نقد رویکرد خودبخودی
آنتونیو نگری فیلسوف مارکسیست-اسپینوزیست ایتالیایی و مدرس علوم سیاسی در دانشگاه پاریس است. او طی چند دهه مبارزه سیاسی و نظری در آثار خود با محکوم کردن حزب کمونیست نه تنها سرمایه بلکه دولت را نیز مورد انتقاد قرار داد و این طرح فکری را برای نجات مارکس از قرائت مارکسیسم سنتی پیش برد. نگری بیشتر به خاطر دو اثری که به همراه مایکل هارت منتقد سیاسی آمریکایی نوشته یعنی امپراتوری و انبوه خلق شناخته شده است. امپراتوری در زمان نگارش در سال 2000 نوید ظهور جنبشی ضدسرمایهداری را میداد که یک سال بعد در تظاهرات وسیعی که علیه اجلاس هشت در جولای 2001 در جنوا برگزار شد، به واقعیت پیوست. اما ایده و مفاهیم کلیدی که نگری در آثار خود مطرح کرد امپراتوری، انبوه خلق و جنبش خودبخودی (بدیلی برای شکل سنتی حزب لنینی) همانقدر که با استقبال محافل آکادمیک و رسانهها قرار گرفت مورد نقد متفکران از موضعی«مارکسیستی» نیز قرار گرفت. در کتاب «نگری: امپراتوری، مبارزه طبقاتی و جنبش خودبخودی»، آلکس کالینیکوس، اگوست نیمتز و کریس هارمن به نقد ساختاری رویکرد سیاسی آنتونیو نگری و جنبشهای سیاسی- اجتماعی مرتبط با اندیشههای او میپردازند و همچنین
مفهوم «کنشباوری» و صورتبندی «جنبش خودبخودی» را واکاوی میکنند.
این سه متفکر در پروژهای مشترک با نشریه سوسیالیسم بینالملل برنامهای را در نظر داشتند که در آن نظریه و عمل چپ کنونی جهان را به مدد بازنگری مبارزات عصر حاضر در نسبت با مفاهیم مارکسیستی کندوکاو کنند. از این رو در بازخوانی ایده «امپراتوری»- که نماینده خوانشی دیگر از مبارزه طبقاتی است، ترسیم نقاط جدید برای عمل انقلابی در بستر اندیشه و عمل مارکسیستی، اهمیت اساسی مییابد. عنوان کتاب سه محور اساسی این نقد را تبیین میکند: «امپراتوری» نگری چه خوانشی از مفهوم مبارزه سیاسی دارد؟ مبارزه طبقاتی به چه صورتی تفسیر میشود و با چه عاملی به عمل درمیآید؟ و منظور از اینکه «جنبشها خودبخودیاند» چیست؟ و در نهایت، پرسشی اساسی: آیا چنین خوانشی از مبارزه سیاسی در عصر حاضر، توان دگرگونی خواهد داشت؟ در این سه مقاله، وجوه مختلف اندیشه نگری در نسبت با شیوههای مبارزه با نظم سرمایهداری و شیوه خلق مفاهیم بدیل واکاوی میشود. در بخشی از مقدمه ناشر اصلی میخوانیم: «هرچند نویسندگان انگیزههای رهاییبخش نگری را در سطح جنبشی میستایند، اما در خطمشی سیاسی و شکلگیری نیروهای طبقاتی اختلافنظرهایی را برجسته ساختهاند. از آنجا که پروژه
نگری بخشی از ادبیات برابریخواهانه و شیوههای کنش مبارزاتی در تجمیع نیروهای اجتماعی برای غلبه بر شرایط موجود است و از بازگشایی عرصه تازهای سخن میگوید؛ نیاز است این رویکرد را نقد کنیم. برآنیم که مجموعه حاضر میتواند با در نظر گرفتن گامهای اندیشه و نقد مارکسیستی، به بخشی از مناقشههای نظری/عملی در این حوزه پاسخ گوید».
کالینیکوس بحث خود را با اشاره به تظاهرات ضدسرمایهداری سال 2001 آغاز میکند. یکی از جریانات اصلی در جنبش ضدسرمایهداری استقلالباوری است. از نظر کالینیکوس این امر دو ویژگی دارد: اول انکار مفهوم لنینیستی سازمان و دوم اتخاذ اشکال عمل جانشین که در آن نخبگان روشنفکر است و به لحاظ سیاسی به جای تودهها عمل میکنند. او استقلالباوری را در واقع نوعی شکلبندی سیاسی ناهمگون میداند. مشهورترین روایت نظریه اتونومیسم را آنارشیستهای «بلک بلاک» ارئه دادهاند و سیاست رودررویی خشونتباری را دنبال کردند که در نهایت بهانه به دست پلیس شهر جنوا داد. کالینیکوس با سیر تحول فکری نگری در مورد کارگرباوری توضیح میدهد که دردهه 1970 حرکت ایدئولوژیک اصلی او جایگزین ساختن مفهوم کارگر اجتماعی به جای توده کارگر بود. نگری چنین استدلال میکرد که فرایند استثمار سرمایهداری اکنون در گستره کلان جامعه رخ میدهد و در نتیجه باید گروههای اقتصادی و اجتماعی حاشیهنشین، نظیر دانشجویان و بیکاران و کارگران موقت را بخش اصلی پرولتاریا دانست. در نهایت کالینیکوس خاطرنشان میکند که نفوذ افکار نگری به مثابه یک پراکسیس در حرکتهای اجتماعی، مانع از توسعه
سیاسی موفقیتآمیز در جنبشهای ضدسرمایهداری جهانی است؛ همان سرمایهداریای که او کوشیده ساختارهای آن را در کتاب امپراتوری ترسیم کند. اگوست نیمتز در مقاله بعدی لبه انتقاد را تندتر میکند و بنمایه تفکر اصلی نگری و هارت را چیزی به جز خلع سلاح کردن پیشاهنگان سیاسی مبارز خلق نمیداند: «نصیحت هارت و نگری برای منتظر باقیماندن، دقیقا همان چیزی است که نیازی به آن نداریم. این اندیشه که امپراتوری (سرمایه جهانی) به نحو «موفقیتآمیزی از سوی جایگزینی زنده و پویا که فاقد آگاهی، سازمان و کنش منظم است»(یعنی حزب انقلابی)، به چالش کشیده خواهد شد یاوهای بیش نیست.» (ص 84) از نظر او تاریخ بارها نشان داده که تودهها دست به عمل میزنند اما تاریخ به علاوه نشان داده که اگر این انرژی به مؤثرترین شیوه هدایت نشود، چنین فرصتهایی برای دههها از دست میروند و پیامدهای دهشتناکی به همراه دارند. از نظر او پروژه کمونیستی کاری اساسی و مدوام است و باید در شرایط عینی با تحلیل مشخص و کار علمی و در هر زمان، آن را پیش برد: «اما انجام اینها مستلزم درگیری مستقیم یا پیوندی ارگانیک است با مبارزات زنده انبوه خلق، پرولتاریای جهان؛ این آزمایشگاه
بزرگ مبارزه طبقاتی. بنابراین در آنچه هارت و نگری ارائه میدهند نشانهای از این پیوند دیده نمیشود.» در بحث هارمن وجود یک قطب انقلابی سازمانیافته در جنبشهای ضدسرمایهداری در کنار کسانی که به نفع اصلاحطلبی یا استقلالباوری استدلال میکنند بسیار مهم است. چرا که بسیاری از افرادی که همچنان تحت تاثیر افکار اصلاحطلبانه هستند، آنگاه که به عرصه مبارزه پا مینهند در اثر تجربیاتی که به دست میآورند از جبهه اصلاحات جدا میشوند و لازم است اینگونه افراد سازمان یابند تا جنبش بتواند به پیشروی و تداوم خود ادامه دهد و توانایی جذب شمار بیشتری از مردم را پیدا کند و کسانی را که تا اندازهای از افکار قدیمی فاصله میگیرند به بازاندیشی تشویق کند. از نظر هارمن این حوادث رخ نخواهد داد مگر اینکه انقلابیون پرچم مبارزه نظری را به اهتزاز دربیاورند و لازم است اعضای این سازمان انقلابی در مبارزات گستردهتر شرکت کرده و از طریق گروههای حزبی در مکانها و کارگاهها عمل کنند.
آنتونیو نگری فیلسوف مارکسیست-اسپینوزیست ایتالیایی و مدرس علوم سیاسی در دانشگاه پاریس است. او طی چند دهه مبارزه سیاسی و نظری در آثار خود با محکوم کردن حزب کمونیست نه تنها سرمایه بلکه دولت را نیز مورد انتقاد قرار داد و این طرح فکری را برای نجات مارکس از قرائت مارکسیسم سنتی پیش برد. نگری بیشتر به خاطر دو اثری که به همراه مایکل هارت منتقد سیاسی آمریکایی نوشته یعنی امپراتوری و انبوه خلق شناخته شده است. امپراتوری در زمان نگارش در سال 2000 نوید ظهور جنبشی ضدسرمایهداری را میداد که یک سال بعد در تظاهرات وسیعی که علیه اجلاس هشت در جولای 2001 در جنوا برگزار شد، به واقعیت پیوست. اما ایده و مفاهیم کلیدی که نگری در آثار خود مطرح کرد امپراتوری، انبوه خلق و جنبش خودبخودی (بدیلی برای شکل سنتی حزب لنینی) همانقدر که با استقبال محافل آکادمیک و رسانهها قرار گرفت مورد نقد متفکران از موضعی«مارکسیستی» نیز قرار گرفت. در کتاب «نگری: امپراتوری، مبارزه طبقاتی و جنبش خودبخودی»، آلکس کالینیکوس، اگوست نیمتز و کریس هارمن به نقد ساختاری رویکرد سیاسی آنتونیو نگری و جنبشهای سیاسی- اجتماعی مرتبط با اندیشههای او میپردازند و همچنین
مفهوم «کنشباوری» و صورتبندی «جنبش خودبخودی» را واکاوی میکنند.
این سه متفکر در پروژهای مشترک با نشریه سوسیالیسم بینالملل برنامهای را در نظر داشتند که در آن نظریه و عمل چپ کنونی جهان را به مدد بازنگری مبارزات عصر حاضر در نسبت با مفاهیم مارکسیستی کندوکاو کنند. از این رو در بازخوانی ایده «امپراتوری»- که نماینده خوانشی دیگر از مبارزه طبقاتی است، ترسیم نقاط جدید برای عمل انقلابی در بستر اندیشه و عمل مارکسیستی، اهمیت اساسی مییابد. عنوان کتاب سه محور اساسی این نقد را تبیین میکند: «امپراتوری» نگری چه خوانشی از مفهوم مبارزه سیاسی دارد؟ مبارزه طبقاتی به چه صورتی تفسیر میشود و با چه عاملی به عمل درمیآید؟ و منظور از اینکه «جنبشها خودبخودیاند» چیست؟ و در نهایت، پرسشی اساسی: آیا چنین خوانشی از مبارزه سیاسی در عصر حاضر، توان دگرگونی خواهد داشت؟ در این سه مقاله، وجوه مختلف اندیشه نگری در نسبت با شیوههای مبارزه با نظم سرمایهداری و شیوه خلق مفاهیم بدیل واکاوی میشود. در بخشی از مقدمه ناشر اصلی میخوانیم: «هرچند نویسندگان انگیزههای رهاییبخش نگری را در سطح جنبشی میستایند، اما در خطمشی سیاسی و شکلگیری نیروهای طبقاتی اختلافنظرهایی را برجسته ساختهاند. از آنجا که پروژه
نگری بخشی از ادبیات برابریخواهانه و شیوههای کنش مبارزاتی در تجمیع نیروهای اجتماعی برای غلبه بر شرایط موجود است و از بازگشایی عرصه تازهای سخن میگوید؛ نیاز است این رویکرد را نقد کنیم. برآنیم که مجموعه حاضر میتواند با در نظر گرفتن گامهای اندیشه و نقد مارکسیستی، به بخشی از مناقشههای نظری/عملی در این حوزه پاسخ گوید».
کالینیکوس بحث خود را با اشاره به تظاهرات ضدسرمایهداری سال 2001 آغاز میکند. یکی از جریانات اصلی در جنبش ضدسرمایهداری استقلالباوری است. از نظر کالینیکوس این امر دو ویژگی دارد: اول انکار مفهوم لنینیستی سازمان و دوم اتخاذ اشکال عمل جانشین که در آن نخبگان روشنفکر است و به لحاظ سیاسی به جای تودهها عمل میکنند. او استقلالباوری را در واقع نوعی شکلبندی سیاسی ناهمگون میداند. مشهورترین روایت نظریه اتونومیسم را آنارشیستهای «بلک بلاک» ارئه دادهاند و سیاست رودررویی خشونتباری را دنبال کردند که در نهایت بهانه به دست پلیس شهر جنوا داد. کالینیکوس با سیر تحول فکری نگری در مورد کارگرباوری توضیح میدهد که دردهه 1970 حرکت ایدئولوژیک اصلی او جایگزین ساختن مفهوم کارگر اجتماعی به جای توده کارگر بود. نگری چنین استدلال میکرد که فرایند استثمار سرمایهداری اکنون در گستره کلان جامعه رخ میدهد و در نتیجه باید گروههای اقتصادی و اجتماعی حاشیهنشین، نظیر دانشجویان و بیکاران و کارگران موقت را بخش اصلی پرولتاریا دانست. در نهایت کالینیکوس خاطرنشان میکند که نفوذ افکار نگری به مثابه یک پراکسیس در حرکتهای اجتماعی، مانع از توسعه
سیاسی موفقیتآمیز در جنبشهای ضدسرمایهداری جهانی است؛ همان سرمایهداریای که او کوشیده ساختارهای آن را در کتاب امپراتوری ترسیم کند. اگوست نیمتز در مقاله بعدی لبه انتقاد را تندتر میکند و بنمایه تفکر اصلی نگری و هارت را چیزی به جز خلع سلاح کردن پیشاهنگان سیاسی مبارز خلق نمیداند: «نصیحت هارت و نگری برای منتظر باقیماندن، دقیقا همان چیزی است که نیازی به آن نداریم. این اندیشه که امپراتوری (سرمایه جهانی) به نحو «موفقیتآمیزی از سوی جایگزینی زنده و پویا که فاقد آگاهی، سازمان و کنش منظم است»(یعنی حزب انقلابی)، به چالش کشیده خواهد شد یاوهای بیش نیست.» (ص 84) از نظر او تاریخ بارها نشان داده که تودهها دست به عمل میزنند اما تاریخ به علاوه نشان داده که اگر این انرژی به مؤثرترین شیوه هدایت نشود، چنین فرصتهایی برای دههها از دست میروند و پیامدهای دهشتناکی به همراه دارند. از نظر او پروژه کمونیستی کاری اساسی و مدوام است و باید در شرایط عینی با تحلیل مشخص و کار علمی و در هر زمان، آن را پیش برد: «اما انجام اینها مستلزم درگیری مستقیم یا پیوندی ارگانیک است با مبارزات زنده انبوه خلق، پرولتاریای جهان؛ این آزمایشگاه
بزرگ مبارزه طبقاتی. بنابراین در آنچه هارت و نگری ارائه میدهند نشانهای از این پیوند دیده نمیشود.» در بحث هارمن وجود یک قطب انقلابی سازمانیافته در جنبشهای ضدسرمایهداری در کنار کسانی که به نفع اصلاحطلبی یا استقلالباوری استدلال میکنند بسیار مهم است. چرا که بسیاری از افرادی که همچنان تحت تاثیر افکار اصلاحطلبانه هستند، آنگاه که به عرصه مبارزه پا مینهند در اثر تجربیاتی که به دست میآورند از جبهه اصلاحات جدا میشوند و لازم است اینگونه افراد سازمان یابند تا جنبش بتواند به پیشروی و تداوم خود ادامه دهد و توانایی جذب شمار بیشتری از مردم را پیدا کند و کسانی را که تا اندازهای از افکار قدیمی فاصله میگیرند به بازاندیشی تشویق کند. از نظر هارمن این حوادث رخ نخواهد داد مگر اینکه انقلابیون پرچم مبارزه نظری را به اهتزاز دربیاورند و لازم است اعضای این سازمان انقلابی در مبارزات گستردهتر شرکت کرده و از طریق گروههای حزبی در مکانها و کارگاهها عمل کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.