|

رابطه سرمایه با طبیعت

این نظر در برخی محافل مطرح است که سرمایه‌داری در حال رویاروشدن با تناقضی مهلک به شکل یک بحران در حال وقوع زیست‌محیطی است. من این نظر را قابل‌تأمل ولی بحث‌برانگیز می‌دانم. قابل‌تأمل‌بودن آن عمدتا ناشی از فشارهای زیست‌محیطی در حال انباشتی است که از رشد تصاعدی سرمایه سرچشمه می‌گیرد. به چهار دلیل مهم باید به این نظر به دیده شک نگریست. اول اینکه سرمایه پیشینه طولانی از سروسامان‌بخشیدن موفقیت‌آمیز به مشکلات زیست‌بومی خود دارد... دومین دلیل اینکه طبیعتی که گویا ما در حال بهره‌برداری از آن و تهی‌کردن‌اش هستیم و قرار است پس از این ما را محدود کند یا حتی از ما انتقام بگیرد درواقع در گردش و انباشت سرمایه درونی و جذب ‌شده است... نظام زیستی از درون اتحاد تناقض‌آمیز سرمایه و طبیعت سر برمی‌آورد، درست همان‌طور که کالا اتحادی است متناقض میان ارزش مصرفی (شکل مادی و طبیعی کالا) و ارزش مبادله‌ای (ارزش‌گذاری اجتماعی کالا)... سومین نکته این است که سرمایه مسائل زیست‌محیطی را به کسب‌وکاری بزرگ تبدیل کرده است. فناوری‌‌های زیست‌محیطی هم‌اکنون در بازارهای سهام جهان از اقلام بسیار مرغوب به شمار می‌روند. هنگامی که چنین می‌شود مهندسی رابطه متابولیکی با طبیعت به فعالیتی خودسامان تبدیل می‌شود. طبیعت تبدیل می‌شود به «راهبردی برای انباشت». و اما چهارمین دلیل که شاید آزاردهنده‌ترین مورد هم باشد، این است که سرمایه چه‌بسا این امکان را داشته باشد که در بحبوحه فجایع زیست‌محیطی موجود همچنان به گردش و انباشت ادامه دهد. فجایع زیست‌محیطی فرصت‌های فراوانی را برای دستیابی به سودهای کلان در اختیار «سرمایه‌داری فاجعه‌مدار» قرار می‌دهند. مرگ‌های ناشی از گرسنگی اقشار بی‌پناه و آسیب‌پذیر و ویرانی گسترده زیستگاه‌ها لزوما مشکلی برای سرمایه پدید نمی‌آورد (مگر آنکه موجب بروز شورش و انقلاب شود). سرمایه هرگز در طلب سود از به‌نابودی‌کشاندن مردم اکراه نداشته است... .
سرمایه به‌ناچار طبیعت را چیزی نمی‌داند جز ذخیره عظیمی از ارزش‌های بالقوه مصرفی که می‌توان مستقیم یا غیرمستقیم در تولید و در تحقق ارزش‌های کالایی از آن استفاده کرد. طبیعت یک جایگاه سوخت‌رسانی عظیم است و ارزش‌های مصرفی طبیعی شکلی پولی یا سرمایه‌ای و تجاری به خود می‌گیرند و به‌عنوان کالا مبادله می‌شوند... درک سرمایه از طبیعت به‌عنوان یک کالا شیئی‌شده صرف بدون چالش نمی‌ماند، بلکه به نبردی بی‌وقفه منجر خواهد شد میان شیوه‌هایی که سرمایه برای مفهوم‌سازی و به‌کارگیری رابطه متابولیکی با طبیعت در جهت ساخت بوم‌ساز‌گان خاص خود به کار می‌گیرد از یک‌سو و برداشت‌های مختلف از طبیعت و نگرش‌های متفاوت رایج به آن در جامعه مدنی و حتی درون دستگاه دولت از سوی دیگر. متأسفانه سرمایه ‌نمی‌تواند از شیوه رایج خود در تکه‌پاره‌کردن طبیعت و ایجاد شکل‌های کالایی و حقوق مالکیت فکری دست بردارد. به‌چالش‌کشیدن این امر یعنی به‌چالش‌کشیدن کارکرد خود موتور اقتصادی سرمایه‌داری و انکارکردن امکان به‌کارگیری عقلانیت اقتصادی سرمایه در زندگی اجتماعی. به همین دلیل است که جنبش زیست‌محیطی، هنگامی که از یک تفکر سیاسی صرفا صوری و اصلاحی فراتر می‌رود، به‌ناچار به جنبش ضدسرمایه تبدیل می‌شود. جنبش زیست‌محیطی می‌تواند در اتحاد با دیگر جنبش‌ها، به تهدیدی جدی برای بازتولید سرمایه بدل شود... سرمایه گریزی ندارد جز آنکه هر آن تعدادی از جنبه‌های طبیعت را که در توان دارد خصوصی، کالایی، پولی و تجاری کند. تنها این‌گونه است که سرمایه می‌تواند بیش از پیش طبیعت را در خود فروبرد تا به شکلی از سرمایه تبدیل شود که تا اعماق دی‌ان‌ای ما رسوخ می‌کند.
منبع: 17 تناقض و پایان سرمایه‌داری، دیوید هاروی، ترجمه: مجید امینی، نشر کلاغ، صص 347-326

این نظر در برخی محافل مطرح است که سرمایه‌داری در حال رویاروشدن با تناقضی مهلک به شکل یک بحران در حال وقوع زیست‌محیطی است. من این نظر را قابل‌تأمل ولی بحث‌برانگیز می‌دانم. قابل‌تأمل‌بودن آن عمدتا ناشی از فشارهای زیست‌محیطی در حال انباشتی است که از رشد تصاعدی سرمایه سرچشمه می‌گیرد. به چهار دلیل مهم باید به این نظر به دیده شک نگریست. اول اینکه سرمایه پیشینه طولانی از سروسامان‌بخشیدن موفقیت‌آمیز به مشکلات زیست‌بومی خود دارد... دومین دلیل اینکه طبیعتی که گویا ما در حال بهره‌برداری از آن و تهی‌کردن‌اش هستیم و قرار است پس از این ما را محدود کند یا حتی از ما انتقام بگیرد درواقع در گردش و انباشت سرمایه درونی و جذب ‌شده است... نظام زیستی از درون اتحاد تناقض‌آمیز سرمایه و طبیعت سر برمی‌آورد، درست همان‌طور که کالا اتحادی است متناقض میان ارزش مصرفی (شکل مادی و طبیعی کالا) و ارزش مبادله‌ای (ارزش‌گذاری اجتماعی کالا)... سومین نکته این است که سرمایه مسائل زیست‌محیطی را به کسب‌وکاری بزرگ تبدیل کرده است. فناوری‌‌های زیست‌محیطی هم‌اکنون در بازارهای سهام جهان از اقلام بسیار مرغوب به شمار می‌روند. هنگامی که چنین می‌شود مهندسی رابطه متابولیکی با طبیعت به فعالیتی خودسامان تبدیل می‌شود. طبیعت تبدیل می‌شود به «راهبردی برای انباشت». و اما چهارمین دلیل که شاید آزاردهنده‌ترین مورد هم باشد، این است که سرمایه چه‌بسا این امکان را داشته باشد که در بحبوحه فجایع زیست‌محیطی موجود همچنان به گردش و انباشت ادامه دهد. فجایع زیست‌محیطی فرصت‌های فراوانی را برای دستیابی به سودهای کلان در اختیار «سرمایه‌داری فاجعه‌مدار» قرار می‌دهند. مرگ‌های ناشی از گرسنگی اقشار بی‌پناه و آسیب‌پذیر و ویرانی گسترده زیستگاه‌ها لزوما مشکلی برای سرمایه پدید نمی‌آورد (مگر آنکه موجب بروز شورش و انقلاب شود). سرمایه هرگز در طلب سود از به‌نابودی‌کشاندن مردم اکراه نداشته است... .
سرمایه به‌ناچار طبیعت را چیزی نمی‌داند جز ذخیره عظیمی از ارزش‌های بالقوه مصرفی که می‌توان مستقیم یا غیرمستقیم در تولید و در تحقق ارزش‌های کالایی از آن استفاده کرد. طبیعت یک جایگاه سوخت‌رسانی عظیم است و ارزش‌های مصرفی طبیعی شکلی پولی یا سرمایه‌ای و تجاری به خود می‌گیرند و به‌عنوان کالا مبادله می‌شوند... درک سرمایه از طبیعت به‌عنوان یک کالا شیئی‌شده صرف بدون چالش نمی‌ماند، بلکه به نبردی بی‌وقفه منجر خواهد شد میان شیوه‌هایی که سرمایه برای مفهوم‌سازی و به‌کارگیری رابطه متابولیکی با طبیعت در جهت ساخت بوم‌ساز‌گان خاص خود به کار می‌گیرد از یک‌سو و برداشت‌های مختلف از طبیعت و نگرش‌های متفاوت رایج به آن در جامعه مدنی و حتی درون دستگاه دولت از سوی دیگر. متأسفانه سرمایه ‌نمی‌تواند از شیوه رایج خود در تکه‌پاره‌کردن طبیعت و ایجاد شکل‌های کالایی و حقوق مالکیت فکری دست بردارد. به‌چالش‌کشیدن این امر یعنی به‌چالش‌کشیدن کارکرد خود موتور اقتصادی سرمایه‌داری و انکارکردن امکان به‌کارگیری عقلانیت اقتصادی سرمایه در زندگی اجتماعی. به همین دلیل است که جنبش زیست‌محیطی، هنگامی که از یک تفکر سیاسی صرفا صوری و اصلاحی فراتر می‌رود، به‌ناچار به جنبش ضدسرمایه تبدیل می‌شود. جنبش زیست‌محیطی می‌تواند در اتحاد با دیگر جنبش‌ها، به تهدیدی جدی برای بازتولید سرمایه بدل شود... سرمایه گریزی ندارد جز آنکه هر آن تعدادی از جنبه‌های طبیعت را که در توان دارد خصوصی، کالایی، پولی و تجاری کند. تنها این‌گونه است که سرمایه می‌تواند بیش از پیش طبیعت را در خود فروبرد تا به شکلی از سرمایه تبدیل شود که تا اعماق دی‌ان‌ای ما رسوخ می‌کند.
منبع: 17 تناقض و پایان سرمایه‌داری، دیوید هاروی، ترجمه: مجید امینی، نشر کلاغ، صص 347-326

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.