛ بنابراين داستان درباره آسيب‌رساني ويروس کرونا به انسان بسيار پيچيده‌تر از آن است که به يک رابطه علت و معلولي ساده دل‌خوش باشيم و آن را علم تلقى کنيم. پژوهشي که در شماره مارس ۲۰۱۶ «گزارشات علمي» از سوی گروهي از دانشگاه ماکس پلانک منتشر شده، نشان مي‌دهد که عوارض کم اکسيژني مغزي ناشي از سراسيمگي حاد مي‌تواند موجب افزايش سيتوکين‌ها (سلول‌هاي التهابي بدن) شود. اين آغاز راه است. ما بايد بدانيم که چگونه استرس‌ها و اضطراب‌های ناشي از حوادث اجتماعي، اقتصادي، نژادي، قومي، جنسيتي و... به‌ويژه در شرايط حبس بهداشتي و سياسي کنوني، مي‌تواند از طريق فعاليت مغزي بر ترشحات هورموني و کنش‌هاي ايمني از جمله فعاليت سيتوکين‌ها يعني سلول‌هاي التهاب‌زاي سيستم ايمني بدن تأثير بگذارد و سرنوشت زيستي ما را تغيير دهد. با درنظرگرفتن معادلات پيچيده علمي در تمامي سطوح نظام پوياي حيات است که مي‌توان فاصله و شکاف پژوهش‌هاي زيست‌شناختي از جامعه‌شناختي را برداشت و بدن انسان، از جمله مغز را در تعامل دوجانبه با جامعه قرار داد. ما بايد نقش فاعليت و عامليت يا سوژه‌بودن تاريخي خود را از طريق علمي پويا و همه‌جانبه‌نگر پيدا کنيم و آينده خود را روشن‌تر ترسيم کنيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.