|

احزاب سیاسی لبنان چگونه از همه‌گیری کووید- 19 برای بازیابی قدرت سوءاستفاده می‌کنند

بیروت زیر تیغ کرونا

مدت کوتاهی پس از آنکه نخستين فرد مبتلا به کرونا در لبنان شناسایی شد، بيروت اقدامات متعددی برای پاسخ به این بیماری انجام داد: مدارس، دانشگاه‌ها و فرودگاه‌ها را تعطیل و قرنطینه سراسری اعلام و با استفاده از منابع بسیار محدودش تلاش کرد وضعیت بخش درمانی‌اش را بهبود بخشد؛ بخش درمانی که عملا یک نظام کاملا از هم گسیخته بود. مانند هر بحران دیگری در لبنان، جامعه مدنی،‌ خانواده‌ها، رسانه‌ها و همه گروه‌های جامعه بسیج شدند و هر کاری می‌توانستند برای به حداقل‌رساندن تأثیر ویروس کرونا در منطقه خود انجام دادند. احزاب سیاسی سنتی هم به میدان آمدند تا خدماتی به هواداران خود ارائه دهند. در حالی که این اقدامات قطعا در کوتاه‌مدت بسیار ضروری است اما در بلندمدت تأثیرات منفی بر لبنان خواهد گذاشت و در کمترین حالت ضربه بزرگی به دستاوردهای انقلاب اکتبر اخیر در این کشور می‌زند.
استراتژی‌های بازاری
احزاب سیاسی لبنان از مکانیسم‌های مختلفی برای سوءاستفاده از «جنگ» کرونا استفاده کرده‌اند؛ از اقدامات ساده‌ای مثل پوشیدن لباس‌های رنگارنگ گرفته، سفر به نقاط مختلف کشور تا ایجاد «ایستگاه‌های آگاهی» در نقاط مختلف و حتی دعوت از خبرنگاران خارجی و روزنامه‌نگاران محلی برای نمایش اقداماتی که در این جنگ انجام داده‌اند. هم‌زمان در شبکه‌های اجتماعی عکس ماسک صورت‌هایی منتشر شده که آرم احزاب مختلف روی آنها چاپ شده است.
اما اقدامات این احزاب مانند ضدعفونی‌کردن خیابان‌ها نه تنها هیچ فایده‌ای ندارد، بلکه می‌تواند مضر باشد اما همین اقدامات می‌توانند چیزهای زیادی درباره سیاست این احزاب به مردم لبنان بگویند. برخی از فعالان سیاسی مستقل هشدار داده‌اند چنین فعالیت‌هایی راهی است که احزاب سیاسی سنتی تلاش دارند از طریق آن دوباره مشروعیت خود را به دست بیاورند؛ مشروعیتی که جنبش اصلاحاتی 17 اکتبر سال گذشته پایه‌های آن را کاملا متزلزل کرده بود. فعالیت‌های فعلی این احزاب دقیقا واکنشی در مخالفت با آنهایی است که از اکتبر سال گذشته به خیابان‌ها آمدند و با درخواست مسئولیت‌پذیری مقامات، آنها را به چالش کشیدند. مهم‌تر از اینها شاید فعالیت احزاب سیاسی در دوره کرونا و وانمودکردن به مبارزه با آن تلاشی آشکار برای تقویت سلطه آنها و تحکیم دوباره مرزهای سیاسی و فرقه‌ای در لبنان است.
به هر روی، این گروه‌های سیاسی اصرار دارند استراتژی‌های مداخله‌جویانه خود را در بهترین قالب به مردم عرضه کنند و نشان دهند در این زمینه بسیار خبره هستند. اولین و مهم‌ترین هدف آنها این است که شهروندان در مقابل همه‌گیری ویروس کرونا و اوضاع وخیم اقتصادی لبنان احساس ناامنی کنند. به این ترتیب هدف غایی این گروه‌های سیاسی کمک به ایجاد وحدت و ملتی یکپارچه در چنین شرایطی نیست، بلکه تلاش آنها بیشتر براي تشکیل گروه‌های کوچک خارج از نهادهای دولتی است که حین و بعد از ویروس کرونا بتوانند آن‌طور که می‌خواهند آنها را مدیریت کنند.
ریشه‌های تاریخی
این واکنش احزاب سیاسی در خلأ اتفاق نیفتاده است و با نگاه به چگونگی شکل‌گیری حکومت و حکمرانی در لبنان درک می‌شود. دست‌کم از اواخر قرن 19 و پس از آن با ایجاد دولت لبنان، چندین سازمان و عنوان برای مأموریت ارائه خدمات کلیدی به جامعه به ویژه در بخش آموزش و بهداشت تعیین شدند. این نهادهای موازی با دولت که از سوی خود دولت پذیرفته شده بودند طی سال‌های 1975 تا 1990، یعنی در طول جنگ داخلی این کشور، فرصتی طلایی برای تعیین محدوده‌های ارضی خود پیدا کردند؛ شبه‌نظامیان مسئولیت مناطق مربوط به خود را برعهده داشتند و در این مناطق مواد غذایی، خدمات و مدیریت زیرساخت‌ها را ارائه می‌دادند. این مرزبندی‌ها اما حتی پس از پایان جنگ حفظ شد و فروپاشی اقتصادی که اکنون در لبنان اتفاق افتاده آن را تثبیت می‌کند.
دوران پساکرونا در لبنان به احتمال زیاد اگر به ورشکستگی ختم نشود، قطعا با فروپاشی اقتصادی همراه خواهد بود. کمبود دلار در بازار برای واردات کالاهای اساسی چالش بزرگی در روزهای پس از کرونا خواهد بود. این چالش را بهتر می‌توان فهمید وقتی که بدانیم 85 درصد کالاهای اساسی مانند غذا در لبنان وارداتی هستند. در حال حاضر 45 درصد مردم لبنان در فقر و 22 درصد دیگر آنها در فقر شدید زندگی می‌کنند. در این حال پیش‌بینی می‌شود تورم، امسال در این کشور 25 درصد افزایش یابد. در چنین شرایطی احزاب سیاسی به جای اینکه با هماهنگی دولت عمل و نهادهای دولتی را توانمند کنند، هر کدام به صورت جداگانه در رقابت برای کمک به «نیازمندان» هستند. در شرایطی که همین احزاب منابع لازم برای تأمین این اهداف را ندارند به روش‌های جایگزینی مانند جمع‌آوری اعانه از مردم روی آورده‌اند. برای مثال، می‌توان به فعالیت حزب «جنبش آزاد میهنی» اشاره کرد که برای جمع‌آوری کمک به نیازمندان یک حساب بانکی معرفی کرده است.
گسترش ناامنی
اقدامات دولت لبنان برای قرنطینه این کشور آن‌قدر مبهم بوده است که به نهادهای محلی این فضا را داده تا تصمیمات مستقلی بگیرند. برخی از شهرداری‌ها از آنجایی که دستورالعمل مشخصی در این زمینه وجود ندارد، ورودی اصلی شهرهای خود را بسته‌اند، ایست‌هایی تعیین و منطقه استحفاظی خود را به سبک خود قرنطینه کرده‌اند. در این شرایط بازیگران سیاسی در تلاش برای پاسخ به بحران به‌وجودآمده، به اقداماتی همچون توزیع «لوازم معیشتی مثل نفت و برنج» بر اساس نزدیکی افراد به پایگاه سیاسی خود دست زده‌اند که نه تنها رانت‌خواری را تشویق می‌کند، بلکه باعث ایجاد احساس ناامنی و بی‌ثباتی می‌شود؛ احساساتی که بازیابی مشروعیت و تقویت تسلط آنها در برخی مناطق را به دنبال خواهد داشت. در حقیقت، مدت‌ کوتاهی پس از تحولات اکتبر سال گذشته، بسیاری از سیاست‌مداران در حال اشاعه این هشدار در میان شهروندان لبنانی هستند که قحطی در راه است. این هشدار چه واقعی باشد چه نباشد، باعث آسیب‌پذیری بیشتر مردم و در نتیجه وابستگی بیشتر آنها به گروه‌های سیاسی می‌شود. هدف این گروه‌های سیاسی نه تنها تصرف دولت ورشکسته، بلکه تأیید حاکمیت آنها بر مناطقی است که اکنون در حال فعالیت در آن هستند. اگر در دوران پس از جنگ داخلی به دست‌آوردن منابع دولتی با هدف تضمین بقا برای این گروه‌های سیاسی مهم بود، اکنون با توجه به اقتصاد رو به سقوط و کاهش سرمایه‌های عمومی، به دست‌آوردن کنترل بخش‌هایی از جامعه ضامن بقای آنهاست. در حالی که اقدامات این گروه‌ها جداسازی جغرافیایی را به دنبال دارد، با فروپاشی قریب‌الوقوع اقتصادی این مناطق به «جغرافیای فقر» تبدیل می‌شوند. اگر در حال حاضر خطری که جامعه لبنان را تهدید می‌کند ویروس کرونا باشد، به زودی این تهدید به قحطی و گرسنگی تبدیل می‌شود.
گفتمان عمومی در لبنان اکنون سرشار از مفاهیم منفی، از فروپاشی اقتصادی تا وحشت ناشی از کروناست. خلاف گذشته اما همان‌طور که همه جهان معتقد است، اکنون احتمالا زمان مناسبی برای توجه به فرهنگ امید و نگاه‌کردن به هر دو بحران موجود در لبنان هم در حوزه اقتصادی و هم در حوزه سلامت نه به عنوان پایان راه بلکه به عنوان لحظه‌ای است که بتوان با استفاده از آن آینده لبنان را از نو ساخت. این امید آغاز پروژه ساخت یک آرمان‌شهر نیست، بلکه پروژه‌ای سیاسی است که می‌تواند محمل مناسبی برای پیوند مدینه فاضله و منافع مردمی باشد که دهه‌هاست عمرشان را در رنج سپری می‌کنند. این پروژه سیاسی اما هنوز به ذهن هیچ یک از گروه‌های درگیر خواه مردم، معترضان یا سیاسیون خطور نکرده است.
مدت کوتاهی پس از آنکه نخستين فرد مبتلا به کرونا در لبنان شناسایی شد، بيروت اقدامات متعددی برای پاسخ به این بیماری انجام داد: مدارس، دانشگاه‌ها و فرودگاه‌ها را تعطیل و قرنطینه سراسری اعلام و با استفاده از منابع بسیار محدودش تلاش کرد وضعیت بخش درمانی‌اش را بهبود بخشد؛ بخش درمانی که عملا یک نظام کاملا از هم گسیخته بود. مانند هر بحران دیگری در لبنان، جامعه مدنی،‌ خانواده‌ها، رسانه‌ها و همه گروه‌های جامعه بسیج شدند و هر کاری می‌توانستند برای به حداقل‌رساندن تأثیر ویروس کرونا در منطقه خود انجام دادند. احزاب سیاسی سنتی هم به میدان آمدند تا خدماتی به هواداران خود ارائه دهند. در حالی که این اقدامات قطعا در کوتاه‌مدت بسیار ضروری است اما در بلندمدت تأثیرات منفی بر لبنان خواهد گذاشت و در کمترین حالت ضربه بزرگی به دستاوردهای انقلاب اکتبر اخیر در این کشور می‌زند.
استراتژی‌های بازاری
احزاب سیاسی لبنان از مکانیسم‌های مختلفی برای سوءاستفاده از «جنگ» کرونا استفاده کرده‌اند؛ از اقدامات ساده‌ای مثل پوشیدن لباس‌های رنگارنگ گرفته، سفر به نقاط مختلف کشور تا ایجاد «ایستگاه‌های آگاهی» در نقاط مختلف و حتی دعوت از خبرنگاران خارجی و روزنامه‌نگاران محلی برای نمایش اقداماتی که در این جنگ انجام داده‌اند. هم‌زمان در شبکه‌های اجتماعی عکس ماسک صورت‌هایی منتشر شده که آرم احزاب مختلف روی آنها چاپ شده است.
اما اقدامات این احزاب مانند ضدعفونی‌کردن خیابان‌ها نه تنها هیچ فایده‌ای ندارد، بلکه می‌تواند مضر باشد اما همین اقدامات می‌توانند چیزهای زیادی درباره سیاست این احزاب به مردم لبنان بگویند. برخی از فعالان سیاسی مستقل هشدار داده‌اند چنین فعالیت‌هایی راهی است که احزاب سیاسی سنتی تلاش دارند از طریق آن دوباره مشروعیت خود را به دست بیاورند؛ مشروعیتی که جنبش اصلاحاتی 17 اکتبر سال گذشته پایه‌های آن را کاملا متزلزل کرده بود. فعالیت‌های فعلی این احزاب دقیقا واکنشی در مخالفت با آنهایی است که از اکتبر سال گذشته به خیابان‌ها آمدند و با درخواست مسئولیت‌پذیری مقامات، آنها را به چالش کشیدند. مهم‌تر از اینها شاید فعالیت احزاب سیاسی در دوره کرونا و وانمودکردن به مبارزه با آن تلاشی آشکار برای تقویت سلطه آنها و تحکیم دوباره مرزهای سیاسی و فرقه‌ای در لبنان است.
به هر روی، این گروه‌های سیاسی اصرار دارند استراتژی‌های مداخله‌جویانه خود را در بهترین قالب به مردم عرضه کنند و نشان دهند در این زمینه بسیار خبره هستند. اولین و مهم‌ترین هدف آنها این است که شهروندان در مقابل همه‌گیری ویروس کرونا و اوضاع وخیم اقتصادی لبنان احساس ناامنی کنند. به این ترتیب هدف غایی این گروه‌های سیاسی کمک به ایجاد وحدت و ملتی یکپارچه در چنین شرایطی نیست، بلکه تلاش آنها بیشتر براي تشکیل گروه‌های کوچک خارج از نهادهای دولتی است که حین و بعد از ویروس کرونا بتوانند آن‌طور که می‌خواهند آنها را مدیریت کنند.
ریشه‌های تاریخی
این واکنش احزاب سیاسی در خلأ اتفاق نیفتاده است و با نگاه به چگونگی شکل‌گیری حکومت و حکمرانی در لبنان درک می‌شود. دست‌کم از اواخر قرن 19 و پس از آن با ایجاد دولت لبنان، چندین سازمان و عنوان برای مأموریت ارائه خدمات کلیدی به جامعه به ویژه در بخش آموزش و بهداشت تعیین شدند. این نهادهای موازی با دولت که از سوی خود دولت پذیرفته شده بودند طی سال‌های 1975 تا 1990، یعنی در طول جنگ داخلی این کشور، فرصتی طلایی برای تعیین محدوده‌های ارضی خود پیدا کردند؛ شبه‌نظامیان مسئولیت مناطق مربوط به خود را برعهده داشتند و در این مناطق مواد غذایی، خدمات و مدیریت زیرساخت‌ها را ارائه می‌دادند. این مرزبندی‌ها اما حتی پس از پایان جنگ حفظ شد و فروپاشی اقتصادی که اکنون در لبنان اتفاق افتاده آن را تثبیت می‌کند.
دوران پساکرونا در لبنان به احتمال زیاد اگر به ورشکستگی ختم نشود، قطعا با فروپاشی اقتصادی همراه خواهد بود. کمبود دلار در بازار برای واردات کالاهای اساسی چالش بزرگی در روزهای پس از کرونا خواهد بود. این چالش را بهتر می‌توان فهمید وقتی که بدانیم 85 درصد کالاهای اساسی مانند غذا در لبنان وارداتی هستند. در حال حاضر 45 درصد مردم لبنان در فقر و 22 درصد دیگر آنها در فقر شدید زندگی می‌کنند. در این حال پیش‌بینی می‌شود تورم، امسال در این کشور 25 درصد افزایش یابد. در چنین شرایطی احزاب سیاسی به جای اینکه با هماهنگی دولت عمل و نهادهای دولتی را توانمند کنند، هر کدام به صورت جداگانه در رقابت برای کمک به «نیازمندان» هستند. در شرایطی که همین احزاب منابع لازم برای تأمین این اهداف را ندارند به روش‌های جایگزینی مانند جمع‌آوری اعانه از مردم روی آورده‌اند. برای مثال، می‌توان به فعالیت حزب «جنبش آزاد میهنی» اشاره کرد که برای جمع‌آوری کمک به نیازمندان یک حساب بانکی معرفی کرده است.
گسترش ناامنی
اقدامات دولت لبنان برای قرنطینه این کشور آن‌قدر مبهم بوده است که به نهادهای محلی این فضا را داده تا تصمیمات مستقلی بگیرند. برخی از شهرداری‌ها از آنجایی که دستورالعمل مشخصی در این زمینه وجود ندارد، ورودی اصلی شهرهای خود را بسته‌اند، ایست‌هایی تعیین و منطقه استحفاظی خود را به سبک خود قرنطینه کرده‌اند. در این شرایط بازیگران سیاسی در تلاش برای پاسخ به بحران به‌وجودآمده، به اقداماتی همچون توزیع «لوازم معیشتی مثل نفت و برنج» بر اساس نزدیکی افراد به پایگاه سیاسی خود دست زده‌اند که نه تنها رانت‌خواری را تشویق می‌کند، بلکه باعث ایجاد احساس ناامنی و بی‌ثباتی می‌شود؛ احساساتی که بازیابی مشروعیت و تقویت تسلط آنها در برخی مناطق را به دنبال خواهد داشت. در حقیقت، مدت‌ کوتاهی پس از تحولات اکتبر سال گذشته، بسیاری از سیاست‌مداران در حال اشاعه این هشدار در میان شهروندان لبنانی هستند که قحطی در راه است. این هشدار چه واقعی باشد چه نباشد، باعث آسیب‌پذیری بیشتر مردم و در نتیجه وابستگی بیشتر آنها به گروه‌های سیاسی می‌شود. هدف این گروه‌های سیاسی نه تنها تصرف دولت ورشکسته، بلکه تأیید حاکمیت آنها بر مناطقی است که اکنون در حال فعالیت در آن هستند. اگر در دوران پس از جنگ داخلی به دست‌آوردن منابع دولتی با هدف تضمین بقا برای این گروه‌های سیاسی مهم بود، اکنون با توجه به اقتصاد رو به سقوط و کاهش سرمایه‌های عمومی، به دست‌آوردن کنترل بخش‌هایی از جامعه ضامن بقای آنهاست. در حالی که اقدامات این گروه‌ها جداسازی جغرافیایی را به دنبال دارد، با فروپاشی قریب‌الوقوع اقتصادی این مناطق به «جغرافیای فقر» تبدیل می‌شوند. اگر در حال حاضر خطری که جامعه لبنان را تهدید می‌کند ویروس کرونا باشد، به زودی این تهدید به قحطی و گرسنگی تبدیل می‌شود.
گفتمان عمومی در لبنان اکنون سرشار از مفاهیم منفی، از فروپاشی اقتصادی تا وحشت ناشی از کروناست. خلاف گذشته اما همان‌طور که همه جهان معتقد است، اکنون احتمالا زمان مناسبی برای توجه به فرهنگ امید و نگاه‌کردن به هر دو بحران موجود در لبنان هم در حوزه اقتصادی و هم در حوزه سلامت نه به عنوان پایان راه بلکه به عنوان لحظه‌ای است که بتوان با استفاده از آن آینده لبنان را از نو ساخت. این امید آغاز پروژه ساخت یک آرمان‌شهر نیست، بلکه پروژه‌ای سیاسی است که می‌تواند محمل مناسبی برای پیوند مدینه فاضله و منافع مردمی باشد که دهه‌هاست عمرشان را در رنج سپری می‌کنند. این پروژه سیاسی اما هنوز به ذهن هیچ یک از گروه‌های درگیر خواه مردم، معترضان یا سیاسیون خطور نکرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.