|

رسانه، همه‌چیز است

پژمان موسوی

رسانه‌ و امنیت، نه‌تنها در ایرانِ امروز که تقریبا در تمام کشورهای جهان، یک رابطه مستقیم و البته پیچیده دارند. اگر امنيت را نه صرفا یک پدیده‌ عینی که يك پديده ذهني بدانيم و اگر كاركرد رسانه‌ها را مقدم بر هر چيزي، ذهنيت‌سازي و انگاره‌سازي تعريف كنيم، رابطه رسانه و امنیت به شكلی آشكارتر و شفاف‌تري خود را نمايان خواهد كرد. اهمیت روز‌افزون رسانه‌ها در سازوكار تحولات اجتماعي-سياسي از ماهيت اين ابزار ناشي مي‌شود؛ چراكه اطلاعات مانند مهم‌ترين عنصر ماهوي اين ابزار، به‌ويژه در اشكال جديد سازمان سياسي- اجتماعي، از منابع قدرت قلمداد مي‌شود. امروزه نقش اطلاعات در سازوكارهاي تصميم‌گيري از اهميت بالايي برخوردار است و همين امر نقطه تلاقي «رسانه» و «قدرت» را شكل مي‌دهد. ابزار رسانه مخصوصا در طليعه قرني كه «اطلاعات» به مثابه منبع اوليه و مهم قدرت مطرح است، از حساسيت بالايي برخوردار است. همزاد «رسانه» و «اطلاعات» و تلاقي اين مفاهيم با قدرت و نقش مستقيم و غيرمستقيم رسانه در شكل‌دهي به هنجارهاي اجتماعي، عمومي و ارزش‌هاي فردي، معادله مهم و تازه‌اي را در جهان معاصر رقم مي‌زند كه نتيجه آن به‌طورقطع در امنيت تمام واحدهاي سياسي تأثيرگذار است. اگر در برداشتي وسيع، امنيت را پويايي و پايداري ارزش‌ها و هنجارها در اشكال انتزاعي و انضماعي آن بدانيم، با توجه به تأثير مستقيم و غيرمستقيم «اطلاعات» و تأثير پنهان و آشكار «رسانه» در شكل‌دهي و تحول ارزش‌ها و هنجارها، آنگاه به راحتي مي‌توان از آثار ناشي از تولد رسانه‌هاي تازه بر امنيت ملي سخن گفت. رسانه‌هاي جمعي از منظر روان‌شناسي اجتماعي هم در تأمين امنيت عموم حائز اهميت هستند، با اين توضيح كه وسايل ارتباط جمعي با بالابردن رشد فرهنگي مردم به ايجاد احساس امنيت و شخصيت و حضور در تصميم‌گيري‌ها در كنار منافع مادي لازم در اين فرايند، كمك مي‌رسانند. در اين حالت در جامعه پديده‌اي به نام «همدلي» شكل مي‌گيرد و پا به عرصه وجود مي‌گذارد كه از عوامل ايمني‌بخش و امنيت‌آفرين قوي و مؤثر در جوامع انساني است.

روزنامه‌نگاران و اهالی رسانه اما دقیقا کجای این معادله قرار دارند؟ روزنامه‌نگاران چگونه می‌توانند نقش تاریخی خود در ایمنی‌بخشی به جامعه را ایفا کنند؟ شاید به چشم خیلی‌ها نیاید، اما روزنامه‌نگاران هر روز به شیوه‌های مهم و متعدد با اخبار و اطلاعات سروکار دارند. در مرحله اول این آنها هستند که تصمیم می‌گیرند کدام خبر را پوشش دهند و گزارش کنند و کدام خبر را نادیده بگیرند. در مرحله بعد تمام گزارش‌های موجود و تولیدی هم باید مورد بررسی قرار گیرند. اینها نخستین گام‌ها در راه مراقبت و بررسی اخبار روزانه است. اما خبرهایی که از این صافی عبور می‌کنند هم به یک اندازه مورد توجه قرار نمی‌گیرند. برخی از آنها به طور کامل و به شکل عمده و برخی دیگر به شکل مختصر مورد توجه قرار می‌گیرند. ازاین‌روست که مطالب با توجه به تکنیک‌های برجسته‌سازی مانند خبر یا مطلب اول، خبر یا مطالب نیم‌تای اول صفحه، تیتر درشت و... در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد. ازاین‌رو نظریه برجسته‌سازی که هدف آن اولویت‌بخشیدن به اخبار و گزارش‌های خاص در ارتباط با مسائل و پدیده‌های اجتماعی است، می‌تواند نقش مهمی ایفا کند؛ بر اساس این نظریه، مطالبی که روزنامه‌نگاران انتخاب می‌کنند و فضای بیشتری به آن می‌دهند، در ذهن مخاطب اولویت پیدا می‌کند. درواقع هرچه مطبوعات مسئله‌ای را برجسته‌تر کنند، این احتمال وجود دارد که آن مسئله برای مردم مهم‌تر جلوه کرده و بیشتر دغدغه‌
آنها شود.
به‌طوركلي، رسانه‌ها از جمله مطبوعات در شكل‌گيري معاني و برداشت‌هاي ذهني مخاطبان در موضوعات مختلف بسیار تأثيرگذار هستند. به عبارتي چارچوب‌هاي مفهومي و ذهني مخاطبان و تصويرشان از دنيايي عيني، به ميزان زيادي به محتوا و مضامين رسانه‌ای بستگی دارد. البته نباید از این نکته غافل بود که با گسترش روزافزون وسایل نوین ارتباط جمعی و همه‌گیرشدن شبکه‌های اجتماعی و تأثیرات روزافزون فضای مجازی در زندگی مردم، بخشی از فرایند برجسته‌سازی از طرف این رسانه‌هاست که صورت می‌گیرد و ازهمین‌رو در بررسی نقش رسانه‌ها در پراهمیت یا بی‌اهمیت‌کردن وقایع و رویدادها، تمام سپهر رسانه‌ای باید مورد بررسی قرار گیرد نه فقط رسانه‌های مکتوب و نه فقط فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی ... .

رسانه‌ و امنیت، نه‌تنها در ایرانِ امروز که تقریبا در تمام کشورهای جهان، یک رابطه مستقیم و البته پیچیده دارند. اگر امنيت را نه صرفا یک پدیده‌ عینی که يك پديده ذهني بدانيم و اگر كاركرد رسانه‌ها را مقدم بر هر چيزي، ذهنيت‌سازي و انگاره‌سازي تعريف كنيم، رابطه رسانه و امنیت به شكلی آشكارتر و شفاف‌تري خود را نمايان خواهد كرد. اهمیت روز‌افزون رسانه‌ها در سازوكار تحولات اجتماعي-سياسي از ماهيت اين ابزار ناشي مي‌شود؛ چراكه اطلاعات مانند مهم‌ترين عنصر ماهوي اين ابزار، به‌ويژه در اشكال جديد سازمان سياسي- اجتماعي، از منابع قدرت قلمداد مي‌شود. امروزه نقش اطلاعات در سازوكارهاي تصميم‌گيري از اهميت بالايي برخوردار است و همين امر نقطه تلاقي «رسانه» و «قدرت» را شكل مي‌دهد. ابزار رسانه مخصوصا در طليعه قرني كه «اطلاعات» به مثابه منبع اوليه و مهم قدرت مطرح است، از حساسيت بالايي برخوردار است. همزاد «رسانه» و «اطلاعات» و تلاقي اين مفاهيم با قدرت و نقش مستقيم و غيرمستقيم رسانه در شكل‌دهي به هنجارهاي اجتماعي، عمومي و ارزش‌هاي فردي، معادله مهم و تازه‌اي را در جهان معاصر رقم مي‌زند كه نتيجه آن به‌طورقطع در امنيت تمام واحدهاي سياسي تأثيرگذار است. اگر در برداشتي وسيع، امنيت را پويايي و پايداري ارزش‌ها و هنجارها در اشكال انتزاعي و انضماعي آن بدانيم، با توجه به تأثير مستقيم و غيرمستقيم «اطلاعات» و تأثير پنهان و آشكار «رسانه» در شكل‌دهي و تحول ارزش‌ها و هنجارها، آنگاه به راحتي مي‌توان از آثار ناشي از تولد رسانه‌هاي تازه بر امنيت ملي سخن گفت. رسانه‌هاي جمعي از منظر روان‌شناسي اجتماعي هم در تأمين امنيت عموم حائز اهميت هستند، با اين توضيح كه وسايل ارتباط جمعي با بالابردن رشد فرهنگي مردم به ايجاد احساس امنيت و شخصيت و حضور در تصميم‌گيري‌ها در كنار منافع مادي لازم در اين فرايند، كمك مي‌رسانند. در اين حالت در جامعه پديده‌اي به نام «همدلي» شكل مي‌گيرد و پا به عرصه وجود مي‌گذارد كه از عوامل ايمني‌بخش و امنيت‌آفرين قوي و مؤثر در جوامع انساني است.

روزنامه‌نگاران و اهالی رسانه اما دقیقا کجای این معادله قرار دارند؟ روزنامه‌نگاران چگونه می‌توانند نقش تاریخی خود در ایمنی‌بخشی به جامعه را ایفا کنند؟ شاید به چشم خیلی‌ها نیاید، اما روزنامه‌نگاران هر روز به شیوه‌های مهم و متعدد با اخبار و اطلاعات سروکار دارند. در مرحله اول این آنها هستند که تصمیم می‌گیرند کدام خبر را پوشش دهند و گزارش کنند و کدام خبر را نادیده بگیرند. در مرحله بعد تمام گزارش‌های موجود و تولیدی هم باید مورد بررسی قرار گیرند. اینها نخستین گام‌ها در راه مراقبت و بررسی اخبار روزانه است. اما خبرهایی که از این صافی عبور می‌کنند هم به یک اندازه مورد توجه قرار نمی‌گیرند. برخی از آنها به طور کامل و به شکل عمده و برخی دیگر به شکل مختصر مورد توجه قرار می‌گیرند. ازاین‌روست که مطالب با توجه به تکنیک‌های برجسته‌سازی مانند خبر یا مطلب اول، خبر یا مطالب نیم‌تای اول صفحه، تیتر درشت و... در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد. ازاین‌رو نظریه برجسته‌سازی که هدف آن اولویت‌بخشیدن به اخبار و گزارش‌های خاص در ارتباط با مسائل و پدیده‌های اجتماعی است، می‌تواند نقش مهمی ایفا کند؛ بر اساس این نظریه، مطالبی که روزنامه‌نگاران انتخاب می‌کنند و فضای بیشتری به آن می‌دهند، در ذهن مخاطب اولویت پیدا می‌کند. درواقع هرچه مطبوعات مسئله‌ای را برجسته‌تر کنند، این احتمال وجود دارد که آن مسئله برای مردم مهم‌تر جلوه کرده و بیشتر دغدغه‌
آنها شود.
به‌طوركلي، رسانه‌ها از جمله مطبوعات در شكل‌گيري معاني و برداشت‌هاي ذهني مخاطبان در موضوعات مختلف بسیار تأثيرگذار هستند. به عبارتي چارچوب‌هاي مفهومي و ذهني مخاطبان و تصويرشان از دنيايي عيني، به ميزان زيادي به محتوا و مضامين رسانه‌ای بستگی دارد. البته نباید از این نکته غافل بود که با گسترش روزافزون وسایل نوین ارتباط جمعی و همه‌گیرشدن شبکه‌های اجتماعی و تأثیرات روزافزون فضای مجازی در زندگی مردم، بخشی از فرایند برجسته‌سازی از طرف این رسانه‌هاست که صورت می‌گیرد و ازهمین‌رو در بررسی نقش رسانه‌ها در پراهمیت یا بی‌اهمیت‌کردن وقایع و رویدادها، تمام سپهر رسانه‌ای باید مورد بررسی قرار گیرد نه فقط رسانه‌های مکتوب و نه فقط فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی ... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.