|

كرونا، تاريخ را تسريع مي‌كند نه دگرگون

ریچارد هاس. رئیس شورای روابط خارجی آمریکا

در حال گذراندن دوران بزرگي از بحران جهاني هستيم. بنابراين بسيار طبيعي است كه فرض كنيم همه‌گيري ويروس كرونا نقطه عطفي در تاريخ مدرن خواهد بود. از زمان شيوع كوويد19، هريك از تحليلگران جهاني نگاه متفاوتي به آينده دنيا داشته‌اند. اما بيشتر آنان بر اين نكته تأكيد مي‌كنند دنيايي كه ما در حال ورود به آن هستيم، اساسا با آنچه پيش از اين وجود داشته، متفاوت است. برخي اين‌چنين گمانه‌زني مي‌كنند كه همه‌گيري كرونا منجر به ايجاد نظم جهاني جديد به رهبري چين خواهد شد و برخي مي‌گويند اين پاياني براي جهاني‌سازي است. در اين ميان برخي ديگر اميدوارند اين امر باعث عصر جديدي از همكاري‌هاي جهاني شود؛ هرچند گروهي ديگر همچنان بر اين نكته پافشاري مي‌كنند كه اين بحران ناسيوناليسم شديدي به دنبال خواهد داشت، تجارت را ضعيف مي‌كند و در نهايت منجر به تغيير ر‍ژيم‌ها در كشورهاي مختلف مي‌شود يا حتي تمامي اين موارد باهم، اما دنياي كنوني بسيار با آنچه ما پيش‌بيني مي‌كنيم و حتي با جهان گذشته به‌شدت متفاوت است. كوويد19 مسير اصلي تاريخ جهاني را منحرف نمي‌كند، بلكه به آن سرعت مي‌بخشد. اين همه‌گيري و پاسخ به آن ويژگي‌هاي امروز جغرافياي سياسي را هم هويدا و هم تقويت كرده است. در نتيجه مي‌توان گفته اين ويروس اين وعده را با خود به همراه دارد كه جهاني كه اكنون ما در حال سپري‌كردن آن هستيم، نسبت به چند دهه گذشته نقطه عطف بيشتري نخواهد داشت.

اكنون بسيار زود است بگويم اين بحران چه زماني پايان مي‌يابد؛ 6، 12 يا 18 ماه آينده. اين زمان به رعايت دستورالعمل‌هاي مربوط به فاصله اجتماعي و بهداشت فردي وابسته است. دردسترس‌بودن، دقيق و مقرون به صرفه‌بودن كيت‌هاي آزمايش، فراواني داروهاي ضدويروس و واكسن و ميزان كمك‌هاي اقتصادي به افراد و مشاغل نيز از عوامل ديگر است. در هر صورت جهاني كه از دل اين بحران بيرون مي‌آيد، قابل تشخيص خواهد بود: كاهش رهبري آمريكا، تلوتلوخوردن همكاري‌هاي جهاني و اختلاف‌نظرهاي بزرگ. تمامي اين موارد پيش از ظهور كوويد19 نيز دنياي بين‌الملل را احاطه كرده بود و همه‌گيري ويروس كرونا تنها شدت و وقوع آنان را تسريع مي‌كند. اينها ويژگي‌هاي برجسته جهان امروز هستند كه بدون شك در آينده نمايان‌تر مي‌شوند.
يكي از مشخصه‌هاي بحران فعلي عدم رهبري ايالات متحده است. آمريكا نتوانست براي مقابله با اين ويروس يا كاهش اثرات اقتصادي آن، جهان را گرد يك محور جمع كند و حتي نتوانست با حل مشكلات داخلي خود، نمونه‌اي موفق در جهان باشد. در اين ميان باقي كشورها به دنبال بهترين راهكارها براي خود بودند و حتي توانستند به كشورهاي ديگر در اوج همه‌گيري كمك كنند؛ مانند چين.
اما اگر جهاني كه اين بحران را دنبال مي‌كند، دنيايي باشد كه نفوذ آمريكا هر لحظه در آن كاهش مي‌يابد، پس بسيار غيرقابل تصور خواهد بود كه ديگر كسي از دوران تك‌قطبي حرفي به ميان بياورد؛ این روند (افول نفوذ آمریکا) مسئله جدیدی نیست و دست‌کم در دهه گذشته معلوم بوده است. از نظر بسیاری از آمریکایی‌ها، این پاندمی این دیدگاه (مضربودن حضور خارجی) را تقویت می‌کند اما شيوع ويروس كرونا نشان داد امور داخلی آمریکا تا چه حد می‌تواند تحت تأثیر اتفاقات جهاني باشد. آمریکایی‌ها خواهند گفت واشنگتن باید بر مسائل خود تمرکز کرده و منابع را صرف امور داخلي كند.
در حقیقت شکاف میان مشکلات جهانی و ظرفیت رسیدگی به آنها به‌خوبی بیانگر وسعت این پاندمی هستند. واقعیت تلخ اما این است که گرچه عبارت جامعه بین‌الملل این روزها به گونه‌ای استفاده می‌شود که انگار در واقع وجود دارد اما این عبارت بیشتر یک آرزو است و تنها در برخی از جنبه‌های ژئوپلیتیکی صادق است و این شرايط نیز به این زودی‌ها تغییر نمی‌کند. اين همه‌گيري کشورهای آزاد و بسته دنیا، فقیر و غنی، شرق و غرب را درنوردید و حلقه مفقوده در این میان نبود واکنش جهانی است. اما با این وجود، این پاندمی واقعیت‌ها را بیش‌ از پیش آشکار کرده هرچند این روند پیش از آن نیز وجود داشته است: فرايندي مانند ظهور چالش جهانی که هیچ کشوری اعم از قوی و ضعیف نمی‌تواند به تنهایی از پس آن برآید و سازمان‌های بین‌المللی در تقابل با این چالش ناکام می‌مانند.
جهاني در انتظار آشفتگي عميق‌تر
سه سال پيش كتابي با عنوان «جهاني در بي‌نظمي» منتشر كردم. اين كتاب، چشم‌انداز جهاني از افزايش رقابت قدرت‌هاي بزرگ، گسترش فعاليت‌هاي هسته‌اي، وجود كشورهاي ضعيف، افزايش موج مهاجران و رشد ناسيوناليسم را در كنار كاهش نقش آمريكا تشريح مي‌كند. بنابراين آنچه در انتهاي اين پاندمي تغيير مي‌كند، واقعيت آشفتگي جهان امروز نيست، بلكه ميزان آن است.
در حالت ايدئال اين بحران، تعهد جديدي را براي ايجاد نظم بين‌المللي مستحكم‌تر به همراه خواهد داشت؛ به همان اندازه كه فاجعه جنگ جهاني دوم منجر به تهميداتي شد كه صلح، سعادت و دموكراسي را براي تقريبا سه‌چهارم قرن رواج داد. چنين نظمي همكاري‌هاي بيشتر براي نظارت بر شيوع بيماري‌هاي عفوني و مقابله با پيامدهاي آنها و همچنين تمايل بيشتر براي رسيدگي به تغييرات آب‌وهوايي، تدوين قوانين براي فضاي مجازي، كمك به مهاجران و مقابله با تكثير و تروريسم در پي خواهد داشت.
اما دلايل اندكي وجود دارد كه بپذيريم پس از آخرين فاجعه جهاني، گذشته بار ديگر خود را تكرار مي‌كند. دنياي امروز به سادگي شكل‌پذير نيست. قدرت بين افراد بيشتري تقسيم مي‌شود؛ هم دولت‌ها و هم غيردولتي‌ها. از اجماع جهاني خبري نيست و فناوري‌هاي جديد و چالش‌ها، از قدرت‌هاي جمعي پيش گرفته‌اند و هيچ كشور از اقداماتي كه ايالات متحده در سال 1945 ميلادي انجام داد، ديگر استقبال نمي‌كند. از تمامي اينها گذشته، ايالات متحده هم حاضر نيست ايفاگر نقش برجسته‌اي در جهان باشد و اين نتيجه دو جنگ طولاني در افغانستان و عراق و شدت‌گرفتن نيازهاي داخلي است. حتي اگر يك سياست‌مداري سنتي مانند جو بايدن، معاون اول پيشين آمريكا در انتخابات ماه نوامبر پيروز شود، مقاومت كنگره و مخالفت عموم مردم مانع بازگشت نقش همه‌جانبه آمريكا در جهان مي‌شود و هيچ كشوري، نه چين و نه هيچ دولت ديگري هم تمايل يا توانايي پركردن خلأ ناشي از نبود ايالات متحده را ندارد.
بعد از جنگ جهاني دوم، نياز به مقابله با تهديدهاي كمونيستي كه پديده‌اي نوظهور بود، آمريكايي‌ها را بر آن داشت تا از سياست كاخ‌سفيد مبني بر دستيابي به نقش رهبري در جهان حمايت كنند. دين اچسون، وزير خارجه در دولت هري ترومن، در سخني معروف گفته است «دولت‌ها بايد مباحث را «واضح‌تر از حقيقت» تشريح كنند تا مردم و كنگره متقاعد شوند كه بايد براي مهار اتحاد جماهير شوروي تلاش كرد.
برخي از تحليلگران معتقدند استفاده از تهديدي به نام چين نيز امروز مي‌تواند شهروندان آمريكايي را مجاب كند تا از كاخ‌سفيد حمايت كنند اما تعيين سياست‌ خارجي مبتني بر مخالفت با چين به‌سختي مي‌تواند راه‌حلي براي چالش‌هاي جهاني باشد كه در جهان امروز شكل مي‌گيرد. در اين حال، به‌سختي ديگر مي‌توان آمريكايي‌ها را متقاعد كرد كه حل مشكلات جهاني در هسته سياست ‌خارجي واشنگتن قرار گيرد. بر اين اساس، مي‌توان گفت تمركز ما بايد بيشتر بر جهان جديدي باشد كه پس از جنگ جهاني اول شكل گرفته نه جنگ جهاني دوم؛ دوران كاهش مداخله ايالات متحده و افزايش ناآرامي‌هاي بين‌المللي. الباقي آن همان‌طور كه گفته مي‌شود، ديگر خود تاريخ است.

در حال گذراندن دوران بزرگي از بحران جهاني هستيم. بنابراين بسيار طبيعي است كه فرض كنيم همه‌گيري ويروس كرونا نقطه عطفي در تاريخ مدرن خواهد بود. از زمان شيوع كوويد19، هريك از تحليلگران جهاني نگاه متفاوتي به آينده دنيا داشته‌اند. اما بيشتر آنان بر اين نكته تأكيد مي‌كنند دنيايي كه ما در حال ورود به آن هستيم، اساسا با آنچه پيش از اين وجود داشته، متفاوت است. برخي اين‌چنين گمانه‌زني مي‌كنند كه همه‌گيري كرونا منجر به ايجاد نظم جهاني جديد به رهبري چين خواهد شد و برخي مي‌گويند اين پاياني براي جهاني‌سازي است. در اين ميان برخي ديگر اميدوارند اين امر باعث عصر جديدي از همكاري‌هاي جهاني شود؛ هرچند گروهي ديگر همچنان بر اين نكته پافشاري مي‌كنند كه اين بحران ناسيوناليسم شديدي به دنبال خواهد داشت، تجارت را ضعيف مي‌كند و در نهايت منجر به تغيير ر‍ژيم‌ها در كشورهاي مختلف مي‌شود يا حتي تمامي اين موارد باهم، اما دنياي كنوني بسيار با آنچه ما پيش‌بيني مي‌كنيم و حتي با جهان گذشته به‌شدت متفاوت است. كوويد19 مسير اصلي تاريخ جهاني را منحرف نمي‌كند، بلكه به آن سرعت مي‌بخشد. اين همه‌گيري و پاسخ به آن ويژگي‌هاي امروز جغرافياي سياسي را هم هويدا و هم تقويت كرده است. در نتيجه مي‌توان گفته اين ويروس اين وعده را با خود به همراه دارد كه جهاني كه اكنون ما در حال سپري‌كردن آن هستيم، نسبت به چند دهه گذشته نقطه عطف بيشتري نخواهد داشت.

اكنون بسيار زود است بگويم اين بحران چه زماني پايان مي‌يابد؛ 6، 12 يا 18 ماه آينده. اين زمان به رعايت دستورالعمل‌هاي مربوط به فاصله اجتماعي و بهداشت فردي وابسته است. دردسترس‌بودن، دقيق و مقرون به صرفه‌بودن كيت‌هاي آزمايش، فراواني داروهاي ضدويروس و واكسن و ميزان كمك‌هاي اقتصادي به افراد و مشاغل نيز از عوامل ديگر است. در هر صورت جهاني كه از دل اين بحران بيرون مي‌آيد، قابل تشخيص خواهد بود: كاهش رهبري آمريكا، تلوتلوخوردن همكاري‌هاي جهاني و اختلاف‌نظرهاي بزرگ. تمامي اين موارد پيش از ظهور كوويد19 نيز دنياي بين‌الملل را احاطه كرده بود و همه‌گيري ويروس كرونا تنها شدت و وقوع آنان را تسريع مي‌كند. اينها ويژگي‌هاي برجسته جهان امروز هستند كه بدون شك در آينده نمايان‌تر مي‌شوند.
يكي از مشخصه‌هاي بحران فعلي عدم رهبري ايالات متحده است. آمريكا نتوانست براي مقابله با اين ويروس يا كاهش اثرات اقتصادي آن، جهان را گرد يك محور جمع كند و حتي نتوانست با حل مشكلات داخلي خود، نمونه‌اي موفق در جهان باشد. در اين ميان باقي كشورها به دنبال بهترين راهكارها براي خود بودند و حتي توانستند به كشورهاي ديگر در اوج همه‌گيري كمك كنند؛ مانند چين.
اما اگر جهاني كه اين بحران را دنبال مي‌كند، دنيايي باشد كه نفوذ آمريكا هر لحظه در آن كاهش مي‌يابد، پس بسيار غيرقابل تصور خواهد بود كه ديگر كسي از دوران تك‌قطبي حرفي به ميان بياورد؛ این روند (افول نفوذ آمریکا) مسئله جدیدی نیست و دست‌کم در دهه گذشته معلوم بوده است. از نظر بسیاری از آمریکایی‌ها، این پاندمی این دیدگاه (مضربودن حضور خارجی) را تقویت می‌کند اما شيوع ويروس كرونا نشان داد امور داخلی آمریکا تا چه حد می‌تواند تحت تأثیر اتفاقات جهاني باشد. آمریکایی‌ها خواهند گفت واشنگتن باید بر مسائل خود تمرکز کرده و منابع را صرف امور داخلي كند.
در حقیقت شکاف میان مشکلات جهانی و ظرفیت رسیدگی به آنها به‌خوبی بیانگر وسعت این پاندمی هستند. واقعیت تلخ اما این است که گرچه عبارت جامعه بین‌الملل این روزها به گونه‌ای استفاده می‌شود که انگار در واقع وجود دارد اما این عبارت بیشتر یک آرزو است و تنها در برخی از جنبه‌های ژئوپلیتیکی صادق است و این شرايط نیز به این زودی‌ها تغییر نمی‌کند. اين همه‌گيري کشورهای آزاد و بسته دنیا، فقیر و غنی، شرق و غرب را درنوردید و حلقه مفقوده در این میان نبود واکنش جهانی است. اما با این وجود، این پاندمی واقعیت‌ها را بیش‌ از پیش آشکار کرده هرچند این روند پیش از آن نیز وجود داشته است: فرايندي مانند ظهور چالش جهانی که هیچ کشوری اعم از قوی و ضعیف نمی‌تواند به تنهایی از پس آن برآید و سازمان‌های بین‌المللی در تقابل با این چالش ناکام می‌مانند.
جهاني در انتظار آشفتگي عميق‌تر
سه سال پيش كتابي با عنوان «جهاني در بي‌نظمي» منتشر كردم. اين كتاب، چشم‌انداز جهاني از افزايش رقابت قدرت‌هاي بزرگ، گسترش فعاليت‌هاي هسته‌اي، وجود كشورهاي ضعيف، افزايش موج مهاجران و رشد ناسيوناليسم را در كنار كاهش نقش آمريكا تشريح مي‌كند. بنابراين آنچه در انتهاي اين پاندمي تغيير مي‌كند، واقعيت آشفتگي جهان امروز نيست، بلكه ميزان آن است.
در حالت ايدئال اين بحران، تعهد جديدي را براي ايجاد نظم بين‌المللي مستحكم‌تر به همراه خواهد داشت؛ به همان اندازه كه فاجعه جنگ جهاني دوم منجر به تهميداتي شد كه صلح، سعادت و دموكراسي را براي تقريبا سه‌چهارم قرن رواج داد. چنين نظمي همكاري‌هاي بيشتر براي نظارت بر شيوع بيماري‌هاي عفوني و مقابله با پيامدهاي آنها و همچنين تمايل بيشتر براي رسيدگي به تغييرات آب‌وهوايي، تدوين قوانين براي فضاي مجازي، كمك به مهاجران و مقابله با تكثير و تروريسم در پي خواهد داشت.
اما دلايل اندكي وجود دارد كه بپذيريم پس از آخرين فاجعه جهاني، گذشته بار ديگر خود را تكرار مي‌كند. دنياي امروز به سادگي شكل‌پذير نيست. قدرت بين افراد بيشتري تقسيم مي‌شود؛ هم دولت‌ها و هم غيردولتي‌ها. از اجماع جهاني خبري نيست و فناوري‌هاي جديد و چالش‌ها، از قدرت‌هاي جمعي پيش گرفته‌اند و هيچ كشور از اقداماتي كه ايالات متحده در سال 1945 ميلادي انجام داد، ديگر استقبال نمي‌كند. از تمامي اينها گذشته، ايالات متحده هم حاضر نيست ايفاگر نقش برجسته‌اي در جهان باشد و اين نتيجه دو جنگ طولاني در افغانستان و عراق و شدت‌گرفتن نيازهاي داخلي است. حتي اگر يك سياست‌مداري سنتي مانند جو بايدن، معاون اول پيشين آمريكا در انتخابات ماه نوامبر پيروز شود، مقاومت كنگره و مخالفت عموم مردم مانع بازگشت نقش همه‌جانبه آمريكا در جهان مي‌شود و هيچ كشوري، نه چين و نه هيچ دولت ديگري هم تمايل يا توانايي پركردن خلأ ناشي از نبود ايالات متحده را ندارد.
بعد از جنگ جهاني دوم، نياز به مقابله با تهديدهاي كمونيستي كه پديده‌اي نوظهور بود، آمريكايي‌ها را بر آن داشت تا از سياست كاخ‌سفيد مبني بر دستيابي به نقش رهبري در جهان حمايت كنند. دين اچسون، وزير خارجه در دولت هري ترومن، در سخني معروف گفته است «دولت‌ها بايد مباحث را «واضح‌تر از حقيقت» تشريح كنند تا مردم و كنگره متقاعد شوند كه بايد براي مهار اتحاد جماهير شوروي تلاش كرد.
برخي از تحليلگران معتقدند استفاده از تهديدي به نام چين نيز امروز مي‌تواند شهروندان آمريكايي را مجاب كند تا از كاخ‌سفيد حمايت كنند اما تعيين سياست‌ خارجي مبتني بر مخالفت با چين به‌سختي مي‌تواند راه‌حلي براي چالش‌هاي جهاني باشد كه در جهان امروز شكل مي‌گيرد. در اين حال، به‌سختي ديگر مي‌توان آمريكايي‌ها را متقاعد كرد كه حل مشكلات جهاني در هسته سياست ‌خارجي واشنگتن قرار گيرد. بر اين اساس، مي‌توان گفت تمركز ما بايد بيشتر بر جهان جديدي باشد كه پس از جنگ جهاني اول شكل گرفته نه جنگ جهاني دوم؛ دوران كاهش مداخله ايالات متحده و افزايش ناآرامي‌هاي بين‌المللي. الباقي آن همان‌طور كه گفته مي‌شود، ديگر خود تاريخ است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.