|

کدام فاصله؛ با که سخن می‌گوییم

اسمعیل خلیلی . جامعه‌شناس

از آنچه لغت‌نامه کمبریج، ذیل عبارتKeep Your Distance نوشته است، می‌توان دریافت که در زبان انگلیسی متعارف، «رعایت فاصله» دو معنی دارد:

۱. پرهیز از نزدیک‌شدن به کسی یا چیزی
۲. پرهیر از روابط بسیار دوستانه (too friendly) با مردم
در زبان عامیانه، فاصله‌ فیزیکی همان فاصله‌ مکانی است، اما در زبان علم فیزیک، فاصله‌ فیزیکی مفهومی مهم‌ است که معانی بسیار گسترده‌تری دارد؛ زیرا در علم فیزیک، هم نزد فیزیک نیوتنی، هم نزد فیزیک کوانتوم و هم نزد فیزیک نسبیت، همان‌طور که درباره‌ «مکان» بحث می‌شود، درباره «زمان» هم بحث می‌شود. بنابراین نزدیکی یا دوری فیزیکی، هم شامل دوری و نزدیکی فضایی است، هم شامل دوری و نزدیکی زمانی. مثلا اگر یک جرم فضایی یک سال نوری از ما «فاصله» دارد، این فاصله به ازای زمان واحد برای اذهان متعارف معنی‌دار است؛ اما فاصله فیزیکی آن، این مقدار نیست، چون اگر ما با سرعت نور حرکت کنیم، «یک سال دیگر» که به آن می‌رسیم، زمان در زمین ممکن است هزاران سال را پشت سر نهاده باشد. پس ما فقط فاصله مکانی نداریم، بلکه از نظر زمانی هم فاصله داریم. ‌
به این ترتیب، از آنجا که مفهوم «فاصله‌ فیزیکی» عملا به یکی از مهم‌ترین علوم (فیزیک) آن هم درباره‌ دو مفهوم بنیادی این علم (زمان و مکان) نسبت داده می‌شود، مفهومی بسیار نارساست. هرچند در زبان عام می‌تواند چنین نباشد؛ چراکه اصولا زبان عام یا زبان عامیانه را با دقت مفهومی کاری نیست. در فلسفه نیز دو مفهوم زمان و مکان مفاهیمی بسیار مهم بوده و هستند. شاید بتوان گفت تمییز کانتی در قراردادن این دو مفهوم در شمار مقولات پیشینی ذهن، یکی از نقاط عطف فهم ما از زمان و مکان بوده، همچنان‌که کتاب «زمان و هستی» هایدگر نیز یکی دیگر از این نقاط عطف بوده است. در فلسفه هم این دو مفهوم واجد ربط‌های بسیار و گسستگی‌های بسیار هستند. سرانجام در جامعه‌شناسی نیز گرچه بسیاری از جامعه‌شناسان از فهم مکانی برای تشخیص فاصله‌ آدمیان و فواصل اجتماعی بهره برده‌اند، اما این تنها یک روی سکه است. روی شاید مهم‌تر آن، جامعه‌شناسانی هستند که برای درک فواصل آدمیان به «زمان‌های اجتماعی» نیز توجه کردند. این‌گونه جامعه‌شناسان که کمتر درگیر مناصب آکادمیک، شهرت و مانند آنها بودند، دریافتند همان‌طور که در فیزیک نمی‌توان «فاصله» را تنها با مکان فهمید، در ذهن آدمی نیز، فاصله به‌مراتب بیشتر از فیزیک، ناشی از «زمان» است نه مکان! انسان‌ها هرچند در زمان فیزیکی واحدی باشند، از نظر جریان فکر در ذهن، در زمان‌های بسیار متفاوت زندگی می‌کنند. یا به‌تعبیری، گذشته از آنکه زمان تاریخی جوامع یکسان نیست، در هر جامعه نیز زمان‌های متفاوتی جاری هستند که باعث می‌شوند در ذهن آحاد جامعه، «فهم، سنخ شخصیت، منش، گفتار و رفتار» متعلق به زمان‌های متفاوت باشند؛ چراکه «روابط اجتماعی» در «زمان‌های متفاوت» جاری هستند. این مطالب، از این روی گفته می‌شوند که اگر بنا باشد ما با مردم عادی سخن بگوییم باید از زبانی استفاده کنیم که آنها بفهمند. مثلا وقتی بر آینه‌های اتومبیل‌ها می‌نویسند «فاصله‌ ایمنی را رعایت کنید» (در انگلیسی keep safe distance) اصلا از مکان و فیزیک و... نام نمی‌برند. همین اصطلاح «فاصله‌ ایمن» یا «فاصله‌ امن» کافی است که مردم بدانند چه باید بکنند یا مثلا وقتی مولوی می‌گوید «چون سر و کار تو با کودک فتاد/ پس زبان کودکی باید گشاد». اما اگر در جهان علم می‌خواهیم سخن بگوییم، نیازمند اصطلاحات دقیق با معانی و تعاریف دقیق هستیم و این بستگی دارد که مخاطب ما چه کسی باشد. نمونه توجهات جامعه‌شناسان به زمان‌های اجتماعی را می‌توان در اثر مهم جناب آقای دکتر آشتیانی که اواخر سال گذشته انتشار یافت، ملاحظه کرد: زمان‌های اجتماعی و تاریخی در جامعه‌شناسی و تاریخ؛ منوچهر آشتیانی؛ انتشارات توس، ۱۳۹۸.

از آنچه لغت‌نامه کمبریج، ذیل عبارتKeep Your Distance نوشته است، می‌توان دریافت که در زبان انگلیسی متعارف، «رعایت فاصله» دو معنی دارد:

۱. پرهیز از نزدیک‌شدن به کسی یا چیزی
۲. پرهیر از روابط بسیار دوستانه (too friendly) با مردم
در زبان عامیانه، فاصله‌ فیزیکی همان فاصله‌ مکانی است، اما در زبان علم فیزیک، فاصله‌ فیزیکی مفهومی مهم‌ است که معانی بسیار گسترده‌تری دارد؛ زیرا در علم فیزیک، هم نزد فیزیک نیوتنی، هم نزد فیزیک کوانتوم و هم نزد فیزیک نسبیت، همان‌طور که درباره‌ «مکان» بحث می‌شود، درباره «زمان» هم بحث می‌شود. بنابراین نزدیکی یا دوری فیزیکی، هم شامل دوری و نزدیکی فضایی است، هم شامل دوری و نزدیکی زمانی. مثلا اگر یک جرم فضایی یک سال نوری از ما «فاصله» دارد، این فاصله به ازای زمان واحد برای اذهان متعارف معنی‌دار است؛ اما فاصله فیزیکی آن، این مقدار نیست، چون اگر ما با سرعت نور حرکت کنیم، «یک سال دیگر» که به آن می‌رسیم، زمان در زمین ممکن است هزاران سال را پشت سر نهاده باشد. پس ما فقط فاصله مکانی نداریم، بلکه از نظر زمانی هم فاصله داریم. ‌
به این ترتیب، از آنجا که مفهوم «فاصله‌ فیزیکی» عملا به یکی از مهم‌ترین علوم (فیزیک) آن هم درباره‌ دو مفهوم بنیادی این علم (زمان و مکان) نسبت داده می‌شود، مفهومی بسیار نارساست. هرچند در زبان عام می‌تواند چنین نباشد؛ چراکه اصولا زبان عام یا زبان عامیانه را با دقت مفهومی کاری نیست. در فلسفه نیز دو مفهوم زمان و مکان مفاهیمی بسیار مهم بوده و هستند. شاید بتوان گفت تمییز کانتی در قراردادن این دو مفهوم در شمار مقولات پیشینی ذهن، یکی از نقاط عطف فهم ما از زمان و مکان بوده، همچنان‌که کتاب «زمان و هستی» هایدگر نیز یکی دیگر از این نقاط عطف بوده است. در فلسفه هم این دو مفهوم واجد ربط‌های بسیار و گسستگی‌های بسیار هستند. سرانجام در جامعه‌شناسی نیز گرچه بسیاری از جامعه‌شناسان از فهم مکانی برای تشخیص فاصله‌ آدمیان و فواصل اجتماعی بهره برده‌اند، اما این تنها یک روی سکه است. روی شاید مهم‌تر آن، جامعه‌شناسانی هستند که برای درک فواصل آدمیان به «زمان‌های اجتماعی» نیز توجه کردند. این‌گونه جامعه‌شناسان که کمتر درگیر مناصب آکادمیک، شهرت و مانند آنها بودند، دریافتند همان‌طور که در فیزیک نمی‌توان «فاصله» را تنها با مکان فهمید، در ذهن آدمی نیز، فاصله به‌مراتب بیشتر از فیزیک، ناشی از «زمان» است نه مکان! انسان‌ها هرچند در زمان فیزیکی واحدی باشند، از نظر جریان فکر در ذهن، در زمان‌های بسیار متفاوت زندگی می‌کنند. یا به‌تعبیری، گذشته از آنکه زمان تاریخی جوامع یکسان نیست، در هر جامعه نیز زمان‌های متفاوتی جاری هستند که باعث می‌شوند در ذهن آحاد جامعه، «فهم، سنخ شخصیت، منش، گفتار و رفتار» متعلق به زمان‌های متفاوت باشند؛ چراکه «روابط اجتماعی» در «زمان‌های متفاوت» جاری هستند. این مطالب، از این روی گفته می‌شوند که اگر بنا باشد ما با مردم عادی سخن بگوییم باید از زبانی استفاده کنیم که آنها بفهمند. مثلا وقتی بر آینه‌های اتومبیل‌ها می‌نویسند «فاصله‌ ایمنی را رعایت کنید» (در انگلیسی keep safe distance) اصلا از مکان و فیزیک و... نام نمی‌برند. همین اصطلاح «فاصله‌ ایمن» یا «فاصله‌ امن» کافی است که مردم بدانند چه باید بکنند یا مثلا وقتی مولوی می‌گوید «چون سر و کار تو با کودک فتاد/ پس زبان کودکی باید گشاد». اما اگر در جهان علم می‌خواهیم سخن بگوییم، نیازمند اصطلاحات دقیق با معانی و تعاریف دقیق هستیم و این بستگی دارد که مخاطب ما چه کسی باشد. نمونه توجهات جامعه‌شناسان به زمان‌های اجتماعی را می‌توان در اثر مهم جناب آقای دکتر آشتیانی که اواخر سال گذشته انتشار یافت، ملاحظه کرد: زمان‌های اجتماعی و تاریخی در جامعه‌شناسی و تاریخ؛ منوچهر آشتیانی؛ انتشارات توس، ۱۳۹۸.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.