|

15 - نظام نوآوري

هادي نيل‌فروشان. عضو هيئت‌علمي دانشگاه ‌ شهيد بهشتي

در تاريخ تحولات دانش مطالعات نوآوري در 60 سال گذشته، زايش برخي مفاهيم در فهم عمومي بشر از پديده‌اي به نام نوآوري به تعبيري يک جهش ايجاد کرده است. مفهوم نظام نوآوري از اين قبيل مفاهيم است. توضيح اول آن است که فهم بشر از نوآوري در اين سال‌ها همواره دستخوش تغيير و تحول بوده است. شايد درباره کتاب‌هاي مرجع و اصلي در اين حوزه بتوان روي سطر به سطر اين تعابير و مفاهيم دست گذاشت و نشان داد که چگونه فهم ما از جزء‌به‌جزء اين مفاهيم در گذر ساليان تحول يافته است؛ برای نمونه اوايل گمان مي‌شد که نوآوري يک فرايند خطي است، ولي بعدها بيشتر مشخص شد که لزوما خطي نيست و بين حلقه‌هاي مختلف آن، بازخورد وجود دارد. توضيح دوم اين است که يکي از مفاهيمي که در مسير تبيين و توضيح نوآوري و به‌ویژه مديريت آن مطرح شد و بسيار مورد تأكيد و پذيرش جامعه علمي قرار گرفت، اين بود که نوآوري در تنهايي و ايزوله‌بودن اتفاق نمي‌افتد. معناي اين مفهوم آن بود که هيچ بنگاهي در دنياي امروز همه شايستگي‌ها و قابليت‌هايي را که براي تحقيق و توسعه و تجاري‌سازي و بازاريابي و نفوذدادن فناوري يا نوآوري جديد لازم است، ندارد؛ در نتيجه اگر بنگاهي خيال کرده است که مي‌تواند يک ايده را از نقطه شکل‌گيري تا آخرين لحظه واردکردن و نفوذدادن در بازار به‌تنهايي به پيش ببرد و توفيق بيابد، خيال باطلي کرده است و نتيجه چنين تفکري جز اتلاف منابع و شکست‌هاي پياپي نخواهد بود. توضيح سوم آنکه ادامه تفکر مربوط به توضيح قبل، منتهي شد به اينکه ايده اوليه خلق مفهوم نظام نوآوري پيدا شد. به‌هرحال نظريه سيستم‌ها، نظريه‌اي شناخته‌شده در حوزه تحليل‌هاي اجتماعي بود و کاربست آن در ادبيات نوآوري به‌نوعي يک نوآوري و ابتکار محسوب مي‌شد. در اين استعاره نوآوري به يک نظام يا سيستم تشبيه مي‌شد که مانند همه سيستم‌هاي اقتصادي-اجتماعي ديگر ورودي‌ها و نهاده‌هايي دارد که تحت پردازش‌هاي درون اين نظام به برون‌داد‌ها و خروجي‌‌هاي خاص تبديل خواهند شد. اين نظريه از آن جهت در ادامه تفکر نوآوري در تنهايي اتفاق نمي‌افتد که نه‌تنها بر آن صحه مي‌گذارد، بلکه تأكيد می‌‌کند که افراد، سازمان‌ها و نهادهايي که درگير نوآوري هستند، اگر در يک آرايش و نظم سيستماتيک با هم قرار نگيرند، باز هم خروجي جذابي نخواهند داشت. استعاره نظام‌هاي نوآوري عمدتا توسط اقتصاددانان تکاملي مانند نلسون، فريمن، لوندوال، ادکوئيست، دوزي، اشايم و نظاير ايشان توسعه يافت. آنها اين استعاره را از يک جهت ديگر نيز جذاب و به‌دردبخور يافتند و آن اين بود که استعاره نظام نوآوري نه‌تنها به درد مديران نوآوري سطح بنگاه مي‌خورد، بلکه سياست‌گذاران نوآوري نيز به‌خوبي مي‌توانند از آن استفاده کنند و در واقع می‌تواند يک چارچوب تحليلي براي فهم سياست‌گذارانه از نوآوري باشد. آنها با استفاده از استعاره نظام‌هاي نوآوري مي‌خواستند روي دو پديده در دل فرايند نوآوري تأكيد کنند:
1- اهميت حضور و مشارکت نهادهاي مختلف براي موفقيت فرايند نوآوري: آنها در اين زمينه روي نهادهاي تأمين‌کننده زيرساخت‌ها مانند نهادهاي قانون‌گذار، نهادهاي پشتيبان مالکيت فکري، نهادهاي تأمين‌کننده مالي، نهادهاي بيمه‌گر و نظاير آنها، بازار (به‌عنوان جايي که عرضه و تقاضاي نوآوري به هم مي‌رسند)، نهادهاي عرضه‌کننده نوآوري (شامل دانشگاه‌ها، شرکت‌هاي دانش‌بنيان، پژوهشگاه‌ها و مانند آن)، نهادهاي متقاضي نوآوري (عمدتا دولت و صنعت) و نهادهاي واسط که وظيفه‌شان به‌هم‌رساني عرضه و تقاضا و ‌کم‌کردن فاصله بين اين دو قطب است، تأكيد کردند.
2- شبکه‌ها که نماد ارتباطات في‌مابين اين نهادها هستند و نشان مي‌دهند اين عناصر نهادي بالا اگر باشند، ولي با هم مرتبط نباشند، باز هم نخواهند توانست نظام نوآوري را محقق کنند.
در گذر اين سال‌ها مطالعات درباره نظام‌هاي نوآوري به يکي از چارچوب‌هاي تحليلي رايج براي توضيح اين مسئله تبديل شد که چرا برخي کشورها/ مناطق جغرافيايي/ صنايع از برخي ديگر هم‌قطاران خود نوآورتر هستند. متعاقب استفاده از اين استعاره براي پاسخ به سؤال يادشده در بالا، مفاهيم چهارگانه نظام ملي نوآوري (NIS)، نظام منطقه‌اي نوآوري (RIS)، نظام بخشي نوآوري (SIS) و نظام فناورانه نوآوري (TIS) ابداع شدند و مورد استفاده پژوهشگران و سياست‌گذاران قرار گرفتند. هرچند نظام نوآوري براي تبيين نوآوري يک چارچوب مفيد و سودمند است، اما قفل‌شدن در اين استعاره و نبود زايش فکري پس از آن در سال‌هاي بعدي، يکي از نقدهاي واردي است که ضروري است فعالان اين حوزه به آن توجه کنند.
در تاريخ تحولات دانش مطالعات نوآوري در 60 سال گذشته، زايش برخي مفاهيم در فهم عمومي بشر از پديده‌اي به نام نوآوري به تعبيري يک جهش ايجاد کرده است. مفهوم نظام نوآوري از اين قبيل مفاهيم است. توضيح اول آن است که فهم بشر از نوآوري در اين سال‌ها همواره دستخوش تغيير و تحول بوده است. شايد درباره کتاب‌هاي مرجع و اصلي در اين حوزه بتوان روي سطر به سطر اين تعابير و مفاهيم دست گذاشت و نشان داد که چگونه فهم ما از جزء‌به‌جزء اين مفاهيم در گذر ساليان تحول يافته است؛ برای نمونه اوايل گمان مي‌شد که نوآوري يک فرايند خطي است، ولي بعدها بيشتر مشخص شد که لزوما خطي نيست و بين حلقه‌هاي مختلف آن، بازخورد وجود دارد. توضيح دوم اين است که يکي از مفاهيمي که در مسير تبيين و توضيح نوآوري و به‌ویژه مديريت آن مطرح شد و بسيار مورد تأكيد و پذيرش جامعه علمي قرار گرفت، اين بود که نوآوري در تنهايي و ايزوله‌بودن اتفاق نمي‌افتد. معناي اين مفهوم آن بود که هيچ بنگاهي در دنياي امروز همه شايستگي‌ها و قابليت‌هايي را که براي تحقيق و توسعه و تجاري‌سازي و بازاريابي و نفوذدادن فناوري يا نوآوري جديد لازم است، ندارد؛ در نتيجه اگر بنگاهي خيال کرده است که مي‌تواند يک ايده را از نقطه شکل‌گيري تا آخرين لحظه واردکردن و نفوذدادن در بازار به‌تنهايي به پيش ببرد و توفيق بيابد، خيال باطلي کرده است و نتيجه چنين تفکري جز اتلاف منابع و شکست‌هاي پياپي نخواهد بود. توضيح سوم آنکه ادامه تفکر مربوط به توضيح قبل، منتهي شد به اينکه ايده اوليه خلق مفهوم نظام نوآوري پيدا شد. به‌هرحال نظريه سيستم‌ها، نظريه‌اي شناخته‌شده در حوزه تحليل‌هاي اجتماعي بود و کاربست آن در ادبيات نوآوري به‌نوعي يک نوآوري و ابتکار محسوب مي‌شد. در اين استعاره نوآوري به يک نظام يا سيستم تشبيه مي‌شد که مانند همه سيستم‌هاي اقتصادي-اجتماعي ديگر ورودي‌ها و نهاده‌هايي دارد که تحت پردازش‌هاي درون اين نظام به برون‌داد‌ها و خروجي‌‌هاي خاص تبديل خواهند شد. اين نظريه از آن جهت در ادامه تفکر نوآوري در تنهايي اتفاق نمي‌افتد که نه‌تنها بر آن صحه مي‌گذارد، بلکه تأكيد می‌‌کند که افراد، سازمان‌ها و نهادهايي که درگير نوآوري هستند، اگر در يک آرايش و نظم سيستماتيک با هم قرار نگيرند، باز هم خروجي جذابي نخواهند داشت. استعاره نظام‌هاي نوآوري عمدتا توسط اقتصاددانان تکاملي مانند نلسون، فريمن، لوندوال، ادکوئيست، دوزي، اشايم و نظاير ايشان توسعه يافت. آنها اين استعاره را از يک جهت ديگر نيز جذاب و به‌دردبخور يافتند و آن اين بود که استعاره نظام نوآوري نه‌تنها به درد مديران نوآوري سطح بنگاه مي‌خورد، بلکه سياست‌گذاران نوآوري نيز به‌خوبي مي‌توانند از آن استفاده کنند و در واقع می‌تواند يک چارچوب تحليلي براي فهم سياست‌گذارانه از نوآوري باشد. آنها با استفاده از استعاره نظام‌هاي نوآوري مي‌خواستند روي دو پديده در دل فرايند نوآوري تأكيد کنند:
1- اهميت حضور و مشارکت نهادهاي مختلف براي موفقيت فرايند نوآوري: آنها در اين زمينه روي نهادهاي تأمين‌کننده زيرساخت‌ها مانند نهادهاي قانون‌گذار، نهادهاي پشتيبان مالکيت فکري، نهادهاي تأمين‌کننده مالي، نهادهاي بيمه‌گر و نظاير آنها، بازار (به‌عنوان جايي که عرضه و تقاضاي نوآوري به هم مي‌رسند)، نهادهاي عرضه‌کننده نوآوري (شامل دانشگاه‌ها، شرکت‌هاي دانش‌بنيان، پژوهشگاه‌ها و مانند آن)، نهادهاي متقاضي نوآوري (عمدتا دولت و صنعت) و نهادهاي واسط که وظيفه‌شان به‌هم‌رساني عرضه و تقاضا و ‌کم‌کردن فاصله بين اين دو قطب است، تأكيد کردند.
2- شبکه‌ها که نماد ارتباطات في‌مابين اين نهادها هستند و نشان مي‌دهند اين عناصر نهادي بالا اگر باشند، ولي با هم مرتبط نباشند، باز هم نخواهند توانست نظام نوآوري را محقق کنند.
در گذر اين سال‌ها مطالعات درباره نظام‌هاي نوآوري به يکي از چارچوب‌هاي تحليلي رايج براي توضيح اين مسئله تبديل شد که چرا برخي کشورها/ مناطق جغرافيايي/ صنايع از برخي ديگر هم‌قطاران خود نوآورتر هستند. متعاقب استفاده از اين استعاره براي پاسخ به سؤال يادشده در بالا، مفاهيم چهارگانه نظام ملي نوآوري (NIS)، نظام منطقه‌اي نوآوري (RIS)، نظام بخشي نوآوري (SIS) و نظام فناورانه نوآوري (TIS) ابداع شدند و مورد استفاده پژوهشگران و سياست‌گذاران قرار گرفتند. هرچند نظام نوآوري براي تبيين نوآوري يک چارچوب مفيد و سودمند است، اما قفل‌شدن در اين استعاره و نبود زايش فکري پس از آن در سال‌هاي بعدي، يکي از نقدهاي واردي است که ضروري است فعالان اين حوزه به آن توجه کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.