چند تغيير جدي ناشي از بحران کرونا در نظام اجتماعي
حسين ايمانيجاجرمي جامعهشناس شهري
بيش از يکچهارم از جمعيت 7.8ميلياردي جهان به سبب اجراي سياستهاي مقابله با بيماري کوويد19 مانند «فاصلهگذاري اجتماعي»، به ناچار در خانهها ماندهاند. دولتها عنان محدوديتها را کشيدهاند و توقف حرکت و تماسهاي اجتماعي را فرمان دادهاند. آدمهايي که تا ديروز مشغول زندگي معمول خود بودند، ناگهان با شرايط جديدي مواجه شدند که هنوز چندان پيامدها و ابعاد آن روشن نيست. در سطح جهان ميبينيم که مرزها بسته، فرودگاهها تعطيل و کسبوکارها و آموزش از رونق افتادهاند. جامعهشناسان ميگويند اين شرايط به بافت اجتماعي صدمه ميزند و اقتصاددانان از اختلال در فعاليتهاي اقتصادي ميگويند. بخش عمده پيامدهاي ناشي از اين وضعيت معلوم نيست، اما بسياري از کارشناسان و تحليلگران بر اين باورند که اقدامات انجامشده براي حفظ سلامتي و نجات جان آدمها در برابر اين بيماري جديد، بهطور دائم روشها و شيوههاي زندگي، کار، عبادت، آموزش و حتي بازي را در آينده تغيير خواهد داد. به عبارت ديگر، شاهد جهاني پس از کرونا خواهيم بود که متفاوت با جهاني است که تا پيش از این در آن به زندگي مشغول بوديم. فنباوران ميگويند دنياي آنالوگ در حال انقراض و دنياي
ديجيتال در حال سربرآوردن است. در اين يادداشت به چند پيامد اجتماعي آن اشاره خواهيم کرد.
حوزه خانواده
- افزايش بار مسئوليتهاي زنان در خانواده؛ در جامعه ايران که هنوز انجام کار خانگي و نگهداري و پرورش کودکان مسئوليت زنانهاي به حساب ميآيد و درعينحال بخش درخور توجهي از زنان به فعاليت اقتصادي مشغول هستند، اجراي سياست درخانهماندن به معناي افزايش مسئوليت براي زنان است. بيتوجهي به اين مسئله و اصلاحنکردن اين وضع ممکن است منجر به بروز نارضايتي و افزايش اختلافات خانوادگي شود. شرايط جديد نيازمند اصلاح نقشهاي جنسيتي و همياري بيشتر مردان در اداره
امور خانه است.
- افزايش اختلافها و خشونتهاي خانوادگي؛ نظرسنجي شهرداري تهران در فروردين 1399 نشان ميدهد در 16 درصد از خانوارهاي تهراني تنش خانوادگي به سبب درخانهماندن افزايش يافته است. در 58 درصد خانوادهها نيز تنش ميان زن و شوهر افزايش يافته و 46 درصد هم افزايش تنش والدين با فرزندان را تجربه کردهاند. همچنين سازمان بهزيستي کشور نیز از افزايش تماس با واحد مشاوره خانواده اين سازمان به دنبال افزايش اختلافهای خانوادگي خبر ميدهد. مسئله افزايش خشونتهاي خانوادگي شامل مواردي مانند کودکآزاري، همسرآزاري، سالمندآزاري و معلولآزاري به دنبال بروز بحران کرونا تا به اندازهاي است که دبيرکل سازمان ملل متحد نيز در اين زمينه اعلام نگراني کرده است.
- تعليق سازوکارهاي ترميم و تسکين اجتماعي؛ اجراي سياست فاصلهگذاري اجتماعي سبب شده است برخي سازوکارهاي اجتماعي که موجب همدردي و همدلي در ميان اعضاي جامعه ميشد، مانند انواع مراسم اجتماعي، درحالحاضر تعليق شود؛ براي مثال برگزاري مراسم سوگواري که نقش مهمي در التيام آلام سوگواران داشت، درحالحاضر امکان برگزاري ندارد و درعينحال سازوکارهاي جايگزيني هم براي آن تعريف نشده است.
حوزه آموزش
- درحالحاضر اختلال و توقف در کار نهادهاي آموزشي را شاهد هستيم. فعاليتهاي آموزشي ميليونها دانشآموز و دانشجو در سراسر کشور نقش مهمي در ايجاد تحرک در اجتماع و پويايي جامعه داشت که اکنون اين چرخه مهم از گردش بازمانده است. به نظر ميرسد که لازم است اقداماتی جدي براي تقويت و توسعه سازوکارهاي جايگزين مانند آموزش از راه دور و آموزشهاي مجازي صورت گيرد تا هنگام بروز بحران به فعاليتهاي نظام آموزش لطمه
وارد نشود.
- تعميق شکاف ديجيتال؛ بحران کرونا نشان داد در مناطق کمترتوسعهيافته کشور دسترسي مناسب به امکاناتي مانند اينترنت و ابزارهايي همچون لپتاپ و تبلت وجود ندارد و همين مسئله سبب عقبماندن آنها از امکانات فراهمشده براي آموزش مجازي شده است؛ مسئلهاي که پيش از اين بارها متخصصان به آن اشاره و بر ضرورت ترميم شکاف ميان مناطق و کشورها تأکيد کرده بودند.
در هر حال، اينها بخش کوچکي از تغييراتي هستند که در حال وقوعاند. در آخر هم بايد اشاره کنيم به هشداري که برخي درباره خطر سوءاستفاده پوپوليستها از وضعي که پديد آمده است، دادهاند؛ در شرايط ترس از خارجي و غريبه و رواج ناسیونالیسم نومحافظهکارانه ترامپي، بعيد نيست که گروههاي زيادي از مردم از ترس چاله، به چاه افتاده و سرنوشت کشورهاي خود را به دست افرادی خوشسخن اما خطرناک بسپارند.
بيش از يکچهارم از جمعيت 7.8ميلياردي جهان به سبب اجراي سياستهاي مقابله با بيماري کوويد19 مانند «فاصلهگذاري اجتماعي»، به ناچار در خانهها ماندهاند. دولتها عنان محدوديتها را کشيدهاند و توقف حرکت و تماسهاي اجتماعي را فرمان دادهاند. آدمهايي که تا ديروز مشغول زندگي معمول خود بودند، ناگهان با شرايط جديدي مواجه شدند که هنوز چندان پيامدها و ابعاد آن روشن نيست. در سطح جهان ميبينيم که مرزها بسته، فرودگاهها تعطيل و کسبوکارها و آموزش از رونق افتادهاند. جامعهشناسان ميگويند اين شرايط به بافت اجتماعي صدمه ميزند و اقتصاددانان از اختلال در فعاليتهاي اقتصادي ميگويند. بخش عمده پيامدهاي ناشي از اين وضعيت معلوم نيست، اما بسياري از کارشناسان و تحليلگران بر اين باورند که اقدامات انجامشده براي حفظ سلامتي و نجات جان آدمها در برابر اين بيماري جديد، بهطور دائم روشها و شيوههاي زندگي، کار، عبادت، آموزش و حتي بازي را در آينده تغيير خواهد داد. به عبارت ديگر، شاهد جهاني پس از کرونا خواهيم بود که متفاوت با جهاني است که تا پيش از این در آن به زندگي مشغول بوديم. فنباوران ميگويند دنياي آنالوگ در حال انقراض و دنياي
ديجيتال در حال سربرآوردن است. در اين يادداشت به چند پيامد اجتماعي آن اشاره خواهيم کرد.
حوزه خانواده
- افزايش بار مسئوليتهاي زنان در خانواده؛ در جامعه ايران که هنوز انجام کار خانگي و نگهداري و پرورش کودکان مسئوليت زنانهاي به حساب ميآيد و درعينحال بخش درخور توجهي از زنان به فعاليت اقتصادي مشغول هستند، اجراي سياست درخانهماندن به معناي افزايش مسئوليت براي زنان است. بيتوجهي به اين مسئله و اصلاحنکردن اين وضع ممکن است منجر به بروز نارضايتي و افزايش اختلافات خانوادگي شود. شرايط جديد نيازمند اصلاح نقشهاي جنسيتي و همياري بيشتر مردان در اداره
امور خانه است.
- افزايش اختلافها و خشونتهاي خانوادگي؛ نظرسنجي شهرداري تهران در فروردين 1399 نشان ميدهد در 16 درصد از خانوارهاي تهراني تنش خانوادگي به سبب درخانهماندن افزايش يافته است. در 58 درصد خانوادهها نيز تنش ميان زن و شوهر افزايش يافته و 46 درصد هم افزايش تنش والدين با فرزندان را تجربه کردهاند. همچنين سازمان بهزيستي کشور نیز از افزايش تماس با واحد مشاوره خانواده اين سازمان به دنبال افزايش اختلافهای خانوادگي خبر ميدهد. مسئله افزايش خشونتهاي خانوادگي شامل مواردي مانند کودکآزاري، همسرآزاري، سالمندآزاري و معلولآزاري به دنبال بروز بحران کرونا تا به اندازهاي است که دبيرکل سازمان ملل متحد نيز در اين زمينه اعلام نگراني کرده است.
- تعليق سازوکارهاي ترميم و تسکين اجتماعي؛ اجراي سياست فاصلهگذاري اجتماعي سبب شده است برخي سازوکارهاي اجتماعي که موجب همدردي و همدلي در ميان اعضاي جامعه ميشد، مانند انواع مراسم اجتماعي، درحالحاضر تعليق شود؛ براي مثال برگزاري مراسم سوگواري که نقش مهمي در التيام آلام سوگواران داشت، درحالحاضر امکان برگزاري ندارد و درعينحال سازوکارهاي جايگزيني هم براي آن تعريف نشده است.
حوزه آموزش
- درحالحاضر اختلال و توقف در کار نهادهاي آموزشي را شاهد هستيم. فعاليتهاي آموزشي ميليونها دانشآموز و دانشجو در سراسر کشور نقش مهمي در ايجاد تحرک در اجتماع و پويايي جامعه داشت که اکنون اين چرخه مهم از گردش بازمانده است. به نظر ميرسد که لازم است اقداماتی جدي براي تقويت و توسعه سازوکارهاي جايگزين مانند آموزش از راه دور و آموزشهاي مجازي صورت گيرد تا هنگام بروز بحران به فعاليتهاي نظام آموزش لطمه
وارد نشود.
- تعميق شکاف ديجيتال؛ بحران کرونا نشان داد در مناطق کمترتوسعهيافته کشور دسترسي مناسب به امکاناتي مانند اينترنت و ابزارهايي همچون لپتاپ و تبلت وجود ندارد و همين مسئله سبب عقبماندن آنها از امکانات فراهمشده براي آموزش مجازي شده است؛ مسئلهاي که پيش از اين بارها متخصصان به آن اشاره و بر ضرورت ترميم شکاف ميان مناطق و کشورها تأکيد کرده بودند.
در هر حال، اينها بخش کوچکي از تغييراتي هستند که در حال وقوعاند. در آخر هم بايد اشاره کنيم به هشداري که برخي درباره خطر سوءاستفاده پوپوليستها از وضعي که پديد آمده است، دادهاند؛ در شرايط ترس از خارجي و غريبه و رواج ناسیونالیسم نومحافظهکارانه ترامپي، بعيد نيست که گروههاي زيادي از مردم از ترس چاله، به چاه افتاده و سرنوشت کشورهاي خود را به دست افرادی خوشسخن اما خطرناک بسپارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.